Le Sootaga i le va o Mauga Mu ma Tektonika o Papa
O mauga mu o se tasi o mea mataʻina faanatura i le Lalolagi. O latou pāpā e mafai ona fausia ai ni laufanua fou, faʻamauoa ai le eleele, ma e oʻo lava i le mafuaʻaga o ni faʻalavelave mataʻutia. Ae e le faʻafuaseʻi ona aliali mai mauga mu. Afai tatou te faʻafanua nofoaga o mauga mu o loʻo ola i le lalolagi, e aliali mai ai se mamanu manino: o le tele o ia mea o loʻo i tafatafa o tuaoi o le tectonic plate. O lenei sootaga e le o se mea na tupu fua, ae o se taunuuga tuusaʻo o le auala e faʻasaʻoloto ai e le Lalolagi lona vevela i totonu e ala i le gaioiga o le plate ma le fausiaina o le magma.
Malamalama i papatusi tektonika ma le fausaga o le Lalolagi
O le Lalolagi e aofia ai ni vaega se tele. O le pito i fafo o le pa'u manifinifi, o lo'o i lalo ifo o lo'o i ai le mantle, ona sosoo ai lea ma le ogatotonu i fafo ma le ogatotonu i totonu. O le pa'u ma le pito i luga o le mantle e fausia ai le lithosphere ma'a'a. O lenei lithosphere e le ma'a'a, ae ua malepelepe i ni "laupapa" tetele e ta'ua o tectonic plates. O nei papatusi e fealua'i malie i luga o se vaega palasitika (le asthenosphere) i le fua faatatau o le tele o senitimita i le tausaga.
E tupu le fegasoloa'iga o papa ona o le vevela mai totonu o le Lalolagi e fa'aosofia ai tafega o le convection i totonu o le mantle. E alu a'e mea vevela, fa'amālūlū i le pito i luga, ona toe goto ifo lea i lalo. O nei tafega e "tulei" ma "toso" ai papa, ma mafua ai fegalegaleaiga i tuaoi o papa: latou te fe'ese'esea'i (vaevae), fe'ese'esea'i (fa'apotopoto), pe se'e le tasi i le isi (sui). O lenei fegalegaleaiga e fa'amatalaina ai le mafua'aga e tele ai mafui'e ma mauga mu e fa'apotopoto i nisi o nofoaga.
E fa'apefea ona fausia mauga mu?
E fausia mauga mu pe a oso aʻe le magma—papa vevela ua liusuavai mai lalo o le fogaeleele—ma sola ese mai i māvaevaega i le paʻu. E mafai ona fausia le magma i ni auala autū se tolu:
1. Liusuavai ona o le faaitiitia o le mamafa (decompression melting): e tupu pe a siitia le mea o le mantle e latalata i le fogāeleele ma pa'ū ai le mamafa ma liusuavai ai nisi.
2. Liusuavai ona o le fa'aopoopoina o le vai/volatiles (flux melting): e tupu pe a ulufale le vai ma isi mea feliua'i i totonu o le mantle, ma fa'aitiitia ai le tulaga liusuavai o papa ina ia faigofie ai ona liusuavai.
3. Liusuavai ona o le si'itia o le vevela (fesiita'iga o le vevela): e tupu pe a fa'avevela e le magma vevela papa o lo'o siomia ai se'ia o'o ina liusuavai nisi o na papa.
O nei faiga e tolu e fesoʻotaʻi vavalalata ma le ituaiga o tuaoi o le tectonic plate o loʻo tupu.
Mauga mu i tuaoi eseese: pe a fevaevaea'i papatusi
O se tuaoi e eseese o se vaega e fevaevaea'i ai ni papa e lua. O le fa'ata'ita'iga sili ona lauiloa o se tumutumuga i le ogatotonu o le vasa, e pei o le Mid-Atlantic Ridge. A vaeluaina papa, e si'itia le mantle e fa'atumu ai le gaogao. A'o si'itia, e fa'aitiitia le mamafa, ma i'u ai i le liusuavai fa'aitiiti (decompression melting). O le magma e mafua mai ai e masani lava o le basaltic, e fai si vai, ma fausia ai se pa'u fou o le vasa.
