O le aʻoaʻoga o le plate tectonics i le geography

O le A'oa'oga o Plate Tectonics i le Geography

Pendahuluan

O le geography o le suʻesuʻega lea o le Lalolagi, e aofia ai mea faʻalenatura ma fegalegaleaiga i le va o tagata ma le siosiomaga. O se tasi o aʻoaʻoga sili ona taua i le geography faaletino o le aʻoaʻoga o plate tectonics. O lenei aʻoaʻoga e maua ai se faʻamatalaga atoatoa o le gaioiga o le fogaeleele o le Lalolagi, lea e suia pea ona o le gaioiga o papatusi e fausia ai le paʻu o le Lalolagi. O lenei tusiga o le a otootoina ai manatu autu o le aʻoaʻoga o plate tectonics, le talafaasolopito o lona atinaʻe, ituaiga o tuaoi o papatusi, faiga o gaioiga, ma lona aʻafiaga i le geography ma le olaga i le Lalolagi.

Talafaasolopito o le Atinaʻeina o le Teori o le Tektonika o le Papa

O le aʻoaʻoga o le tektonika o le laulau o se atinaʻeina lea o le aʻoaʻoga o le feʻaveaʻi o le konetineta, lea na muamua fautuaina e Alfred Wegener i le amataga o le seneturi lona 20. Na fautuaina e Wegener o konetineta o aso nei sa avea muamua ma vaega o se konetineta e tasi e taʻua o Pangea. Na amata ona malepelepe lenei konetineta ma feʻaveaʻi ona vaega. E ui ina manaia le manatu, ae sa le mafai e Wegener ona faʻamatalaina auala na mafua ai le feʻaveaʻi o le konetineta, ma o lana aʻoaʻoga sa leʻi taliaina lautele i le taimi lea.

E leʻi oo i le vaitau o le 1960 na amata ai ona lagolagoina e faʻamaoniga mai matāʻupu eseese, e pei o le geophysics, oceanography, ma le paleontology, le manatu o le continental drift. O lea la, na aliaʻe mai ai le aʻoaʻoga o plate tectonics, ma tuʻufaʻatasia ai nei mea taua na maua. Na faʻaalia e suʻesuʻega o le paʻu o le Lalolagi e aofia ai ni nai papa tetele ma papa laiti e fealuaʻi i luga o se vaega e le atoatoa le vai i totonu o le Lalolagi e taʻua o le asthenosphere.

Manatu Fa'avae o le Teoria o le Tektonika o Papa

O le aʻoaʻoga o le plate tectonics e faʻamatalaina ai o le paʻu o le Lalolagi (lithosphere) e vaevaeina i ni papa e tele e fealuaʻi pea. O le lithosphere e aofia ai ituaiga e lua o le paʻu: o le paʻu konetineta e mafiafia ae mama, ma le paʻu o le sami e manifinifi ae mafiafia. O lenei lithosphere e opeopea i luga o le asthenosphere e vevela ma sili atu ona suavai.

E tolu ituaiga autū o tuaoi o papa e fegalegaleai ai papa tektonika: tuaoi eseese, tuaoi fetaulaiga, ma tuaoi fesuia'i. O ituaiga tuaoi ta'itasi e iai uiga fa'ale-geolosi ma mea fa'alenatura eseese.

1. Tuaoi Eseese

I tuaoi eseese, e feʻeseʻeseaʻi ai papatusi. E masani ona maua lenei mea i luga o le fola o le sami i le tulaga o tumutumuga o le ogatotonu o le sami. I luga o nei tumutumuga, e alu aʻe ai le magma mai le asthenosphere i luga o le fogaeleele, ma fausia ai se paʻu fou o le sami. O le faʻataʻitaʻiga sili ona lauiloa o le Mid-Atlantic Ridge i le Vasa Atalani. E masani ona iai gaoioiga o mauga mu ma mafuiʻe i lenei sone.

2. Tuaoi Fa'atasi

I tuaoi e fefiloi, e fealua’i ai papatusi le tasi i le isi ma e mafai ona oo i ni ituaiga fegalegaleaiga se tolu: subduction, collision, po’o le obduction. I sone subduction, e goto ifo se papatusi vasa e sili atu le mafiafia i lalo o se papatusi konetineta. O lenei fegalegaleaiga e mafai ona mafua ai gaioiga o mauga mu ma mafui’e malolosi, e pei ona vaaia i le Pacific Ring of Fire. I sone collision, e feiloa’i ai papatusi konetineta e lua, ma fausia ai ni atumauga, e pei o le Himalayas, lea e faaauau pea ona tuputupu a’e ona o le feto’ai o papatusi Indo-Australian ma Eurasian. I sone obduction, o vaega o le pa’u o le vasa e si’itia ma fa’apipi’i i luga o le pa’u o le konetineta, e ui lava e seasea tupu lenei mea.

