Ulutala: Fesili Fa'ata'ita'i ma Talanoaga o le A'oa'oga mai le Sami i le Laueleele
Pendahuluan
O le A'oa'oga o le Sami i le Fanua o se a'oa'oga e talanoaina ai le fe'avea'i o meaola mai le sami i le laueleele i le talafa'asolopito o le evolusione. O lenei a'oa'oga e feso'ota'i ma se suiga taua o le evolusione i le olaga i le Lalolagi, lea na alualu ai i luma meaola i le vai e ola i luga o le laueleele. O lenei suiga sa mana'omia ai ni fetu'una'iga taua i le fausaga ma le galuega fa'aola o meaola. O lenei tusiga o le a toe iloiloina ai lenei a'oa'oga, tu'uina atu ni fa'ata'ita'iga o fa'afitauli, ma fa'amatalaina auiliili lona talanoaga.
Aotelega o le A'oa'oga
I le talafaasolopito o le evolusione, o se tasi o suiga sili ona taua o le taimi lea na siitia ai meaola mai le sami i le laueleele. O lenei faagasologa sa manaʻomia ai ni fetuunaiga faigata i meaola, e aofia ai le atinaʻeina o fausaga lagolago o le tino mo le feoaʻi i luga o le laueleele, faiga fou o le manava, ma le paʻu e mafai ona tatalia le mago. O le vaega sili ona lauiloa o manu o loʻo aʻafia i lenei faagasologa o tetrapods, e aofia ai amphibians, reptiles, manulele, ma mammals.
Na muamua aliali mai Tetrapods i le pe tusa o le 360 miliona tausaga talu ai i le vaitaimi o Devonian. O mea totino e pei o le Tiktaalik roseae ua lauiloa o se ituaiga fesuiaʻiga mai iʻa i manu i le laueleele. O Tiktaalik sa i ai ni foliga e pei o apaʻau faʻamalosia na mafai ai ona feoaʻi i le laueleele ma se fausaga o le ulupoʻo na lagolagoina ai meaola i le ea.
Fesili Fa'ata'ita'i ma Talanoaga
O loʻo i lalo nisi o faʻataʻitaʻiga o fesili ma talanoaga e faʻatatau i le aʻoaʻoga mai le sami i le laueleele.
1. Fesili:
Faamatala le uiga o le fetuunaiga fa'a-biologic i le anotusi o le a'oa'oga o le sami i le laueleele ma ta'u mai ni fetuunaiga taua se tolu e mafai ai e meaola i le vai ona ola i luga o le laueleele.
Talanoaga:
O le fetuutuuna'iga fa'abiologika e fa'atatau i suiga fa'atulagaina, fa'aletino, po'o amioga i totonu o se meaola e mafai ai ona ola ma toe gaosia i lona siosiomaga. I le tulaga o le talitonuga o le sami i le laueleele, o nei fetuutuuna'iga e mana'omia ina ia mafai ai e meaola i le vai ona ola i nofoaga eseese i luga o le eleele.
E tolu fetuunaiga taua e pei ona taua i lalo:
– Atina'eina o fausaga o gaioiga: O le suiga fa'a-evolusi mai apa'au i vae ma vae, e pei ona va'aia i tetrapods muamua, na mafai ai e manu ona feoa'i i luga o le laueleele.
– Faiga manava: O le suiga mai fuā'au i mama, po'o se faiga manava fa'alua (mama ma le pa'u e pei o amphibians), e mafai ai ona mitiia le okesene mai le ea.
– Suiga o le paʻu: O le alualu i luma o le paʻu mafiafia ma teteʻe atu i le vai, na puipuia ai le leai o se vai ona o le aʻafia tuusaʻo i le ea.
2. Fesili:
O le ā le matafaioi a mea tau i le fesuiaʻiga o le soifuaga e pei o Tiktaalik i le malamalama i le evolusione mai le sami i le laueleele?
