He Aratohu mō te Whakamahi i ngā Pūnaha Whakatere Tuku Iho
Ahakoa ngā whanaketanga hangarau pēnei i te GPS, ngā mapi matihiko, me ngā kāpehu atamai, he mea nui tonu ngā pūkenga whakatere tuku iho. Ko ngā pūnaha whakatere tuku iho he huarahi hei whakatau i te ahunga me te tūranga mā te whakamahi i ngā tohu taiao, ngā tinana o te rangi, ngā āhua whenua, me ngā taputapu māmā pēnei i ngā kāpehu aukume me ngā mapi pepa. He whai hua tēnei mōhiotanga ina pau ngā pākahiko, ina ngaro te tohu, ina pakaru ngā taputapu, ina noho rānei tātou ki ngā wāhi tūmatanui. Hei tāpiri, ka whakatairangahia hoki e te whakatere tuku iho te mōhiotanga ki te taiao, ā, ka whakapai ake i te haumaru i te wā e haere ana, inā koa mō ngā kaipiki maunga, ngā heramana, ngā kaihōpara, me te hunga katoa e mahi pinepine ana i ngā mahi o waho.
1. Kia Mārama ki ngā Mātāpono Taketake o te Whakatere
Ko te tikanga o te whakatere he whakautu i ngā pātai e toru: ko tēhea tātou, ko tēhea te wāhi e haere ana tātou, me pēhea te tae atu ki reira. Hei whakautu i ēnei pātai, me whai tohutoro ahunga (raki–tonga–māwhiti–uru), ngā taputapu hei ine me te tirotiro i tō tātou tūranga, me te āheinga ki te pānui i te taiao e karapoti ana i a tātou.
He maha ngā wā ka whakawhirinaki te whakatere tuku iho ki te whakakotahitanga o ngā tikanga, nā te mea kāore e ranea te kotahi tikanga anake. Hei tauira, ka taea e te rangi kapua te huna i te rā me ngā whetū, ka uaua rānei te kite i ngā whenua mai i tawhiti i te whenua ngahere matotoru. Nō reira, ko te mea nui ki te whakatere tuku iho ko te "whakamana whakawhiti": te whakataurite i te ahunga o te kāpehu ki te mapi, kātahi ka whakaū anō mā te whakamahi i ngā āhuatanga taiao.
2. Te Whakamahi i te Kāpehu Aukume
He taputapu māmā engari he tino whai hua te kāpehu. E tohu ana te ngira kāpehu ki te raki aukume, ehara i te raki tūturu. Ko te rerekētanga i waenga i ngā mea e rua e kiia ana ko te hekenga. I ētahi wāhi, ka nui te hekenga hei pā ki te tika o te ahunga. Nō reira, ki te whakamahi koe i tētahi mapi whenua kei roto ngā mōhiohio hekenga, akohia me pēhea te whakarerekē.
Ngā huarahi taketake hei whakamahi i te kāpehu:
1. Puritia te kāpehu kia papatahi kia taea ai e te ngira te nekeneke noa.
2. Hurihia te tinana kia rite rā anō te ngira whero ki te tohu “N” (raki) i runga i te kāpehu.
3. Ko te ahunga e anga atu ana koe e tohu ana i te azimuth, te ahunga rānei o te ūnga.
Hei whakatere i te mara, ka taea e koe te whakatau i te ahunga (te ahunga koki):
– Whakatauhia ngā tohu whakawhiti o te kāpehu ki te mea e hiahiatia ana (hei tauira, he tihi pukepuke, he rākau nui rānei).
– Pānuihia te tau tohu i runga i te tauine kāpehu.
– Tiakina te tau, kātahi ka hikoi me te pupuri tonu i te ngira kia rite ki te raki i runga i te whare kāpehu.
Tohutohu nui: kia matara atu te kāpehu i ngā mea whakarewa nunui, i ngā taura hiko, i ngā taputapu hiko rānei ka taea te whakararuraru i te papa aukume.
