Fa'ata'ita'iga o fesili e uiga i le laufanua mo le vasega 10

# Fa'ata'ita'iga o Fesili o le Geography mo le Vasega 10

O le si'osi'omaga o se lala o le saienisi e su'esu'eina le Lalolagi ma mea uma o lo'o iai. E a'oa'oina le si'osi'omaga i a'oga tulagalua ma fa'aauau pea i a'oa'oga maualuluga. I le vasega 10, e amata ona fa'alauiloa e lesona si'osi'omaga ni manatu faigata e fesoasoani ai i tamaiti a'oga ia malamalama i le fa'agasologa o le Lalolagi ma le a'afiaga o tagata i ai. O fa'ata'ita'iga nei o fesili si'osi'omaga o le vasega 10 e mafai ona avea ma fa'asinomaga mo tamaiti a'oga e su'esu'e atili ai mea o lo'o aofia i le vasega 10.

### Fa'ata'ita'iga o Fesili Filifiliga Tele

#### 1. Fegalegaleaiga Fa'a-Konetineta ma Papa Tektonika
1. O le talitonuga e faʻamatalaina ai o konetineta i le lalolagi na fealuaʻi ma sa faʻatasia e fausia ai se konetineta tele e taʻua o Pangea o le...
a. Teori o le Tektonika o Papa
e. Le Aʻoaʻoga o le Big Bang
i. A'oa'oga o le Fegalegaleaiga
o. Le Aʻoaʻoga o le Evolusi

2. O loʻo feʻaʻeseaʻi papa tektonika o Aferika ma Amerika i Saute. O le faʻaupuga talafeagai mo lenei faiga o le…
a. Fa'atasiga
e. Eseese
i. Suiga
o. Subduction

#### 2. Siosiomaga ma le Tau
3. O le vaega o le ea e sili ona latalata i le fogaeleele o le Lalolagi ma o le nofoaga e tutupu ai mea tau o le tau o…
a. Stratosphere
e. Troposphere
i. Mesosfera
o. Temosifia

4. O le aafiaga o le kasa vevela e mafua mai i le faateleina o le tele o kasa i le ea, vagana ai...
a. Kaponi taiokesaita (CO2)
e. Metana (CH4)
i. Okesene (O2)
o. Okisaita Nitrous (N2O)

#### 3. Punaoa faanatura
5. Punaoa faanatura lea e mafai ona toe faʻafouina, vagana ai…
a. Vai
e. Vaomatua
i. Malala
d. Malosiaga o le la

6. O gaioiga e mafai ona faia e puipuia ai vaomatua o...
a. Fa'ato'aga fa'asolitulafono
b. Fa'aumatia o Vaomatua
c. Toe totoina o laau
d. Fa'a'ole'ole

#### 4. Fa'afanua ma le Fa'alogo Mamao
7. O le elemene o le fa'afanua e fa'aalia ai le eseesega o le maualuga o se eria o le...
a. Fuataga
e. Talatuu
i. Fa'ata'amilosaga
o. Suafa

8. O le meafaigaluega e faʻaaogaina e fua ai le mamao i le va o ni vaega se lua i luga o se faʻafanua ma le saʻo o le…
a. Tapasa
e. GPS
c. Altimeter
d. Catheter

#### 5. Fa'agasologa o le Faitau aofa'i
9. O se tasi o faʻailoga taua i le fuaina o le lelei o le faitau aofaʻi o se itumalo o le...
a. Tatele o le faitau aofaʻi
e. Femalagaa'iga o le faitau aofa'i
c. Fuainumera o le fanautama (fanafanau)
d. Fa'asinomaga o Atina'e o Tagata (HDI)

10. O se piramiti o le faitau aofaʻi e lautele lona faʻavae e atagia ai le iai o...
a. Maualuga le fua faatatau o le fanautama
b. Maualuga le fua faatatau o le oti
c. Maualuga le aofaʻi o tagata matutua
d. Toatele o tagata femalagaaʻi

### Fesili Fa'ata'ita'i o le Tusiga

#### 1. Fa'amatala le faagasologa o le tsunami ma po'o a mea e ono mafua ai lenei fa'alavelave!

O le tsunami o se faasologa o galu tetele o le sami e mafua mai i faalavelave i le ilititai. O nei faalavelave e mafai ona aofia ai:
- Mafui'e tektonika lea e iai lona ogatotonu i le sami ma e tele lona malosi
– Pa o le mauga mu i lalo o le sami
– Solofanua i lalo o le vai
– Pa'ū le meteor i le sami

A tupu se mafuiʻe tektonika i le sami, o le malosi tele e faʻasaʻolotoina e mafua ai ona faʻafuaseʻi ona siʻitia pe paʻuʻū le fola o le sami. O lenei siʻitia pe paʻuʻū o le fola o le sami e mafua ai ona siʻitia le tele o le vai o le sami , ma maua ai ni galu tetele e vave ona alu ese mai le ogatotonu. A o agai atu nei galu i le laueleele, e faʻaitiitia lo latou saoasaoa ae faʻateleina le maualuga, e oʻo atu i le sefulu mita ma mafua ai le tele o faʻaleagaina o vaega o le talafatai.