Talanoaga:
O mea fa'asolopito o le suiga o le tino e pei o Tiktaalik e taua tele i le su'esu'eina o le evolusione mai le sami i le laueleele auā e maua ai fa'amaoniga fa'aletino o le auala na tutupu ai suiga fa'aletino i le aluga o taimi. O Tiktaalik, na maua i Kanata i le 2006, e maua ai ni malamalamaga tulaga ese auā e fa'aalia ai ni foliga fesuia'i i le va o i'a ma tetrapods. Mo se fa'ata'ita'iga, o apa'au o Tiktaalik e malolosi ma so'oga ponaivi, e maua ai le galuega e pei o vae e mana'omia mo le feoa'i i luga o le laueleele. E fesoasoani lea i saienitisi e malamalama ai i le auala na suia ai fausaga o le tino e lagolago ai le olaga i luga o le laueleele ma fa'amatalaina ai la'asaga fesuia'i i le la'au evolusione.
3. Fesili:
Ta'u mai nisi o lu'itau e feagai ma meaola i le vai pe a fetu'una'i i le olaga i luga o le laueleele ma fa'ailoa mai ni fofo fa'atekonolosi e ono fa'aaogaina e nei meaola.
Talanoaga:
O nisi o luʻitau e feagai ma meaola i le vai pe a fetuʻunaʻi i le olaga i luga o le laueleele e aofia ai:
– Mānavaina i le ea: O le fofo o le atinaʻeina lea o mama poʻo isi fetuunaiga e mafai ai ona mitiia le okesene mai le ea.
– Lē lava le vai i le tino: O le paʻu e lē susu i le vai ma faiga lelei e faʻatonutonu ai le vai i le tino, faʻapea foʻi ma amioga e ʻalofia ai le vevela tele ma le lāmala, o ni fetuunaiga ia e mafai ona foia ai lenei luʻitau.
– Lagolago o le tino: Talu ai ona e maualalo tele le mafiafia o le ea nai lo le vai, o fausaga lagolago e pei o se auivi ma maso malolosi ma malō e manaʻomia ina ia gaoioi ma galue lelei i luga o le laueleele.
4. Fesili:
E fa'apefea ona a'afia ai e lenei fa'agasologa o le evolusione ia siosiomaga ma le tele o meaola i le lalolagi?
Talanoaga:
O le alualu i luma mai le sami i le laueleele sa i ai se aafiaga tele i faiga fa'alenatura ma le tele o ituaiga o meaola eseese o le Lalolagi. O le tula'i mai o tetrapods na fa'alauteleina ai faiga fa'alenatura i luga o le laueleele ma i'u ai i le tele o le eseesega o manu i luga o le laueleele, e pei o amphibians, reptiles, mammals, ma manulele. O lenei mea na fa'ateleina ai fegalegaleaiga i le va o faiga fa'alenatura o le sami ma le laueleele, ma fausia ai ni filifili fou o mea'ai ma fa'ateleina ai le lavelave o faiga fa'alenatura.
Mai se vaaiga fa'ale-siosiomaga, o le suiga i le laueleele na fa'atupuina ai ni matafaioi fou fa'ale-siosiomaga ma fa'aosofia ai le alualu i luma o ni fetuunaiga fou, ma fa'atupuina ai nisi ituaiga i le faagasologa. O lenei mea na fa'ateleina ai le tele o ituaiga eseese o meaola i le Lalolagi, lea na fesoasoani i faiga fa'ale-siosiomaga e fa'atino lelei atili ai ma mafai ai ona fa'aauau pea le alualu i luma o le olaga faigata.
I'uga
O le aʻoaʻoga a le Sami i le Fanua e faʻamatalaina ai se tasi o suiga sili ona tāua i le talafaasolopito o le Lalolagi. O le malamalama i le auala na fetuʻunaʻi ai meaola mai le ola i le vai i le ola i le eleele, tatou te maua ai ni malamalamaaga loloto i le faagasologa o le evolusione ma le fetuʻunaʻi o meaola i suiga o le siosiomaga. O le iai o mea na tutupu i le talafaasolopito, e pei o Tiktaalik, e maua ai ni faʻamaoniga taua mo le malamalama i lenei mea na tupu i le talafaasolopito. O le suʻesuʻeina o lenei aʻoaʻoga, e mafai ona tatou talisapaia atili ai le lavelave ma le alualu i luma o le olaga ma le auala e taumafai ai meaola e ola ma fetuʻunaʻi i le aluga o taimi.