Aganuu Ma'a Talavou i Initonesia
O le vaitaimi o Neolithic i Initonesia e faasino i se vaega taua i le talafaasolopito anamua e taʻua o le Vaitaimi o Neolithic. I le taimi lea, na oo ai tagata i se suiga tele i o latou olaga: mai le faalagolago i le natura (tuli manu ma le aoaoina o manu) i se olaga e sili atu ona mautu e aofia ai le faatoaga ma le tausiga o lafumanu. O nei suiga e le gata i meafaigaluega na faaaogaina, ae na aafia ai foi le auala na fausia ai e tagata nofoaga, galuega faatulagaina, atiina ae o agaifanua, ma e oo lava i le fausiaina o talitonuga. I totonu o atumotu o Initonesia, e leʻi tutusa le tulaʻi mai o le aganuu Neolithic, ae na atiina ae e ala i se faagasologa umi na aafia i femalagaaiga a tagata , fesootaiga i le va o vaega, ma le fetuunaiga i le siosiomaga i le lotoifale.
Fa'amatalaga ma Uiga o le Aganu'u a Batu Muda
O le faaupuga "maa talavou" e faasino i se tekinolosi meafaigaluega maa e sili atu ona faaleleia ma alualu i luma pe a faatusatusa i vaitaimi ua mavae (Paleolithic ma Mesolithic). O meafaigaluega maa i le vaitaimi lea e masani ona fa'ama'ai ina ia maua se foliga lamolemole, ma'ai, ma tutusa. O uiga autu o le aganuu Neolithic i Initonesia e aofia ai ni mea taua: le fa'aaogaina o meafaigaluega maa ma'ai, le tula'i mai o fa'ato'aga ma le tausiga o manu, olaga nofoia, le fausiaina o nu'u po'o nofoaga, le atina'eina o omea, ma le tula'i mai o tu ma aga masani o le megalithic o se vaega o le faiga talitonuga.
O le suiga mai le olaga femalagaaʻi i le olaga nofomau na faʻavaeina ai le faavae mo le fausiaina o sosaiete e sili atu ona lavelave. A o amata ona gaosia e tagata a latou lava meaʻai e ala i faʻatoʻaga, na tulaʻi mai ai le manaʻoga e teu faʻatoʻaga, faʻatulaga le vaevaeina o galuega, ma tausia o latou teritori faʻatoʻaga. O lenei mea na mafua ai ona latou fausia ni fale tumau, faia ni mea e teu ai mea e pei o le omea, ma atiina ae ni tulafono faʻaagafesootai e noatia ai.
Talaaga o le Ulufale Mai o Aganuu Neolithic i Initonesia
E toatele tagata atamamai e fesoʻotaʻi le salalau atu o le aganuʻu Neolithic i Initonesia i le malaga mai o tagata e tautala i le gagana Austronesia mai le konetineta o Asia ma Taiwan, lea na tutupu i ni vaega eseese. Na latou aumaia tomai faʻatoʻaga, tekinolosi o vaʻa, ma le agaifanua o le faia o meafaigaluega maʻai. Mai le itu i matu, na alualu i luma le salalau atu i Filipaina ma oʻo atu i atumotu o Initonesia, ona sosolo atu lea i motu eseese e pei o Kalimantan, Sulawesi, Java, Nusa Tenggara, Maluku, ma e oʻo lava i Papua.
O atumotu o Initonesia e iai luʻitau ma avanoa: o motu taʻitasi e iai lona siosiomaga tulaga ese. I nisi o vaega, sa manuia le faʻatoʻaga ona o le eleele lafulemu ma le tele o punaoa o le vai; i isi vaega, sa faʻaauau pea ona tuʻufaʻatasia e tagata le faʻatoʻaga ma le tulimanu, fagogota, poʻo le aoina o oloa mai le vaomatua. O le mea lea, o le aganuʻu maʻa talavou a Initonesia e le o se faʻataʻitaʻiga e tasi, ae o se faʻaputuga o tū ma aga masani e fesoʻotaʻi.
Meafaigaluega Ma'a o Fa'ailoga Autū ia
O se tasi o faʻailoga sili ona manino o le Vaitaimi Fou o Maʻa o meafaigaluega maʻa faʻapala. I Initonesia, e lua ituaiga meafaigaluega e masani ona taʻua o toʻi sikuea ma toʻi oval.
