O le talafaasolopito o le fausiaina o le konetineta o Amerika

Talafaasolopito o le Faavaeina o le Konetineta o Amerika

O le konetineta o Amerika o se tasi o laueleele aupito tele i le Lalolagi, e amata mai le Pole i Matu e toetoe lava o le Pole i Saute. Peitaʻi, o lona foliga umi, o mauga tetele e pei o le Andes ma le Rocky Mountains, ma le iai o motu tetele e pei o Greenland e le o se mea na tupu fua. O nei mea uma o se taunuuga o se faagasologa umi tele o le eleele—e faitau selau miliona i piliona tausaga—e aofia ai le gaioiga o le tectonic plate, gaioiga o mauga mu, fausiaina o le sami, ma e oo lava i le vaitaimi o le aisa. O lenei tusiga e suʻesuʻeina puupuu ae atoatoa le talafaasolopito o le fausiaina o le konetineta o Amerika.

1. Lalolagi Fa'agaoioia ma le Matafaioi a Plate Tectonics

Ina ia malamalama i le fausiaina o Amerika, e tatau ona tatou malamalama i se mataupu faavae autu o le geology i aso nei: o le fogaeleele o le Lalolagi e aofia ai ni papa tectonic e fealua’i i luga o se mantle palasitika vevela. E mafai e nei papa ona fealua’i ese mai le tasi ma le isi (divergent), feto’ai le tasi ma le isi (convergent), pe se’e le tasi i le isi (transform). O nei fegalegaleaiga e fausia ai konetineta, malepelepe, toe tuufaatasia, ma suia foliga.

O Amerika i Matu e masani lava ona i luga o le North American Plate, ae o Amerika i Saute e i luga o le South American Plate. I o latou itu i sisifo, e fegalegaleai konetineta uma e lua ma le vasa e pei o le Pacific Plate, le Nazca Plate, le Cocos Plate, ma le tele o ni nai vaega laiti. O nei fegalegaleaiga faigata e taua tele i le fausiaina o atumauga ma tuaoi o konetineta.

2. Amataga: Fausiaina o le Autu o le Konetineta Anamua

E amata le talafaasolopito o konetineta i le fausiaina o papa aupito leva ia e fausia ai le "autu" o konetineta, e ta'ua o cratons. I Amerika i Matu, o se craton tele, e ta'ua o le Canadian Shield, e faia i papa anamua lava, e silia ma le 2,5 piliona tausaga le matua. O le faavae muamua lea e fai si mautu lea na "tupu a'e" mulimuli ane ai Amerika i Matu e ala i le faaopoopoina o meafaitino e ala i faiga tectonic.

I Amerika i Saute, o le ogatotonu o le konetineta e matua anamua lava, mo se faʻataʻitaʻiga i le itulagi o Guiana Shield ma le Brazilian Shield. O nei itulagi e lua o loʻo i ai papa anamua o loʻo fausia ai le faʻavae autu o Amerika i Saute.

O nei maota e pei o le "auivi" o konetineta: e le suia tele e pei o tuaoi o konetineta e sili atu ona olaola. Ae e avea i latou ma nofoaga autu mo le faaopoopoina o fanua fou i le aluga o taimi.

FAITAU FOI  O le matafaioi o fa'afanua numera i le vaitaimi fa'aonaponei

3. Supercontinent Era: Mai Rodinia i Pangaea

I le talafaasolopito atoa o le Lalolagi, ua tele taimi na tuufaatasi ai konetineta i ni konetineta tetele. O se tasi o na konetineta tetele anamua o Rodinia (pe tusa ma le 1 piliona tausaga talu ai). I le taimi o lenei vaitau, o vaega na avea ma Amerika sa i ai i se faatulagaga e matua ese lava nai lo le taimi nei. Ina ua malepelepe Rodinia, na minoi vaega o konetineta, ma fausia ai ni vasa fou, ona toe faapotopoto lea i se isi konetineta tetele.

O le tumutumuga sili ona lauiloa o le "tu'ufa'atasiga" o le konetineta o Pangea, lea na fausia pe tusa ma le 335 miliona tausaga talu ai ma amata ona malepelepe pe tusa ma le 200 miliona tausaga talu ai. I totonu o Pangea, o itulagi ia o le a avea ma Amerika i Matu ma Saute na pipii atu i Aferika ma Europa i se laueleele tele e tasi. O le malepelepe o Pangea o se laasaga taua i le fa'atulagaina o le lumana'i o Amerika i ona po nei.

