Ngā Take e Pā Ana ki te Pēhanga Hau
He tawhā nui te pēhanga hau hei mārama ki te huarere me te āhuarangi o Papatūānuku. Ko te pēhanga hau te taumaha o te hau i runga ake i te horahanga kotahi i runga i te mata o Papatūānuku. Ko ngā waeine ine pēhanga hau e whakamahia whānuitia ana ko ngā hectopascals (hPa) me ngā millibars (mb). Ka rerekē te pēhanga hau i ia wāhi, i ia wā. Ka pāngia ngā whanonga huarere e ngā panonitanga o te pēhanga hau pērā i te hanganga hau , te hanganga kapua, te ua, me ngā panonitanga pāmahana. Ka matapakihia e tēnei tuhinga ngā āhuatanga maha e pā ana ki te pēhanga hau.
1. Teitei i runga ake i te taumata o te moana (Teitei)
Ko te teitei te mea matua e pā ana ki te pēhanga hau. Ko te teitei te mea nui rawa atu o te pēhanga hau i te taumata o te moana, ā, ka heke iho i te pikinga ake o te teitei. Nā te mea he papatipu te āhuarangi o te Ao , ā, ka horapa haere ngā papatipu hau ki te mata o te Ao nā te kaha ā-papatipu. Ka teitei ake te teitei, ka iti ake te hau i runga ake, nō reira ka heke iho anō hoki te pēhanga hau. Hei tauira, i ngā maunga teitei, ka uaua ki a tātou te manawa nā te mea ka angiangi haere te hau nā te iti o te pēhanga hau.
2. Te pāmahana
He mea nui anō hoki te pāmahana o te hau ki te awe i te pēhanga o te hau. I te pikinga o te pāmahana, ka whānui te hau, ka māmā ake. Ka piki ake tēnei hau māmā ake, ka heke te pēhanga o te hau o te mata. I te hekenga o te pāmahana, ka matotoru ake te hau, ka totohu, ka piki ake te pēhanga o te hau o te mata. E pā ana hoki tēnei āhuatanga ki te mātāpono o te thermodynamics, e kī ana ka whānui ake ngā hau ina werahia, ā, ka kōpiri ina whakamataohia.
E pā ana te haumākū o te hau ki te nui o te mamaoa wai i te rangi. He mama ake te mamaoa wai i ngā ngota hauota me te hāora e hanga ana i te nuinga o te āhuarangi o te Ao. Nō reira, he iti ake te pēhanga hau o te hau mākū i te hau maroke. Nā te mea ka nekehia ētahi o ngā ngota hauota me te hāora taumaha e ngā ngota mamaoa wai, ka whakaitihia te mātotoru o te hau katoa.
4. Te kaha ā-papatipu
Ka pāngia te tohatoha o te papatipu hau i roto i te āhuarangi e te kaha o te ā-papatipu. Ka kukume te ā-papatipu i ngā ngota hau kia tata atu ki te mata o te Ao, ka piki ake te pēhanga hau i te taumata o te moana, ā, ka heke iho i te pikinga o te teitei. Ka taea e ngā rerekētanga iti o te ā-papatipu i puta mai i ngā rerekētanga o te āhua o te Ao, i ngā rerekētanga ā-rohe rānei o tōna papatipu te whakaputa i ngā rerekētanga iti o te pēhanga hau i ngā wāhi rerekē.
5. Ngā Āwhiowhio me ngā Ānticyclone
Ka rerekē anō hoki te pēhanga hau i te aroaro o ngā pūnaha pēhanga iti (awhiowhio) me ngā pūnaha pēhanga teitei (anticyclones). Ko te awhiowhio he wāhi pēhanga hau iti e haere tahi ana me te huarere kino pēnei i te ua nui me ngā hau kaha. I roto i te awhiowhio, ka piki ake, ka whakamatao te hau mahana, makuku, ka hanga kapua me te ua. Ko te anticyclone, i tetahi atu ringa, he wāhi pēhanga hau teitei e haere tahi ana me te huarere mārama, pumau. Ka heke iho te hau i roto i te anticyclone ka mahana, ka aukati i te hanganga kapua me te ua.
6. Te Hurihanga o te Ao (Pānga Coriolis)
Ko te pānga Coriolis, i puta mai i te hurihanga o Papatūānuku, ka pā ki te rere o te hau i roto i te āhuarangi. Kāore te hau e rere tika mai i ngā wāhi pēhanga teitei ki ngā wāhi pēhanga iti nā te mea ka puta te hurihanga o te hau i te hurihanga o Papatūānuku. I te Tuawhenua ki te Raki, ka anga te hau ki te taha matau, i te Tonga ia ki te taha maui. Ka pā tēnei pānga ki ngā tauira huarere o te ao me te tohatoha o te pēhanga hau puta noa i ngā wāhi rerekē.