1. E masani ona maua to'i faatafafā i sisifo o Initonesia, e pei o Sumatra, Java, Bali, ma nisi vaega o Kalimantan. O nei to'i e faatafafā pe fa'alava fo'i. E tele a latou fa'amoemoega: tipiina o la'au, fa'agaoioia o la'au, fausiaina o fale, ma galuega fa'ato'aga.
2. E masani ona maua to'i oval i le itu i sasa'e, aemaise lava Maluku, Papua, ma nisi vaega o Sulawesi. O latou vaega fa'alava e oval pe fa'alava fo'i. Sa fa'aaogaina fo'i nei to'i mo galuega mamafa e pei o le galuega laupapa ma le fa'amamaina o fanua.
O nei eseesega i le tufatufaina atu e masani ona faauigaina o ni faailoga o auala femalagaaiga ma eseesega faaleaganuu. E ese mai i to'i, o isi meafaigaluega maa e pei o sele, naifi maa, maa olo, ma meafaigaluega manifinifi e maua foi, o loo faaaogaina pea mo ni faamoemoega faapitoa. O le i ai o maa olo, mo se faataitaiga, e faailoa mai ai le faagasologa o mea'ai e pei o saito po o tubers.
Atina'eina o Fa'ato'aga ma le Olaga Nonofo
I le vaitaimi o le Vaitaimi Fou o Maa, na avea ai le faatoaga ma se galuega taua. Na amata ona totoina e tagata le araisa, millet, tubers, ma isi faatoaga eseese, e faalagolago i tulaga o le siosiomaga. E le gata i lea, na atiaeina foi faatoaga lafumanu, e ui lava e le o taimi uma e pulea ai itulagi uma. Na mafai ai e faatoaga ona le toe faalagolago atoatoa tagata i le tulimanu po o punaoa faavaitaimi. E mafai ona latou gaosia ni meaai faaopoopo, ma mafai ai ona tuputupu ae le faitau aofai ma le tuputupu ae o nofoaga.
Sa i ai se aafiaga tele o le olaga mautu. Na amata ona i ai se fausaga o nofoaga: o se nofoaga e nonofo ai, o nofoaga e teu ai meaʻai, o nofoaga e kuka ai meaʻai, ma fanua. I nuʻu ua mautu, na sili atu ona manino le vaevaeina o galuega—o nisi na taulaʻi i le faʻamamaina o fanua, totōina o faʻatoʻaga, faʻagasologa o meaʻai, faia o meafaigaluega, poʻo le tausia o le saogalemu. E faasolosolo malie lava ona tulaʻi mai gaoioiga tau tamaoaiga e pei o fefaʻatauaʻiga i le va o vaega, aemaise lava pe afai e i ai ni punaoa a se tasi itulagi e leai i isi itulagi.
Tomai Fa'a'omea ma le Gaosiga
O le aliaʻe mai o mea fai ipu omea o se faʻailoga taua o le alualu i luma o tekinolosi. Na fesoasoani le faia o ipu omea i tagata e teu ai meaʻai, kuka, ave vai, ma faʻasaoina fatu. O le faia o ipu omea e faʻaalia ai foʻi tomai faʻapitoa: filifiliga o le omea, faʻatulagaina, faʻamago, ma metotia e faʻamumu ai. I nisi tulaga, e teuteuina ipu omea i laina faigofie, faʻamaʻi, poʻo ni mamanu faʻataʻitaʻi e atagia ai le fiafia o se vaega ma le faʻasinomaga faʻaleaganuʻu.
E lē gata ina aogā le omea i mea taulima, ae e mafai foʻi ona aogā i sauniga. O nisi o mea na maua e faʻaalia ai le ono mafai ona faʻaaogaina o omea e fai ma mea e teu ai maliu poʻo ni mea e fai ai sauniga. O loʻo faʻaalia ai ua amata ona iloa e le sosaiete Neolithic le tele o faʻatusa i le olaga i aso faisoo.
Agaifanua ma Faiga Talitonuga Fa'a-Megalithic
E ui lava ina sa masani ona malolosi agaifanua tetele i vaitaimi mulimuli ane, ae na amata ona aliaʻe mai aʻa o le tapuaʻiga i tuaa i le Vaitaimi Fou o Maʻa. O le uiga o le Megalithic o le "maʻa tele," e faasino i fausaga po o faamanatuga e faia i maʻa tetele e masani ona fesootaʻi ma talitonuga faalelotu. I nisi o itulagi o Initonesia, na maua ai fausaga tetele e pei o menhirs (poutū maʻa), dolmens (laulau maʻa), sarcophagi (pusa maʻa), tuugamau maʻa, ma fata faitaulaga faasitepu.