3. Te Pānui i ngā Mahere Pepa me ngā Mahere Whenua
Ko ngā mapi pepa te hoa pai rawa atu o tētahi pūnaha whakatere tuku iho. E whakaatu ana ngā mapi whenua i ngā āhua teitei, ngā awa, ngā ara, ngā awaawa, me ngā pae maunga. Mā te mārama ki ngā āhua ka āwhina i a koe ki te whiriwhiri i tētahi ara haumaru, whai hua hoki.
Ngā mea hei mārama:
– Tauine mapi: Hei tauira, ko te 1:25.000 te tikanga ko te 1 henimita i runga i te mapi = 250 m i runga i te whenua.
– Ngā rārangi āhua: Ka tata ake ngā rārangi, ka pari ake te whenua.
– Ngā tohu mapi: Ngā rori, ngā awa, ngā piriti, ngā ngahere, ngā kāinga noho, me ērā atu mea.
Ngā huarahi whai hua:
1. Whakatakotoria te mahere ki te kāpehu: hurihia te mahere kia rite te raki o te mahere ki te raki o te kāpehu.
2. Whakatauhia tō tūranga mā te rapu i ngā āhuatanga o te whenua e ngāwari ana te kite, pērā i ngā pūtahitanga awa, ngā tihi, ngā piko rānei o te rori.
3. Whakamaherehia tō huarahi me te whai whakaaro ki ngā āhua o te ara: karohia ngā pikinga tino uaua ki te kore e tika, ā, whakaarohia ngā ara wai, ngā pari rānei hei "arataki taiao".
4. Te Whakatere mā te whakamahi i te Rā
He tohu pono te rā mō te ahunga. I te nuinga o te wā:
– Ka whiti te rā i te rawhiti, ka toremi i te hauauru.
– I te awatea, kei te wāhanga o te rangi e pā ana ki te raki, ki te tonga rānei tōna tūranga, i runga i te wāhi (i te tuakoi tonga, ko te rā kei te raki; i te tuakoi raki, kei te tonga).
Tikanga māmā:
– I te ata, ko te ahunga o te atarangi roa e anga ana ki te hauauru (nā te mea kei te rawhiti te rā).
– I te ahiahi, ka toro atu ngā atarangi ki te rāwhiti (nā te mea kei te uru te rā).
Ka taea hoki e koe te whakamahi i te tikanga "karaka anarau": tohua te ringa hāora ki te rā, kātahi ka kimihia te pūwāhi i waenganui i te ringa hāora me te 12 karaka hei whakatau tata i te raki/tonga (he whakatau tata noa iho tēnei tikanga, ehara i te mea tino tika, ā, me whakarerekē ngā rohe wā me ngā wā).
5. Te Whakatere mā te Whakamahi i ngā Whetu (Ngā Wāhi Tātai)
I te pō, ka taea e ngā whetū te āwhina i a koe ki te whakatere. I te Ao Tūroa ki te Raki, kua tata te tūnga o Polaris (te Whetu ki te Raki) ki te raki tūturu. Ka kitea mā te whakamahi i te whetū Ursa Major (te Big Dipper): ko ngā whetū "tohu" e rua i roto i te peihana o te Big Dipper e anga atu ana ki Polaris.
I te Ao Tūroa ki te Tonga, kāore he whetū i runga ake i te Pou Tonga, engari ka taea e te whetū Crux (Southern Cross) te āwhina i te whakatau tata ki te tonga. Mā te toro atu i te rārangi matua o te Southern Cross me te "tuku" i te whakatau tata ki te pae tawhiti, ka taea e koe te whakatau tata ki te tonga.
Ko ngā tikanga whetu e hiahia ana kia mārama te rangi, kia iti hoki te parahanga o te mārama, kia tino pai ai mō ngā taiao o waho, o te moana rānei.
6. Te Pānui i ngā Tohu Taiao
Haunga te rangi, ka whakaratohia hoki e te taiao ngā tohu huarahi. Heoi, me tūpato te whakamahi i tēnei tikanga, nā te mea he tinihanga te whakawhirinaki ki tētahi tohu kotahi anake.
Ko ētahi tohu e ako pinepinetia ana:
– Te rimurimu i runga i ngā rākau/kōhatu: he maha ngā wā ka tupu nui ake i te taha haukū, kāore i te tino pāngia e te rā. I ētahi rohe, ka pai ake pea ki tētahi taha motuhake (hei tauira, te taha tonga i te tuakoi raki), engari kāore i te rite tonu i ngā wā katoa.
