Te whanaungatanga i waenga i te tere o te hau me te pēhanga hau
Ko te hau tētahi o ngā āhuatanga o te rangi e tino kitea ana: he mea whakahauora, he mea whakarihariha, he mea morearea rānei ina huri hei tupuhi. Haunga tōna āhua pupuhi noa iho, he hononga tata te hau ki te pēhanga hau. I te nuinga o te wā, ka puta te hau nā ngā rerekētanga o te pēhanga hau mai i tētahi wāhi ki tētahi wāhi. Ko te nui ake o te rerekētanga o te pēhanga, ko te nui ake o te "pana" e neke ana i te hau, ā, he maha ngā wā ka honoa tēnei ki te tere o te hau. Heoi, ehara tēnei whanaungatanga i te mea ngāwari pērā i te "ko te pēhanga teitei he hau kaha." He mahi tā ngā kaha pikinga pēhanga, te kaha Coriolis, te waku, te āhua whenua, me ngā pūnaha huarere. Ka matapakihia e tēnei tuhinga te whanaungatanga i waenga i te tere o te hau me te pēhanga hau, ngā āhuatanga e awe ana i a ia, me ngā tauira o tōna whakamahinga i roto i te oranga o ia rā.
Te Mārama ki te Pēhanga Hau
Ko te pēhanga hau te kaha e pā ana ki te pou hau i runga ake i tētahi pūwāhi i te mata o te Ao. Ka inehia tēnei pēhanga i roto i ngā hectopascals (hPa) me ngā millibars (mb) rānei, ā, ka rerekē tōna uara i runga i te teitei, te pāmahana, me te nui o te mamaoa wai. I ngā wāhi teitei ake, pērā i ngā maunga, ka iti ake te pēhanga hau nā te mea he angiangi ake te pou hau i runga ake. I tetahi atu taha, i te taumata moana, ka teitei ake te pēhanga.
I roto i te matawhenua, ko ngā wāhi pēhanga teitei e hono ana ki te hau e heke ana (te hekenga o te hau) me te rangi mārama. Ko ngā wāhi pēhanga iti e hono ana ki te hau e piki ana, te kapua e hanga ana, me te kaha o te ua, o te tupuhi rānei. Heoi, ko te mea nui ki te whakaputa hau ehara i te pēhanga tuturu, engari ko te rerekētanga pēhanga i waenga i ngā rohe.
He aha i puta ai te hau i ngā rerekētanga pēhanga?
Ka neke te hau nā te kaha e kiia nei ko te kaha piki me te heke o te pēhanga. Ka puta tēnei kaha ina he rerekē te pēhanga i waenga i ngā wāhi e rua. Ka "rere" te hau mai i ngā wāhi pēhanga teitei ki ngā wāhi pēhanga iti hei ngana ki te whakataurite i tēnei rerekētanga.
Whakaarohia ngā pūwāhi e rua: A me te pēhanga o te 1015 hPa me B me te pēhanga o te 1005 hPa. Ka neke te hau mai i A ki B. Mena ka puta tēnei rerekētanga 10 hPa i tētahi tawhiti poto, he nui te pikinga pēhanga, ā, tera pea ka kaha ake te hau. I tētahi atu taha, ki te puta te rerekētanga 10 hPa i tētahi tawhiti roa, he iti te pikinga, ā, tera pea ka puhoi ake te hau e puta mai ana.
Ara, he hononga tata te tere o te hau ki te tere o te panonitanga o te pēhanga i runga i te tawhiti, ehara i te mea ko ngā tau pēhanga teitei, iti rānei anake.
Ngā Isobar me ngā Tohu Hau Kaha
I runga i ngā mapi huarere, he maha ngā wā ka whakaaturia te pēhanga hau mā te whakamahi i ngā isobar, arā, ngā rārangi e hono ana i ngā pūwāhi o te pēhanga ōrite. He tohu nui te tawhiti i waenga i ngā isobar:
– Ko ngā isobar tata e tohu ana i te pikinga pēhanga nui → he kaha te hau.