O tū ma agaifanua tetele o loʻo faʻaalia ai o sosaiete sa i ai manatu e uiga i le olaga a sau, faaaloalo i tuaa, ma le i ai o tagata taua i totonu o le alalafaga. O le fausiaina o fale maa tetele e manaʻomia ai le galulue faʻatasi, e faʻaalia ai se tulaga maualuga o le faʻatulagaga lautele. O nei talitonuga e masani ona fesoʻotaʻi ma le natura: o mauga, papa, vaomatua, ma punaoa o le vai e masani ona manatu i ai e iai mana faʻapitoa.
Tufatufaga ma Nofoaga Taua
O le salalau atu o le aganu'u Neolithic i Initonesia e mafai ona va'aia mai le mauaina o meafaigaluega ma'a ma toega o nofoaga i itulagi eseese. E masani ona maua to'i sikuea i motu o Java ma Sumatra, ae o to'i fa'atafafā e taatele i Papua ma Maluku. I nisi o eria, ua maua fo'i fa'amaoniga o nofoaga i foliga o otaota o le umukuka (kjokkenmoddinger) po'o fale i ana, e ui o nei fa'aupuga e masani ona fesoota'i ma vaitaimi muamua. I le vaitaimi o Neolithic, na sili atu ona taatele fale i fafo e lata ane i vaitafe ma fanua lafulemu.
I Nusa Tenggara ma Sulawesi, o uiga o aganuu maa talavou e fefiloi ma agaifanua faʻalotoifale ma siosiomaga tulaga ese. I Papua, mo se faʻataʻitaʻiga, o le faʻaaogaina o toʻi oval sa tumau pea mo se taimi umi, ma i nisi o nuʻu, o le agaifanua o le faʻaaogaina o meafaigaluega maa sa tumau pea seia oo mai i aso nei, ona o tulaga faʻafanua ma le faʻatapulaʻaina o fesootaʻiga i fafo.
O le Aafiaga o le Aganuu a Batu Muda i le Talafaasolopito o Initonesia
O le aganuʻu Neolithic na faʻataʻatia ai le faʻavae mo le atinaʻeina mulimuli ane o le sosaiete Initonesia. O lenei mea na mafua ai ona iai ni olaga mautu, faiga faʻatoʻaga, tekinolosi gaosiga (e pei o le omea), ma ni fausaga faʻaagafesootai e sili atu ona faʻatulagaina. O le mafai ona pulea le siosiomaga ma faʻatupuina ni tupe faʻaopoopo na faʻateleina ai le tuputupu aʻe o le faitau aofaʻi ma faʻateleina ai avanoa mo fegalegaleaiga i le va o vaega. O nei atinaʻe na iu lava ina saunia ai le ala mo le Vaitaimi Uʻamea ma le faʻavaeina o nuʻu ua faʻateleina ona lavelave, e aofia ai le tulaʻi mai o taʻitaʻiga i le lotoifale ma agaifanua lautele o sauniga.
E le gata i lea, o le aganuu o le Vaitaimi o Maa sa i ai foi sona sao i le fausiaina o faasinomaga faaleaganuu eseese. E lei atiina ae Initonesia mai se nofoaga tutotonu e tasi o aganuu, ae mai le tele o nuu na olaola i motu eseese. O faailoga o lenei mea e mafai lava ona vaaia i le tufatufaina atu o meafaigaluega maa, agaifanua faatoaga, mamanu o nofoaga, ma le tofi faaleaganuu o megalithic, lea e tumau pea i foliga eseese e oo mai i le aso.
Fa'ato'a
O le vaitaimi o Neolithic i Initonesia o se vaitaimi tele o suiga i le talafaasolopito anamua, e faailogaina ai le alualu i luma o tekinolosi, suiga tau tamaoaiga, ma le atinaeina o le sosaiete. Mai meafaigaluega maa maai i le omea, mai se olaga femalagaaʻi i faiga nofoia ma faatoaga, na ulufale atu ai tagata o atumotu o Initonesia i se laasaga fou i le atinaeina o le aganuʻu. O atumotu tulaga ese o Initonesia na mafai ai ona tele le eseesega o le atinaeina o le vaitaimi o Neolithic, ma tuua ai se talatuu taua na avea ma faavae mo le talafaasolopito o le atunuu na sosoo ai.