O le pa i tuaoi eseese e masani lava ona itiiti ifo le pāpā nai lo o loʻo i ai i sone e sulu i lalo. E faigofie ona tafe le lava basaltic ma e seasea ona pa malosi, e ui lava e tumau pea le matautia, aemaise lava pe a tupu lata ane i nofoaga (mo se faʻataʻitaʻiga, i Iceland, lea e tu i luga o se tumutumu o le sami ma o se nofoaga vevela).
E le gata i vasa, e mafai fo'i ona tutupu ni tuaoi eseese i luga o le laueleele i foliga o ni mavaevae, mo se fa'ata'ita'iga, le East African Rift System. Afai e fa'aauau pea ona tupu le mavaevae, e mafai ona vaeluaina le laueleele, ma fausia ai se vasa fou i luga o taimi fa'ale-geologic.
Mauga mu i tuaoi e fetaula'i: subduction o se fale gaosi magma
O le tuaoi e fe'avea'i ai ni papa e lua. Afai e mafiafia ma malulu le tasi papa, e masani ona goto ifo i lalo o le isi. O nei sone goto ifo o lo'o i ai mauga mu e sili ona olaola ma mata'utia i le lalolagi.
A o goto ifo papa o le sami i totonu o le mantle, e feaveaʻi ai minerale ma palapala o loʻo i ai le vai. I ni loloto patino, e faʻasaʻolotoina ai le vai ma mea e feliuaʻi i totonu o le mantle o loʻo i luga. O le i ai o le vai e faʻaitiitia ai le tulaga e liusuavai ai papa o le mantle, ma iʻu ai ina liusuavai ai le flux. O le magma e mafua mai ai e masani ona mafiafia (andesitic i le rhyolitic) ma tele ai le kesi, ma iʻu ai ina sili atu ona pāpā le sasao. O le mafuaʻaga lea e masani ona pa le tele o mauga mu i luga o le Pacific Ring of Fire.
O Initonesia o se faʻataʻitaʻiga sili lea o se itulagi ua mamanuina e lenei faiga. O le Indo-Australian Plate o loʻo goto ifo i lalo o le Eurasian Plate e fausia ai le alāvaa o le mauga mu o Sumatra, Java, Bali, ma Nusa Tenggara. I sasaʻe, e faigata tele fegalegaleaiga o le va o le papa, e aofia ai le Pacific Plate ma le tele o microplates, ma iʻu ai i le maualuga o le gaioi o le mafuiʻe ma le mauga mu.
I le fa’aopoopoga i le sosolo ifo o le sami i le konetineta, e iai fo’i le sosolo ifo o le sami i le sami e fausia ai ni a’au motu e pei o mea o lo’o i Iapani ma Filipaina. I le taimi nei, o feto’ai o le konetineta ma le konetineta (mo se fa’ata’ita’iga, Initia ma Eurasia e fausia ai le Himalayas) e tele lava ina mafua ai mauga ma mafui’e, ae e seasea lava ni mauga mu, aua e leai ni papa o le sami e faigofie ona sosolo ifo e feavea’i ai le vai e mafua ai ona liusuavai.
Suiga o le tuaoi: tele mafui'e, nai mauga mu
O tuaoi o le suiga o vaega ia e fese'ei ai ni papa e lua. O se fa'ata'ita'iga e masani ona talanoaina o le San Andreas Fault i Kalefonia. I nei tuaoi, o le fe'ese'esea'iga ma le faulting e mafua ai mafui'e, ae masani lava e le faia ai ni tulaga lelei mo le fausiaina o le magma, o lea e seasea ai ona iai ni mauga mu. Peita'i, i nisi nofoaga, e mafai ona fesoota'i faults o le suiga ma gaioiga o mauga mu pe afai e latalata i isi tuaoi o papa pe faia ai ni māvaevae e fa'afaigofie ai le fa'aosoina o le magma.