#### 2. Iloilo mea e aʻafia ai le tufatufaina o le faitau aofaʻi i Initonesia ma pe faʻapefea ona aʻafia ai le atinaʻeina o le itulagi!

O le tufatufaina atu o le faitau aofaʻi i Initonesia e aʻafia i le tele o mea, e aofia ai:
– Tulaga fa'afanua: O nofoaga e lafulemu le eleele e pei o le motu o Java e maualuga le faitau aofa'i o tagata ona e lagolagoina ai fa'ato'aga ma le soifuaga.
– Mauaina o punaoa faanatura: O eria e mauoa i punaoa faanatura e pei o le eliina o minerale ma le suauu e tosina mai ai tagata e nonofo ma galulue.
– Tau ma le tau: O nofoaga e iai tau e matuā ogaoga e pei o vaomatua mafiafia poʻo nofoaga e masani ona aʻafia i faʻalavelave faʻafuaseʻi E foliga mai e itiiti le faitau aofa'i o tagata i le natura.
– Atina'e ma nofoaga: O nofoaga e atoatoa ona fa'aogaina e pei o auala, a'oga, ma falema'i e tosina mai ai le tele o tagata nonofo ona o le olaga faigofie ma le faigofie ona maua auaunaga.

E eseese le aafiaga o le tufatufaina o le faitau aofaʻi i atinaʻe faʻaitulagi. O eria e tele le faitau aofaʻi e masani ona faʻamuamua i atinaʻe tau tamaoaiga, atinaʻe tetele, ma auaunaga lautele. Peitaʻi, e oʻo atu ai foʻi i luʻitau e pei o le soʻona faitau aofaʻi, feʻaveaʻiga o tagata, ma le faʻaitiitia o le tulaga lelei o le soifuaga. I se isi itu, o eria e itiiti le faitau aofaʻi e ono itiiti le gauai atu i ai i atinaʻe ae e tele atu avanoa mo atinaʻe fuafuaina ma gafataulimaina.

#### 3. Tu'uina atu se fa'amatalaga e uiga i le matafaioi taua o fa'afanua i le fa'afanua!

O fa'afanua o se meafaigaluega taua tele i le fa'afanua. O nisi o matafaioi taua o fa'afanua e aofia ai:
– Meafaigaluega Fa'alea'oa'oga: E fa'aaogaina fa'afanua i fa'alapotopotoga fa'alea'oa'oga eseese e a'oa'o ai tamaiti a'oga e uiga i nofoaga fa'afanua, eria fa'apulega, ma mea eseese fa'alenatura ma agafesootai.
– Meafaigaluega Fuafuaina: E matuā aogā tele fa’afanua i le fuafuaina o fanua, atina’eina o atina’e tetele, ma le au’ili’iliga o fa’amaumauga fa’apitoa o tagata. I su’esu’ega fa’afanua po’o le si’osi’omaga, e matuā aogā tele fa’afanua mo le va’aia o fa’amaumauga.
– Ala o Faasalalauga Faʻamatalaga: O faʻafanua e tuʻuina atu faʻamatalaga faʻafanua i se auala e faigofie ona malamalama i ai ma faigofie ona malamalama i ai. Mo se faʻataʻitaʻiga, o faʻafanua autu e pei o faʻafanua o le faitau aofaʻi o tagata, faʻafanua o timuga, poʻo faʻafanua o ituaiga eleele e tuʻuina atu ai faʻamatalaga patino e mafai ona faʻaaogaina i le faia o faʻaiuga.
– Fa'atautaia ma le Fa'asino i le Auala: E fesoasoani fa'afanua i le fa'atautaia ma le sailia o le auala sili ona lelei a'o femalagaa'i. Fa'atasi ai ma le alualu i luma o tekinolosi, o fa'afanua numera i masini GPS ma fa'aoga fa'afanua i luga ole laiga ua fa'afaigofie ai mo tagata fa'aoga ona maua nofoaga.

### Faaiuga

O fesili faʻataʻitaʻi mo le vasega 10 e uiga i le lalolagi o loʻo tuʻuina atu i luga e aofia ai vaega taua eseese o le lalolagi, mai aʻoaʻoga faʻavae, mea faʻalenatura, punaoa faʻalenatura, faʻaaogaina o faʻafanua, ma le faʻagasologa o le faitau aofaʻi. Faatasi ai ma nei fesili eseese, e mafai ai e tamaiti aʻoga ona tofotofoina lo latou malamalama ma sauniuni lelei mo suega. O nei fesili e tele filifiliga ma tusiga e faʻamalosia ai tamaiti aʻoga e atiina ae tomai faʻapitoa ma faitio i le lalolagi, lea o le a aoga tele i le olaga i aso faisoo ma le faia o faaiuga e fesoʻotaʻi ma le siosiomaga ma le faʻaaogaina o punaoa faanatura. Ia talitonu o le faʻatinoina ma le filiga ma le suʻesuʻeina loloto o meafaitino, o le a faʻateleina ai lou tomai i lou malamalama i le lalolagi. Manuia le suʻesuʻe!

Taofi faamatalaga