7. Te Whenua me te Mata o Papatūānuku
Ka pāngia hoki te tohatoha o te pēhanga hau e te āhua o te whenua me te momo mata o te whenua. Ka ārai pea ngā maunga, ngā awaawa, me ētahi atu āhuatanga matawhenua i te rere o te hau, ā, ka rerekē te pēhanga hau i te taha o te maunga. Hei tauira, mā te hau e pupuhi ana i runga i te pae maunga ka iti ake te pēhanga hau i tetahi taha o te maunga, ā, ka teitei ake i tetahi taha. Ko te nuinga o te wā, he rite tonu te pēhanga hau o te moana i te whenua, ā, he nui ake te rerekētanga o te āhua o te whenua.
8. Te Tohatoha o te Pāmahana o te Ao
Ko te koretake o te tohatoha o te pāmahana o te ao ka whai wāhi atu ki ngā rerekētanga o te pēhanga hau. He nui ake te hihi o te rā e whiwhihia ana e ngā rohe tropics i ngā rohe polar, ka hua ake he pāmahana teitei ake, he iti iho hoki te pēhanga hau i ngā rohe tropics. Ka hangaia e tēnei he pūnaha pēhanga o te ao pēnei i ngā hau hokohoko, ngā hau uru, me ngā hau polar, e āwhina ana ki te tohatoha i te pēhanga hau puta noa i te ao. Ka hangaia hoki e ēnei rerekētanga pāmahana he tauira huarere pēnei i ngā hauāwhio, he mea nui ki te tohatoha o te ua puta noa i te ao.
9. Ngā Mahi Puia
Ka whai wāhi atu hoki ngā mahi a te puia ki ngā panonitanga o te pēhanga hau. Ka taea e ngā pahūtanga puia te tuku i te nui o ngā hau me ngā matūriki ki te āhuarangi, ka taea te whakarerekē i te hanganga o te hau me te pā ki te pēhanga hau. Hei tāpiri, ko te pungarehu puia e horahia ana i te āhuarangi ka taea te whakamātao i te mata o te Ao mō te wā poto, ka taea hoki te pā ki te pēhanga hau ā-rohe me te ā-rohe.
10. Te Taunekeneke i waenganui i te Moana me te Āhuarangi
Ko ngā taunekeneke i waenga i te moana me te āhuarangi, pērā i te El Niño me te La Niña, he pānga nui ki te tohatoha o te pēhanga hau. Ko El Niño te whakamahana o te mata o te moana i waenganui me te rawhiti o te Moana-nui-a-Kiwa ka taea te whakarerekē i ngā tauira huarere o te ao, ka puta he huringa o te pēhanga hau ka taea te whakaoho i ngā āhuatanga taiao pērā i te waipuke me te tauraki. Ko La Niña te ritenga kē, arā, ko te whakamatao o te mata o te moana i taua rohe ka pā ki ngā tauira huarere o te ao i tētahi huarahi rerekē.
11. Ngā Mahi a te Tangata
He wāhi anō hoki tā ngā mahi a te tangata ki ngā panonitanga o te pēhanga hau. Hei tauira, ko te whakangaromanga o ngā ngahere, te noho tāone, me te whakamahinga o ngā wahie pūngoi ka puta he hau kati kōtuhi ka taea te whai wāhi ki te mahana o te ao. Ka taea e tēnei mahana te whakararuraru i te tohatoha o te pēhanga hau puta noa i te ao, ā, ka pā ki ngā tauira o te rangi. Hei tāpiri, ka taea e te parahanga hau mai i ngā mahi ahumahi me ngā waka te whakarerekē i te hanganga o te hau, ka pā hoki ki te pēhanga hau.
Te Katinga
He āhuatanga tino hihiri, matatini hoki te pēhanga hau e pāngia ana e te maha o ngā āhuatanga. Ko te mārama ki ēnei āhuatanga te mea nui ki te mārama ki te huarere me te āhuarangi o Papatūānuku. I roto i ngā huarahi maha, ko te taunekeneke i waenga i ēnei āhuatanga te take o ngā huringa o te pēhanga hau puta noa i ngā wāhi me te wā. Mai i te teitei, te pāmahana, te haumākū, tae atu ki ngā mahi a te tangata, ka whai wāhi katoa ēnei āhuatanga ki ngā nekehanga pēhanga hau e pā ana ki a tātou i ia rā.
He mea nui te mārama pai ki te pēhanga hau me ngā āhuatanga e pā ana ki tēnei, ehara i te mea mō ngā kaipūtaiao me ngā tohunga huarere anake, engari mō te marea whānui anō hoki. Mā tēnei māramatanga, ka taea e tātou te whakarite pai ake mō ngā āhuatanga huarere e rerekē ana me ōna pānga ki te taiao.
