Fa'amatalaga o le tafe eletise
I totonu o se aveta'avale e pei o le kopa, o lo'o i ai ni eletise e fealua'i saoloto ma fa'afuase'i i saoasaoa maualuga ae e le sola ese mai le u'amea. O eletise e mafai ona fealua'i saoloto e ta'ua o eletise saoloto. E ui o eletise e fealua'i saoloto i itu uma, ae leai se tafega atoa o eletise i so'o se itu patino. E tupu lenei tulaga pe a leai se eseesega o le gafatia i le va o pito e lua o le uaea kopa.
A fa'apipi'i le uaea i se puna eletise, e tula'i mai se eseesega o le gafatia i le va o pito e lua o le uaea apamemea, ma fa'atupuina ai se fanua eletise i le uaea apamemea. O le iai o se fanua eletise e mafua ai ona oo i ai eletise saoloto se malosiaga eletise F = q E = e E, lea o le F = malosiaga eletise, e = le mamafa o le eletise, E = fanua eletise . O le malosiaga eletise e mafua ai ona oo i ai eletise uma e feoa'i saoloto i se fa'atelevavega masani i le itu lava e tasi e pei o le malosiaga eletise.
O nei eletise saoloto, o loʻo feoaʻi faʻatasi, o loʻo i le va o atomu e le minoi i le uaea kopa, ma mafua ai ona fetoʻai electrons uma ma nei atomu. O nei fetoʻai e mafua ai ona suia e electrons saoloto lo latou itu e gaoioi ai. O nei electrons uma e masani ona i ai se malosiaga eletise, ma mafua ai ona latou faʻavavevave i le itu lava e tasi e pei o le malosiaga eletise. A maeʻa ona fetoʻai mo sina taimi, ona toe fetoʻai lea o electrons saoloto ma atomu i le uaea kopa. Peitaʻi, o electrons saoloto e masani ona i ai se malosiaga eletise, ma mafua ai ona toe faʻavavevave electrons uma.
O lea la, e le gata i le gaoioi fa'afuase'i i itu eseese, o eletise saoloto uma e gaoioi fa'atasi fo'i ma le lemu i le itu o le malosiaga eletise ma le itu fa'afeagai o le fanua eletise. O le itu o le fanua eletise e mai le malosiaga eletise maualuga i le malosiaga eletise maualalo, a'o eletise e gaoioi mai le malosiaga maualalo i le malosiaga maualuga. O le gaioiga fa'afuase'i o eletise saoloto ta'itasi e matua saoasaoa lava, a'o le gaioiga fa'atasi o eletise saoloto i le itu o le malosiaga eletise e matua saoasaoa lava. O lenei gaioiga fa'atasi o eletise saoloto i le itu o le malosiaga eletise e ta'ua fo'i o le saoasaoa o le fe'avea'i.
O le tafe eletise o lona uiga o le tafe o le eletise i totonu o se vaega o se aveta'avale i se vaitaimi fa'apitoa. E tusa ai ma le tu ma aga masani, o le itu e agai i ai le eletise e tutusa ma le itu e agai i ai le gaioiga o avega lelei. O lenei maliliega na faia a'o le'i iloa o mea moni e gaoioi i totonu o se aveta'avale o ni eletise saoloto ma e le'i totogia. O le itu e agai i ai le eletise i totonu o se aveta'avale e fa'afeagai ma le itu e agai i ai le tafe eletise. O le mea lea, pe a talanoaina le tafe o le eletise i totonu o se aveta'avale, o le uiga o le tafe o avega lelei, e ta'ua fo'i o le tafe masani aua o le taunuuga lea o lenei maliliega.
Fua fa'atatau o le tafe eletise
I le fa'amatematika, o le eletise e fa'aalia e ala i le fua fa'atatau:
I = ΔQ / Δt
Fa'amatalaga o le fua fa'atatau: I = le tafe eletise, ΔQ = le aofa'i o le eletise e totogi, Δt = le va o le taimi.
Iunite o le tafe eletise
O le iunite o le eletise o le Coulomb, o le iunite o le taimi o le sekone, o lea la o le iunite o le eletise o le Coulomb/sekone. O le Coulomb/sekone e taʻua foʻi o Ampere , ua faaigoa i le fisiki Farani, o Andre Marie Ampere (1775-1836). 1 Ampere = 1 Coulomb/sekone (1 A = 1 C/s). I se isi faaupuga, o le eletise o le 1 Ampere e tutusa ma le eletise o le 1 Coulomb e ui atu i se vaega uaea mo le 1 sekone. E le gata i le faʻaalia i Amperes, o le eletise o le eletise e faʻaalia foʻi i milliamperes (1 mA = 10 -3 A), microamperes (1 μA = 10 -6 A), nanoamperes (1 nA = 10 -9 A) poʻo picoamperes (1 pA = 10 -12 A).
Fa'ata'ita'iga fesili 1:
O le tafe o le eletise e 2 Amperes e tafe i totonu o se uaea mo le 8 sekone. Fuafua le tele o le avega e ui atu i se tulaga ma le aofaʻi o eletise i totonu o lena avega!