– Te ahunga o te rere o te awa: ko te tikanga ka rere ngā awa mai i ngā wāhi teitei ki ngā wāhi iti, ā, he maha ngā wā ka anga atu ki ngā awaawa, ki ngā kāinga rānei.
– Ngā hau nui me ngā otaota: i ētahi wāhi, ka piko te tipu o ngā rākau nā te hau e pupuhi ana mai i tētahi taha.
Ko te mātāpono: whakamahia ngā tohu taiao hei tohu, kātahi ka whakaū ki te mapi, ki te kāpehu rānei mēnā ka taea.
7. Tikanga Tapatoru hei Whakatau i te Tūnga
He tikanga nui te tapatoru ina kore koe e tino mōhio kei hea koe i runga i te mapi. Anei te mahi:
1. Kōwhiria kia rua, kia toru rānei ngā tohu whenua e kitea mārama ana (ngā tihi, ngā pourewa, ngā piko o te awa).
2. Tangohia ngā ahunga mai i tō tūranga ki ia tohu whenua mā te whakamahi i te kāpehu.
3. Whakawhitihia te whāriki ki te mahere (mā te tuhi i tētahi rārangi whakahoki/whāriki whakahoki i te nuinga o te wā).
4. Ko te pūwāhi e tutaki ai ngā rārangi e tohu ana i tō tūranga tata.
Ka mārama ake ngā tohu whenua, ka pai ake hoki ngā inenga whārite, ka tika ake te tūranga ka riro i a koe.
8. Kia Pupuri i te Tika i a koe e Hīkoi Ana (Te Haere me ngā Wāhi Tirotiro)
I te haerenga roa, mā te hapa iti ka taea e koe te taka ki tawhiti. E rua ngā tikanga hei āwhina:
– Te tere o te oma: Te tatau i ngā hikoinga hei whakatau tata i te tawhiti. Ka taea e koe te ine i ō hikoinga mō ia 100 mita i te tuatahi, kātahi ka whakamahia taua tau hei paearu.
– Ngā Wāhi Tirotiro: Waihangahia he wāhi tirotiro i te taha o te huarahi (hei tauira, "I muri i te 500 m, me tae koe ki tētahi awa iti"). Mā tēnei ka tere ake te kite i ngā hapa.
Ki te tae koe ki tētahi wāhi kāore e ōrite ana ki te mahere, tū atu, ka arotake. Kaua e haere tonu, me te whakaaro ka kitea e koe i muri mai.
9. Ngā Tikanga Matatika me te Haumaru i roto i te Whakatere Tuku Iho
Ehara i te mea ko te huarahi anake te kaupapa o te whakatere, engari ko te haumaru anō hoki. I ngā wā katoa:
– Kōrerotia tō mahere huarahi me te wā hoki e whakaarohia ana.
– Mauria mai ngā taputapu taketake: te kāpehu, te mapi, te whiowhio, te rama, te koti ua, me te kai/inu tāpiri.
– Kia mārama ki ō rohe me ngā āhuatanga o te rangi.
– Ki te ngaro koe, whakamahia te mātāpono: tū, whakaaro, mātakitaki, whakamahere.
Te Katinga
He pūkenga te whakatere tuku iho e hanga ana i te mana motuhake me te maia ki waho. Mā te whakakotahi i te kāpehu, i te mapi pepa, i te mārama ki te rā me ngā whetū, me te kaha ki te pānui i ngā tohu taiao, ka taea e koe te whakatau i tō ahunga me tō tūranga me te kore e whakawhirinaki ki ngā hangarau hou. Mā te nui o tō whakaharatau, ka koi ake ō kare ā-roto whakatere. Me waiho te whakatere tuku iho hei tikanga: tīmata ki ngā haerenga māmā, kātahi ka ahu whakamua ki ngā huarahi uaua ake. Hei whakamutunga, ehara i te mea mā tēnei pūkenga koe e ārahi ki tō ūnga engari ka noho haumaru hoki koe ahakoa kei hea koe.