4. O le Vaeluaina o Pangea ma le Fanau Mai o le Vasa Atalani

A o amata ona malepelepe Pangea, na vaevaeina konetineta tetele i ni vaega tetele se lua: Laurasia i matu (o le amataga lea o Amerika i Matu, Europa, ma Asia) ma Gondwana i saute (o le amataga lea o Amerika i Saute, Aferika, Anetatika, Ausetalia, ma Initia).

I le aluga o taimi, na fa’alauteleina le vaeluaga na vavae’eseina ai Amerika mai Aferika ma Europa, ma fausia ai le Vasa Atalani. Na tupu lenei faiga e ala i le salalau o le fola o le sami i le Mid-Atlantic Ridge. Na oso a’e le magma, ma fa’amautu i se pa’u fou o le sami, ma fa’asolosolo malie ona tuleia ese konetineta. E o’o mai i le aso, o lo’o fa’aauau pea ona fa’alauteleina le Atalani i ni nai senitimita i le tausaga.

Sa matuā tāua tele lenei vavaeʻeseina: ana leai le tatalaina o le Atalani, semanū e le avea Amerika ma “konetineta lava ia” e pei ona tatou iloa i le asō.

5. Fa'avaeina o Mauga Tetele o Amerika i Sisifo i Matu

I le itu i sisifo o Amerika i Matu, na tupu ai se isi faiga. Nai lo le fevaevaea’i, na oo i lenei itulagi le tele o feto’ai ma le fa’asusuina o papa o le sami i lalo o papa o le konetineta. I le tele o miliona tausaga, o le papa o le sami e sili atu ona mafiafia na fa’asusuina i lalo o le konetineta, ma fa’aosofia ai le gaioiga o le magma ma fausia ai ni a’a mauga mu ma ni atumauga.

FAITAU FOI  Le auala e fausia ai matagi monsoon

O se tasi o vaitaimi tetele o le fausiaina o mauga o le orogenesis, lea na maua ai ni vaega o Mauga Papa. E le gata i lea, o vaega tetele o le fault e pei o le San Andreas Fault i Kalefonia na fausia e ala i le fesuiaʻiga o le suiga i le va o le Pasefika ma le North American Plates. O se taunuuga, o le talafatai i sisifo o Amerika i Matu o se itulagi e tele ona mafuiʻe ma e matua eseese lava laufanua.

6. Le Fanau Mai o Mauga o Andes ma le Tuputupu Aʻe o Amerika i Saute

O Amerika i Saute o loʻo i ai se tasi o vaega sili ona mataʻina o le lalolagi: o Mauga o Andes, o le atu mauga aupito umi i luga o le laueleele. Na fausia muamua lava Andes e ala i le sosolo ifo o le Nazca Plate (o se papa o le sami) i lalo o le South American Plate. O lenei sosolo ifo na iʻu ai i:

1. O le si'itia o le pa'u o le konetineta e fausia ai mauga maualuluga
2. Gaoioiga malosi o le mauga mu i luga o le fusi o Andean
3. Mafuiʻe malolosi ona o le feteʻenaʻiga o papa

O lenei faagasologa ua leva ona faia mo le faitau sefulu miliona tausaga ma o loo faaauau pea ona tupu i le aso. O le iʻuga, o atunuu e pei o Chile, Peru, ma Ecuador o loo i luga o le "Pacific Ring of Fire," o se itulagi e maualuga ai le gaioiga o mafuiʻe ma mauga mu.

7. Fa'avaeina o le Isthmus o Panama: Fa'afeso'ota'i Konetineta e Lua

O se tasi o mea taua na tutupu i le talafaasolopito o Amerika o le fausiaina lea o le Isthmus o Panama pe tusa ma le 3 miliona tausaga talu ai. I aso ua mavae, sa vaeluaina Amerika i Matu ma Amerika i Saute e se vasa e fesoʻotaʻi ai le Pasefika ma le Atalani.