3. Tapula'a Suiga

I tuaoi o le suiga (transform borders), e fealua'i faalava ai papatusi i tua atu o le tasi ma le isi. O lenei gaioiga e le mafua ai le fausiaina po o le faaleagaina o papatusi, ae e masani ona mafua ai mafui'e. O se faataitaiga lauiloa o se tuaoi o le suiga (transform border) o le San Andreas Fault i Kalefonia, lea e fealua'i ai papatusi o le Pasefika ma Amerika i Matu i tua atu o le tasi ma le isi.

Faiga o le Fegalegaleaiga o le Ipu

O le fausiaina, gaioiga, ma le fa'aumatiaga o papa tektonika e mafua mai i le vevela i totonu o le Lalolagi, lea e mafua mai i gaioiga fa'avevela i totonu o le ogatotonu o le Lalolagi. E talitonuina e tele auala autu e a'afia ai le gaioiga o papa, e aofia ai le tafe o le convection, le toso o papa, ma le ridge thrust.

1. Tafega o le Feavea'i

I totonu o le asthenosphere, o le vevela mai le ogatotonu o le Lalolagi e mafua ai ona oso aʻe mea vevela ma faʻamālūlūina mea e goto ifo i se mamanu faʻataʻamilosaga e taʻua o convection currents. O nei convection currents e galue o ni fusi e feaveaʻi ai papatusi lithospheric i luga aʻe o latou.

2. Tosoina o le Ipu

O le a tosoina e se papa o le sami le tua o le papa i se faiga e ta'ua o le toso o le papa. Talu ai ona mamafa le papa o le sami, o le a goto ifo i le asthenosphere, ma tosoina ai le papa atoa faatasi ai.

3. Fa'aoso o le Tuaoi

I tuaoi eseese, o mea fou e oso aʻe mai le asthenosphere e tuleia ai papatusi i itu faafeagai i se faiga e taʻua o le ridge thrusting. O le mamafa mai le magma e oso aʻe e mafua ai ona fetoʻai papatusi.

O le Aafiaga o Plate Tectonics i le Geography ma le Olaga

O le aʻoaʻoga o le tektonika o le papa ua i ai sona aafiaga tele i lo tatou malamalama i le tulaga faʻaletino ma le geology o le Lalolagi. O gaioiga i tuaoi o papa tektonika e taua tele i le faʻatulagaina o le laufanua o le Lalolagi, fatuina o laufanua fou, ma le faʻaosofiaina o le tau ma nofoaga o meaola i itulagi eseese.

1. Fausiaina o le Fanua

O gaioiga tektonika o papa e mafua ai le fausiaina o atumauga , fanua laugatasi, vanu o le sami, ma vaituloto o le sami. Mo se faʻataʻitaʻiga, na fausia le Himalayas ona o le fetoʻai i le va o papa Indo-Australian ma Eurasia. I se isi itu, o vanu tetele o le rift e pei o le Great Rift Valley i Aferika i Sasaʻe na fausia aʻo feʻaveaʻi papa i tuaoi eseese.

2. Mafuiʻe ma Mafuiʻe o le Mauga Mu

I nofoaga e lata ane i tuaoi o papa, e pei o le Pacific Ring of Fire, o mafuiʻe ma le mu o mauga mu o ni mea masani ia e tutupu. O nei gaioiga mafuiʻe e le gata ina suia ai le fogaeleele o le Lalolagi ae e iai foʻi sona aafiaga tele i tagata o loʻo nonofo i nei nofoaga e masani ona aʻafia i mala.

3. Eseesega o Meaola ma le Evolusi

O le gaoioi o papa tektonika e fa'afoliga ai fo'i tau ma si'osi'omaga, ia e nafa ma le tufatufaina atu o meaola eseese i le Lalolagi. A'o fealua'i konetineta, latou te feavea'i fa'atasi ma la'au ma manu ua fetu'una'i i si'osi'omaga fou, ma fa'avavevaveina ai le faagasologa o le evolusione. Mo se fa'ata'ita'iga, o le vavae'ese fa'ale-nofoaga o le konetineta o Ausetalia ua mafai ai ona atiina a'e ituaiga tulaga ese e le maua i se isi lava mea.

I'uga

O le aʻoaʻoga o le tektonika o le papa o se manatu autū i le lalolagi, e faʻamatalaina ai le tele o mea faʻalenatura o loʻo tutupu i luga o le fogaeleele o le Lalolagi. Mai le fausiaina o mauga i mafuiʻe ma le pāpā o mauga mu, o le gaoioi o papa tektonika e iai sona aafiaga tele i le lalolagi faaletino, le geology, ma le ola i le Lalolagi. O le malamalama i faiga o nei gaioiga o papa e fesoasoani ia i tatou e malamalama atili ai i le gaioiga o le Lalolagi ma faʻaitiitia ai faʻalavelave faʻalenatura latou te mafua ai. O le faʻaauau pea ona faʻalolotoina a tatou suʻesuʻega i lenei aʻoaʻoga, e mafai ai ona tatou malamalama atili i le fuafuaina o atinaʻe ma le puipuia o le siosiomaga mo tupulaga o le lumanaʻi.

Taofi faamatalaga