Teori o le Fa'alagolago i le Atina'eina o le Tamaoaiga o le Lalolagi
O le talitonuga fa'alagolago o se auala taua i le malamalama i le le tutusa o le atina'eina o le tamaoaiga i le tulaga o le lalolagi. Na tula'i mai lenei talitonuga o se faitioga i le manatu autū e fa'apea o le le atoatoa o le atina'eina o atunu'u tau atia'e e mafua muamua lava i mea i totonu, e pei o le le lava o tupe fa'afaigaluega, tekinolosi, po'o le lelei o fa'alapotopotoga. Nai lo lea, o le talitonuga fa'alagolago e fa'amamafa ai o le mativa ma le le atoatoa o le atina'eina i le tele o atunu'u tau atia'e o le taunuuga lea o sootaga fa'asolopito ma fa'atulagaga ma atunu'u tau atia'e e ala i le faiga fa'aletamaoaiga o le lalolagi. I le tulaga o le atina'eina o le tamaoaiga o le lalolagi, o lenei talitonuga e fesoasoani e fa'amatala pe aisea e fa'aauau ai pea ona tauivi nisi o itulagi e tulituliloa e ui lava i le fa'atinoina o faiga fa'avae o le tuputupu a'e ma le tu'ufa'atasia o maketi fa'avaomalo.
Talaaga o le Alia'e Mai o le A'oa'oga o le Fa'alagolago
Sa maua se tulaga taua o le talitonuga o le faalagolago i le vaitau o le 1950–1970, aemaise lava i Amerika Latina, ona o taunuuga le lelei o atinae ina ua maeʻa le Taua Lona Lua a le Lalolagi. I le taimi lea, sa taumafai le tele o atunuu fou tutoatasi e tulituliloa le atinaeina o pisinisi ma le tuputupu aʻe o le tamaoaiga . Peitai, e ui i le faateleina o fefaatauaiga faavaomalo, ae leʻi faaitiitia tele le va i le va o atunuu tau atiae ma atunuu tau atiae . O tagata mafaufau e pei o Raúl Prebisch (e ala i manatu faavae o le ECLAC/CEPAL), André Gunder Frank, Fernando Henrique Cardoso, ma Theotonio Dos Santos na finau e faapea, o mamanu o sootaga tau tamaoaiga faavaomalo e masani ona maua ai ni manuia faatulagaina mo atunuu tau atiae ma ni faaletonu mo se taimi umi mo atunuu tau atiae.
E ui o le talitonuga o le faʻaonaponei e manatu o atunuu uma o loʻo i luga o se ala saʻo mai le "masani" i le "faʻaonaponei," ae o le talitonuga o le faʻalagolago e teena lenei manatu. E tusa ai ma le talitonuga o le faʻalagolago, o le le atoatoa o le atinaʻe e le o se laʻasaga muamua "masani", ae o se tulaga na mafua mai i le talafaasolopito o le pulega faʻakolone, le vaevaega faavaomalo o galuega, ma le pule faʻapolokiki-tamaoaiga o atunuu autu i luga o atunuu tuaoi.
Manatu Autū: Ogatotonu ma le Pito i Tua
O se tasi o mataupu faavae autū o le talitonuga o le faalagolago o le vaevaeina lea o le lalolagi i atunuu autu ma atunuu tuaoi. O atunuu tutotonu o atunuu tau alamanuia ua alualu i luma e pulea tekinolosi, tupe faavae, faalapotopotoga tau tupe faavaomalo , ma fesoʻotaʻiga fefaatauaiga faavaomalo. O atunuu tuaoi e masani ona auina atu i fafo oloa autu (oloa faatoaga, minerale, po o mea mata) ma aumai oloa gaosi e maualuga le taua.
I lenei mafutaga, e faalagolago atunuu tuaoi i atunuu tutotonu mo le mauaina o maketi, faatupeina, tupe teufaafaigaluega, tekinolosi, ma e oo lava i tulaga faatonuina o gaosiga. O lenei faalagolago e le na o se mataupu o tulaga masani o fefaatauaiga, ae o se mafutaga e le tutusa. E sili atu le malosi o le tulaga tau fefaatauaiga a atunuu tutotonu i le fuafuaina o tau, lelei, tulafono tau fefaatauaiga, ma le fausaga tau tupe a le lalolagi. O le iʻuga, o le tau faaopoopo ma tupe mama e sili atu ona taulai i atunuu tutotonu.
Faiga Fa'alagolago: Fefa'ataua'iga, Fa'afaigaluegaina, ma Tekonolosi
O le talitonuga o le faalagolago e faamatala ai ni auala eseese e faigata ai mo atunuu tau atiae ona sao mai le le atoatoa o le atinae. Muamua, o loo i ai le mataupu o tuutuuga o fefaatauaiga (fesuiaiga o oloa). I le tele o tulaga, o tau o oloa autu e masani ona fesuisuiai ma faaitiitia pe a faatusatusa i tau o oloa gaosi ma tekinolosi. O lona uiga e tatau i atunuu tuaoi ona auina atu i fafo ni mea mata e faatau ai le aofaiga tutusa o oloa tau alamanuia. O lenei mea e mafua ai le mamafa i le paleni o fefaatauaiga ma faalavelaveina ai le faaputuputuina o tupe faavae i totonu o le atunuu .