– Ko ngā isobar whānui e tohu ana i te pikinga pēhanga iti → he ngoikore te hau.
Koia te take, i runga i ngā mapi matapae huarere, he maha ngā wā ka kitea he tino tata ngā isobar i ngā wāhi e tata ana ki waenganui o te tupuhi, o te awhiowhio rānei, nā te mea he nui rawa te rerekētanga pēhanga i waenganui i te pokapū me te rohe e karapoti ana i runga i te tawhiti poto. Ka puta he hau kaha i tēnei āhuatanga, i ētahi wā ka haere tahi me te ua nui.
Te Tūranga o te Kaha Coriolis: Kāore ngā Hau e Pupuhi Tika Tonu
Ki te kore a Papatūānuku e hurihuri, ka rere te hau i te rārangi tika mai i te pēhanga teitei ki te pēhanga iti. Heoi, ka hurihuri a Papatūānuku, ka puta he kaha rūpahu e mōhiotia ana ko te kaha Coriolis. Ka hurihia e tēnei kaha te ahunga o te nekehanga o te hau:
– I te tuakoi raki, ka hurihia te hau ki matau.
– I te tuakoi tonga, ka hurihia te hau ki maui.
Nā reira, ko ngā hau i ngā tauine nui (hei tauira, i te āhuarangi o runga, i runga rānei i ngā moana) ka rere whakarara ki ngā isobar, kaua i te rere i runga i a rātou mai i te teitei ki te iti. Mā tēnei taurite i waenga i te kaha pikinga pēhanga me te kaha Coriolis ka puta he hau whenua, e kitea ana i roto i ngā paparanga waku iti o te āhuarangi.
Ahakoa te rerekētanga o te ahunga, ka noho tonu te tere o te hau e pā ana ki te rahi o te pikinga pēhanga: ka kaha ake te "pana" mai i te rerekētanga pēhanga, ka nui ake te tere o te hau e hiahiatia ana hei taurite i roto i te pūnaha whenua.
Te Waku me te Āhua Whenua: Te Whakaiti i te Tere me te Huri i te Aronga
I te taha o te mata o te Ao, he mahi nui tā te waku ki te whenua, ki ngā otaota, ki ngā whare, me te mata o te moana. Ka whakaroa te waku i te hau. I te whakaroa o te hau, ka ngoikore hoki te kaha Coriolis (nā te mea e whakawhirinaki ana tēnei kaha ki te tere). Nō reira, ka ngāwari ake te neke o te hau puta noa i ngā isobars ki te pēhanga iti.
Nā tēnei te take, i te mata o te whenua, ka "rere" te hau ki ngā pokapū pēhanga iti, ka "rere" atu i ngā pokapū pēhanga teitei, ahakoa kāore i te rārangi tika. Hei tāpiri, ka taea e ngā āhuatanga whenua pēnei i ngā maunga, ngā awaawa, me ngā āputa whaiti te tere ake, te whakaroa rānei i ngā hau. Ko tētahi tauira noa ko te pānga o te kauhanga hau i ngā ara maunga, te wāhi e akiakihia ana te hau mā roto i ngā ara whaiti, ka piki ake tōna tere.
Ngā Hononga Pēhanga me te Hau i roto i ngā Pūnaha Huarere
Ka kitea te whanaungatanga i waenga i te pēhanga hau me te tere o te hau i roto i ngā pūnaha huarere rerekē:
1. Āwhiowhio pārūrū (āwhiowhio pārūrū/taipō)
He tino iti te pēhanga o ngā pūaharere toropika. Ka nui te rerekētanga o te pēhanga i waenganui i te pūaharere me te rohe e karapoti ana, ka puta he pikinga pēhanga kaha. Koia te take e hono ai ngā awharere toropika ki ngā hau tino kaha. I te nuinga o te wā, ko te iti o te pēhanga i waenganui o te awharere, ko te nui ake o ngā hau mōrahi pea—ahakoa ka pāngia hoki te kaha e te pāmahana o te mata o te moana, te haumākū, me te hanganga o te awharere.