Talanoaga
Ua iloa e faapea:
Tafe eletise (I) = 1 Ampere
Vaitaimi va (t) = 2 sekone
Na fesili atu: le totogi (Q) ma le aofaʻi o eletise (e)
Tali:
Fua fa'atatau o le tafe eletise:
I = Q/t
Fa'amatalaga o le fua fa'atatau: I = le tafe eletise, Q = le mamafa eletise, t = le va o taimi
Totogi eletise:
Q = I t = (2 Ampere)(8 sekone) = 16 Coulombs.
O le mamafa o le tasi eletise e 1,6 x 10 -19 Coulombs o lea la o se mamafa e 16 Coulombs e tutusa le aofaʻi o eletise ma le 16 C / 1,6 x 10 -19 Coulombs = 10 x 10 19 eletise.
Tafe eletise, saoasaoa o le tafe ma le mafiafia o le tafe
Mafaufau i se moliaga lelei o loʻo agai i le taumatau ma le saoasaoa o le feʻaveaʻi v i le itu o se fanua eletise E i totonu o se avetaʻavale ma le lautele o le vaega faʻalava A. O le moliaga lelei e alu i se mamao s = vt i le taimi t.
Afai o le aofaʻi o vaega ua molia i le voluma taʻitasi (density o vaega ua molia) o le n ma le voluma o le avetaʻavale o le A s = A vt, o lona uiga o le aofaʻi o vaega ua molia i le voluma o le avetaʻavale o le n A v t. Afai o vaega taʻitasi ua molia e iai le moliaga o le q, o le aofaʻi lea o le moliaga e ui atu i le pito o le avetaʻavale i le taimi t o le Q = nq A v t. O lea la, o le tafe eletise o loʻo tafe atu i le pito o le avetaʻavale o le I = Q/t = nq A v. Ae o le density o le tafe poʻo le tafe i le vaega faʻalava A o le J = I/A = nq v. E mafai ona faʻaiʻuina o le tafe o loʻo tafe i le avetaʻavale o le taunuuga lea o le faʻateleina o le density o vaega ua molia (n), le tele o le moliaga o vaega taʻitasi (q), le vaega faʻalava o le avetaʻavale (A) ma le saoasaoa o le tafe o vaega ua molia (v).
Suesue le faʻataʻitaʻiga o le faʻafitauli o loʻo mulimuli mai ina ia malamalama ai i le eseesega i le va o le saoasaoa o vaega taʻitasi ua molia ma le saoasaoa o le feosofi ese o vaega uma ua molia.
Fa'ata'ita'iga fesili 2:
O se tafega tumau e 10 Amperes e tafe i totonu o se uaea apamemea ma se vaega fa'alava e 3 x 10-6 m2. O le mafiafia o le eletise saoloto e 8,4 x 1028 eletise/m3. Fuafua le saoasaoa o le fe'avea'i o eletise saoloto!
Talanoaga
Ua iloa e faapea:
Tafe eletise (I) = 10 Ampere
Eria o le vaega uaea (A) = 3 x 10-6 m2
Mafiafia o le eletise saoloto (n) = 8,4 x 1028 m-3
Totogi eletise (q) = 1,6 x 10-19 C
Na fesili atu: Saosaoa o le fe'avea'i o le eletise saoloto (v)
Tali:
O le saoasaoa o eletise e fuafuaina e faʻaaoga ai le fua faʻatatau na maua muamua:
![]()
Faʻamatalaga: I = tafega eletise, n = mafiafia o vaega ua molia = mafiafia o eletise saoloto, q = moli o le tasi eletise, A = vaega o le vaega o le avetaʻavale, v = saoasaoa o le tafega o le eletise

O le saoasaoa o le fealua'i o le eletise e 0,248 x 10 -3 mita/sekone = 0,248 milimita/sekone.
E feoa'i fa'atasi eletise saoloto i totonu o se uaea i le saoasaoa e 0,248 milimita i le sekone. I se isi faaupuga, i sekone ta'itasi e feoa'i uma ai eletise saoloto e 0,248 milimita. O se saoasaoa telegese tele lea. Afai e telegese telegese le gaoioi o eletise saoloto, aisea e ki vave ai se moli eletise pe a uma ona ki le ki?
Ina ia malamalama i lenei mea, mafaufau i le tafe o eletise i totonu o se uaea eletise e pei o le tafe o le vai i totonu o se paipa. Afai e faʻatumuina le paipa i le vai, afai e faʻapipiʻi le tasi pito o le paipa i se paipa, o le a tafe vave mai le vai mai le isi pito. E faʻapena foʻi, e iai eletise saoloto i le uaea apamemea ma le uaea moli. A ki le ki, e faʻatupuina se fanua eletise i se saoasaoa e latalata i le saoasaoa o le malamalama (saoasaoa o le malamalama = 3 x 108 mita /sekone), lea e mafua ai ona amata loa ona fealuaʻi faʻatasi eletise saoloto. Ua iai eletise saoloto i le uaea moli, o lea e ki loa ai le moli.