Lua o le pulea lea e tupe teufaafaigaluega mai fafo ma kamupani faavaomalo. E ui e mafai e tupe teufaafaigaluega mai fafo ona faʻatupuina galuega ma faʻateleina ai le gaosiga, ae o le talitonuga o le faʻalagolago e faʻamamafa ai le "masalo" o tupe faʻasili tau tamaoaiga. E mafai ona toe faʻafoʻi atu tupe mama a kamupani i le atunuʻu moni, ae o le atunuʻu talimalo e naʻo sina vaega itiiti o le tau faʻaopoopo e taofia. E le gata i lea, o fausaga o gaosiga e masani ona faʻatatau i le faʻafetauiina o maketi faʻavaomalo ma manaʻoga a kamupani , nai lo le faʻamalosia o alamanuia tutoʻatasi a le atunuʻu.
Tolu o le faalagolago i tekinolosi. E masani ona avea atunuu tau atiae ma tagata e faaaogaina tekinolosi mai atunuu tau atiae e aunoa ma le pulea atoatoa o atinae, pateni, ma suesuega. Afai o le tekinolosi o se punavai autu o le gaosiga ma le tauvaga, o lenei faalagolago e faigata ai mo atunuu tuaoi ona siitia mai le avea ma atunuu e auina atu i fafo mea mata i le gaosiga o oloa tekonolosi maualuga.
Tofi Fa'a-Kolone ma le Fa'atulagaga Tau Tamaoaiga Lautele
O le talitonuga fa'alagolago e fa'amamafa mai ai fo'i o le pulega fa'akolone na fa'atulaga ai fausaga tau tamaoaiga o atunu'u tau atia'e e fetaui ma mana'oga o le atunu'u o lo'o fa'akolone: fa'ato'aga, eliina o minerale, ma atina'e tetele e lagolagoina ai le auina atu i fafo o oloa. Ina ua mae'a le tuto'atasi, o nei fausaga e masani ona fa'aauau pea ona o tagata maualuluga i totonu o le atunu'u sa i ai se latou naunautaiga fa'apitoa i le fa'atumauina o mamanu tuai o le tamaoaiga. I nisi fa'aliliuga o le talitonuga fa'alagolago, o tagata maualuluga i le lotoifale e va'aia o ni tagata e fesoasoani i le manuia o tupe fa'alelalolagi—e manuia mai le faiga ae le o fausia se fa'avae lautele o alamanuia.
I se isi faaupuga, e lē gata ina tupu le faalagolago i le va o atunuu ae faapea foi i totonu o vasega lautele. E mafai ona maileia faiga faavae tau atinae i ni faataitaiga e faatamaoaigaina ai nisi vaega, ae o le toatele o le faitau aofai o loo tumau pea i galuega totogi maualalo ma e faatapulaaina le avanoa i aoga ma auaunaga a le malo.
Fuafuaga Alu Ese: Suiga o Fa'aulufale Mai Fafo i le Fa'apisinisi
I le tali atu i le faalagolago, o le tele o atunuu tau atiae, aemaise lava i Amerika Latina, ua faaaogaina le fuafuaga o le suia o oloa mai fafo (ISI). O le sini ia faaitiitia le faalagolago i oloa gaosi mai fafo e ala i le atiina ae o alamanuia i totonu o le atunuu e ala i le puipuiga o lafoga, fesoasoani tau tupe, ma se matafaioi malosi a le setete. O le faamoemoe ia mafai e atunuu ona fausia le gafatia tutoatasi o gaosiga, faamalosia maketi i totonu o le atunuu, ma faateleina le taua faaopoopo.
Peita’i, o le aafiaga o le ISI ua maua ai ni taunuuga fefiloi. I le isi itu, o lenei fuafuaga ua fa’aosofia ai le tuputupu a’e o nisi o pisinisi ma fa’alauteleina ai le fa’avae o gaosiga. I le isi itu, o nisi o atunu’u ua feagai ma le le lelei o galuega, pisinisi e le o tauva tele, fa’alagolago i mea mata ma masini mai fafo, ma e o’o lava i fa’alavelave tau aitalafu pe a fa’alagolago tele le fa’atupeina o atina’e i nonogatupe mai fafo. O lenei mea ua fa’aalia ai o le alu ese mai le fa’alagolago e le o se mataupu faigofie, aua o le fausaga o le tamaoaiga o le lalolagi ma tapula’a o le gafatia o fa’alapotopotoga i totonu o le atunu’u e iai sona sao.