2. Ngā rohe me ngā awha o waho o te tropical
I ngā rohe waenga, ka tūtaki ngā hau mahana me ngā hau makariri hei hanga i ngā mata. He maha ngā wā ka haere tahi ēnei pūnaha me ngā rerekētanga pēhanga koi me ngā isobar e tata ana, ka puta ai ngā hau kaha me te huarere kino.
3. Ngā ua me ngā hau o te wā
Nā te rerekētanga o te wera i waenga i te whenua me te moana i puta ai ngā hau ua, ā, ka puta ake ngā tauira pēhanga ā-wā. Ina mahana ake te whenua, ka iti ake te pēhanga, ka kukume mai i te hau makuku mai i te moana, ka ua mai. Ina mātao ake te whenua, ka teitei ake te pēhanga, ā, ka neke te hau ki te moana.
He Pēhanga Iti te Tikanga o ngā Hau Kaha i ngā Wā Katoa?
Kāore i te katoa. Ka taea e te pēhanga iti "mārie" me te pikinga iti te whakaputa hau ngawari. I tetahi atu taha, ahakoa kāore i te tino kaha te pēhanga, ka kaha tonu ngā hau mena he nui te pikinga pēhanga nā te mea ka rerekē te pēhanga i te tawhiti poto. Koia te take e aro nui ai ngā matapae hau i roto i te matawai rangi ki ngā tauira isobar me ngā pikinga pēhanga i te kī noa i ngā tatauranga pēhanga.
Te Whakamahinga i roto i te Oranga o Ia Rā
He mea whai hua te mārama ki te whanaungatanga i waenga i te tere o te hau me te pēhanga hau i roto i ngā wāhanga maha:
– Te rererangi me te kaipuke: ka pāngia te haumaru, ngā huarahi me te whakapaunga wahie e ngā hau kaha.
– Pūngao hau: ka whiriwhiria te tūnga o ngā tāpine hau i runga i ngā tauira hau e pāngia ana hoki e te tohatoha pehanga me te āhua o te whenua.
– Te whakaiti i ngā āhuatanga kino: mā te aroturuki i te pēhanga hau ka āwhina i te kite i te hanganga o te tupuhi, inā koa ka heke tere te pēhanga (te hekenga o te pēhanga) ka tohu pea tēnei i te kaha haere o te pūnaha huarere.
– Matapae huarere o ia rā: he maha ngā wā e pā ana ngā huringa tere o te pēhanga ki ngā huringa o te huarere me te piki haere o ngā hau.
Whakamutunga
He hononga tata te tere o te hau me te pēhanga hau mā roto i te tikanga o ngā pikinga pēhanga. Ko te hau te urupare a te āhuarangi ki te whakataurite i ngā rerekētanga pēhanga: ka neke te hau mai i te pēhanga teitei ki te pēhanga iti. Ko te nui ake o te pikinga pēhanga (te rerekētanga o te pēhanga i tawhiti), ko te nui ake o te pūmanawa mō ngā hau kaha. Heoi, kāore te ahunga me te tere o te hau e whakatauhia ana e ngā pikinga pēhanga anake. Ko te hurihanga o te Ao, mā roto i te kaha Coriolis, ka piko ngā hau, ko te waku o te mata ka whakaiti i te tere me te whakarerekē i ngā tauira rere o te hau, inā koa tata ki te mata.
Mā te mārama ki tēnei whanaungatanga, ka taea e tātou te pānui pai ake i ngā mahere huarere, te matapae i ngā huringa o te huarere, me te mārama he aha i taea ai e ētahi tupuhi me ngā pūnaha pēhanga te whakaputa hau kaha. Ehara i te mea he ariā ariā noa iho te whanaungatanga i waenga i te tere o te hau me te pēhanga hau i roto i te matawhenua; he mea nui ki te mārama ki ngā whanaketanga o te hau e pā ana ki te oranga o ia rā.