Nofoaga vevela: o se mauga mu e lē mulimuli i taimi uma i se tuaoi o le laulau
E ui o le tele o mauga mu o loʻo i tuaoi o papa, ae o loʻo i ai ni tuusaunoaga taua: o nofoaga vevela. O nofoaga vevela o vaega ia e oso aʻe ai mea vevela mai le mantle e pei o se plume ma faʻamalūlūina ai le lithosphere o loʻo i luga. A o fealuaʻi papa i luga o nofoaga vevela mautu, e fausia ai se filifili umi, e pei o se "ala" o mauga mu.
O se faʻataʻitaʻiga masani o Atumotu o Hawaiʻi. O mauga mu o loʻo ola i luga aʻe o le nofoaga vevela, ae o motu tuai e mamao ese ona o le feosofi solo i luga o le Pacific Plate. E mafai foʻi ona tutupu ni nofoaga vevela i lalo o le konetineta o papatusi, e pei o Yellowstone (Iunaite Setete), lea e iai le gafatia e mafua ai ni pā tetele e ui lava e le o iai i luga o se tuaoi o papatusi.
E fesoasoani nofoaga vevela i saienitisi e malamalama i le itu ma le saoasaoa o le gaioiga o papa. O faailoga o tausaga o mauga mu i luga o se filifili o nofoaga vevela e mafai ona faaaogaina o se "faamaumauga" o le gaioiga o papa i le tele o miliona tausaga.
Aiseā e tāua ai le malamalama i lenei fesootaʻiga?
O le sootaga i le va o mauga mu ma le tektonika o le papa e lē na o se mataupu fa'alea'oa'oga, ae e iai fo'i ona a'afiaga tuusa'o mo le saogalemu ma fuafuaga fa'aitulagi. I le malamalama i ituaiga o tuaoi o papa, e mafai e tagata atamamai ona vavalo:
– O le ituaiga o le pa e ono tupu (fa'apuna pe pāpā),
– O lamatiaga autū (tafega o le lava, ao vevela, lahar, timuga lefulefu),
– O mamanu o le tufatufaina atu o mauga mu ma le avanoa mo le tulaʻi mai o ni nofoaga fou o le mu,
– Le sootaga ma mafuiʻe ona o le feʻaveaʻi o papa.
I itulagi e pei o Initonesia, e taua tele lenei malamalama mo le faʻaitiitia o faʻalavelave faʻafuaseʻi. O le faʻafanua o sone e sosolo i lalo, mataʻituina o gaioiga faʻale-seismic, faʻaleagaina o le eleele, ma kasa o mauga mu o vaega uma ia o le faiga lapatai vave. E manuia foʻi nuʻu mai aʻoaʻoga faʻale-faʻalavelave, ma mafai ai ona latou tali atu i le talafeagai i le faʻateleina o gaioiga o mauga mu.
I'uga
E fesoʻotaʻi vavalalata mauga mu ma tektonika o papa ona o le fegasoloaʻiga o papa e faʻatupuina ai tulaga e faʻaleleia ai le fausiaina o le magma. I tuaoi eseese, e fausia ai le magma ona o le faʻaitiitia o le mamafa aʻo siʻitia le mantle. I tuaoi e feʻaveaʻi, aemaise lava sone e sosolo i lalo, e fausia ai le magma ona o le vai ma mea e faʻaitiitia ai le tulaga e liusuavai ai papa, ma iʻu ai i mauga mu pāpā e masani ona fausia ai ni arcs o mauga mu. O tuaoi o suiga, i le isi itu, e mafua ai le tele o mafuiʻe nai lo mauga mu. E le gata i lea, o nofoaga vevela e faʻaalia ai e mafai foʻi ona tupu gaioiga o mauga mu i se mea mamao ese mai tuaoi o papa.
O le malamalama i lenei sootaga e fesoasoani ia i tatou e faauigaina le "faafanua o lamatiaga" a le Lalolagi, faamatala ai le mafuaaga e tele ai mauga mu i nisi o itulagi, ma faamalosia ai taumafaiga e faaitiitia ai mala. O le mea lea, o le saienisi o le tektonika o le fogaeleele e le gata ina faamatala ai le faagasologa o paneta ae maua ai foi se faavae taua mo le puipuia o le ola o tagata i nofoaga e faigofie ona alia'e ai mauga mu.