Le Talafeagai o le A'oa'oga o le Fa'alagolago i le Vaitaimi o le Lalolagi Atoa
E ui ina tele ina atiaeina le talitonuga o le faalagolago i le seneturi lona 20, ae o ona manatu o loo tumau pea lona tāua i le lalolagi atoa i aso nei. O loo faaalia i filifili taua faavaomalo o le taua faaopoopo sili ona tele e masani ona taulai i le mamanu, suesuega, faailoga, ma gaoioiga tau maketi—e pulea e kamupani ma atunuu tau atiae—ae o atunuu tau atiae e masani ona faatapulaaina i le gaosiga o totogi maualalo po o le aveeseina o punaoa.
E le gata i lea, e mafai e le faiga tau tupe a le lalolagi ona faʻamalosia le fefaʻalagolagomaʻi e ala i le tafega o tupe i se taimi puʻupuʻu, le fesuisuiaʻi o fesuiaiga o tupe, ma avega tau totogi aitalafu. I le taimi o se faʻalavelave faʻalelalolagi, e masani ona feagai atunuu tau atiaʻe ma le mamafa tele ona o le aveeseina e le aufaipisinisi o tupe, faʻavaivaia tupe, ma faʻateleina tau o oloa mai fafo. I lalo o ia tulaga, e faʻatapulaʻaina ai le avanoa i faiga faʻavae i totonu o le atunuʻu.
Peita’i, o le lalolagi atoa e tatalaina ai fo’i avanoa. O le tele o atunu’u o Asia i Sasa’e, mo se fa’ata’ita’iga, ua manuia i le tulituliloaina o le fa’alauteleina o pisinisi e fa’aulufale atu i fafo ma ua agai atu i vaega e sili atu ona taua. O lenei manuia ua fa’aalia ai o le fa’alagolago e le o se taunuuga atoatoa, e ui lava o fa’alavelave e moni. O eseesega i fuafuaga fa’aleatunuu, le gafatia fa’apulega, tupe teufaafaigaluega i a’oa’oga ma tekinolosi, ma tomai fa’afeutana’i i fefa’ataua’iga fa’alelalolagi e iai sona sao taua.
Faitioina o le Aʻoaʻoga o le Faʻalagolago
E iai fo'i faitioga i le talitonuga o le fa'alagolago. O nisi o tagata atamamai i le tamaoaiga e finau mai e fa'apea, e soona fa'amamafaina mea mai fafo ae le amana'ia mea i totonu e pei o faiga fa'avae i totonu o le atunu'u, faiga pi'opi'o, tulaga lelei o fa'alapotopotoga, ma fete'ena'iga fa'apolokiki. O isi e finau mai o nisi taimi e va'aia ai e le talitonuga o le fa'alagolago atunu'u tau atia'e o ni tagata ua a'afia, e ui lava o nisi atunu'u e mafai ona fa'aaogaina le tu'ufa'atasiga fa'alelalolagi e fa'avavevave ai le tuputupu a'e. E le gata i lea, o le eseesega i le "ogatotonu-periphery" ua manatu o se fa'afaigofieina tele o le mea moni, ona o le tula'i mai o atunu'u e le o ni periphery ma malosiaga tau tamaoaiga o lo'o tula'i mai.
E ui i lea, o loo taua pea le talitonuga o le faalagolago e fai ma vaaiga taua. E faamanatu mai ai ia i tatou e le o taimi uma e le faaituau ai maketi faavaomalo ma o sootaga tau tamaoaiga o le lalolagi e iai le malosiaga. A talanoaina le atinae, o fesili taua e le na o le "pe faapefea ona faateleina le tuputupu ae" ae faapea foi "o ai e manuia mai lena tuputupu ae" ma le "pe faapefea ona faatulaga e fausaga faalelalolagi avanoa tau atinae o se atunuu."
Fa'ato'a
O le talitonuga fa'alagolago i le atina'eina o le tamaoaiga o le lalolagi e ofoina atu ai se fa'amatalaga fa'atulagaina mo le tumau pea o le le tutusa i le va o atunuu. I le fa'amamafaina o le sootaga le tutusa i le va o atunuu autu ma atunuu tuaoi, e fa'amamafa ai le matafaioi o le talafa'asolopito o kolone, mamanu fefa'ataua'iga, tupe teufaafaigaluega mai fafo, ma le pulea fa'atekonolosi i le fa'atulagaina o ala o atina'e. E ui e le mafai i taimi uma ona fa'amatalaina eseesega uma i aafiaga o atina'e, o le talitonuga fa'alagolago e fesoasoani e fa'amauoa ai le au'ili'iliga o le tamaoaiga fa'apolokiki i le lalolagi ma fa'amalosia ai le fa'atulagaina o faiga fa'avae e sili atu ona iloa ai le le tutusa o fausaga. I se lalolagi ua fa'ateleina le feso'ota'i, o le malamalama i le fa'alagolago o lona uiga o le malamalama i lu'itau autu mo atunu'u tau atia'e: fausiaina o le tuto'atasi o le tamaoaiga e aunoa ma le tu'ueseeseina, fa'ateleina le taua fa'aopoopo e aunoa ma le maileia i filifili taua maualalo o le lalolagi, ma le mamanuina o atina'e e le gata ina fa'atatau i le tuputupu a'e ae fa'apea fo'i le pule ma le aofia ai.