O le tula'i a'e o le laueleele o Panama na mafua mai i le tu'ufa'atasiga o gaioiga o mauga mu, le feto'ai o papa laiti i le Caribbean, ma le si'itia o le fola o le sami. Sa matua'i loloto le aafiaga:

– Feso'ota'i konetineta e lua ma fa'atagaina ai femalagaa'iga a manu (Great American Biotic Interchange)
– Suiga o tafega o le sami i le lalolagi atoa e ala i le tapunia o le auala i le va o le Pasefika ma le Atalani
– A'afiaga i le tau, e aofia ai le fa'amalosia o le Gulf Stream lea e a'afia ai le tau i le Atalani i Matu

O lenei mea na tupu e le gata o le "aliaʻe mai o se alalaupapa i le laueleele," ae o se suiga foi i le faatulagaga o le Lalolagi i le lalolagi atoa.

FAITAU FOI  Su'esu'ega fa'afanua o le salalau o le Covid-19

8. O le Vaitaimi o le Aisa ma le Fausiaina o le Laueleele Fa'aonaponei

I le tele o miliona tausaga ua tuanaʻi, ua oo i Amerika ni taamilosaga o vaitausaga aisa (glacial-interglacial). I Amerika i Matu, o se aisa tele na ufitia ai Kanata ma le tele o le itu i mātū o le Iunaite Setete. O lenei aisa:

– O le soloia o papa maa, ma fausia ai vanu ma vaituloto
– Fa'aputuina o mea e fa'aputu ai le eleele, ma fausia ai se fanua laugatasi lautele
– Sa i ai sona sao i le fausiaina o Vaituloto Tele

A o liusuavai le aisa, na si'itia le maualuga o le sami ma fausia ai ni talafatai fa'aonaponei, e aofia ai faga, delta o vaitafe, ma fanua laugatasi i le talafatai.

Sa oo fo'i i Amerika i Saute aafiaga o le Vaitaimi o le Aisa, aemaise lava i le Andes ma itulagi i saute e pei o Patagonia. O aisa na fausia ai vanu e foliga i le foliga o le U, fjords, ma vaituloto i mauga e iloga ai le itulagi.

9. O loʻo "Faʻavaeina" Pea Amerika

E ui lava e foliga mai o se talafaasolopito ua mavae, ae e leʻi muta le fausiaina o Amerika. O loʻo fealuaʻi pea papatusi tektonika:

– O loʻo faʻalauteleina pea le Atalani
– O loʻo faʻatupuina pea mauga i le sone e faʻasusu i lalo i sisifo ma faʻatupuina ai mafuiʻe.
– O gaoioiga fa'afouina e pei o le San Andreas o lo'o fa'aauau pea ona suia le laueleele
– O loʻo tumau pea le faigata o le itulagi o le Caribbean ona o ni fetoʻai laiti o papa

O lona uiga o le foliga o le konetineta o Amerika e ono ese i le lumanai. I le isi miliona o tausaga, e ono tula'i mai ni vaega o le konetineta, goto ifo, pe siitia tele mai o latou tulaga o iai nei.

I'uga

O le talafaasolopito o le fausiaina o Amerika o se tala umi o le suiga faifai pea o le Lalolagi. Mai le fausiaina o ogatotonu o konetineta anamua (cratons), i le tuufaatasiga o konetineta tetele e pei o Pangea, i le malepelepe lea na mafua ai le Vasa Atalani, i le fausiaina o atumauga tetele i sisifo, i le tulaʻi mai o le Isthmus o Panama ma le aafiaga o vaitaimi o le aisa—o nei mea uma na faʻatulagaina ai Amerika e pei ona tatou iloa i le asō. O le malamalama i nei faiga e fesoasoani ia i tatou e iloa ai o konetineta e le o tumau, ae o le taunuuga o le gaioiga a paneta o loʻo faʻaauau pea ona faʻagaoioia i le asō.

Afai e te manaʻo ai, e mafai foʻi ona ou faia se lomiga o lenei tusiga i se sitaili e sili atu ona faigofie mo tamaiti aʻoga, pe faʻaopoopo se faasologa o taimi o suʻesuʻega i le eleele (i tausaga taʻitasi) ina ia faigofie ai ona aʻoaʻoina.

Taofi faamatalaga