Ngā Ture Taketake o te Matū: Ngā Pūtake e Ārahi ana i te Matū Hou
Pendahuluan
Ko te matū he peka o te pūtaiao taiao e ako ana i te hanganga, te hanganga, ngā āhuatanga, me ngā huringa o te matū. Kei muri i te makutu o ngā tauhohenga matū e whakatau ana i ngā āhuatanga me ngā huringa o ngā matū ko ngā mātāpono matua e mōhiotia ana ko ngā ture matua o te matū. Ehara i te mea ko ēnei ture anake te pūtake o te mātauranga matū engari he mahi nui anō hoki ki te whanaketanga o te pūtaiao me te hangarau. I roto i tēnei tuhinga, ka tūhuratia e tātou ētahi o ngā ture matua o te matū kua ārahi i te ao tangata ki te māramatanga hohonu ake ki te ao e karapoti ana i a ia.
1. Ture Tiaki i te Papatipu
Ko te Ture Tiaki Papatipu, e mōhiotia ana ko te Ture a Lavoisier, i tapaina i muri i a Antoine Lavoisier, nāna i tito i te rautau 18. E kī ana tēnei ture ka noho pūmau te papatipu o tētahi matū i roto i tētahi pūnaha kati, ahakoa te momo huringa matū e puta ana. Arā, ko te papatipu katoa o ngā matū tauhohe i roto i tētahi tauhohenga matū he ōrite ki te papatipu katoa o ngā hua i puta.
Ka kitea tētahi tauira māmā o tēnei ture i roto i te tauhohenga mura o te kānara. Ahakoa te āhua nei ka mimiti haere te ware pi i a ia e mura ana, ko te papatipu o ngā hua o te mura (te hauhā me te mamaoa wai) ina inehia tika ka ōrite ki te papatipu o te ware pi me te hāora i tauhohe.
Mā te Ture Tiaki i te Papatipu ka waihangahia te tūāpapa mō te tātari tauanga i roto i ngā tauhohenga matū, ā, ka taea e ngā kaipūtaiao te tuhi i ngā whārite matū taurite.
2. Te Ture o ngā Taurite Pūmau (Te Ture a Proust)
I te mutunga o te rautau 18, i titoa e te matū Wīwī a Joseph Proust te Ture o ngā Taurite Tūturu, e kī ana ko te ōwehenga papatipu o ngā huānga o roto i tētahi matū kua whakaritea he rite tonu, ahakoa te pūtake, te tikanga hanganga rānei.
Hei tauira, ahakoa nō hea te ngota wai (H₂O)—ahakoa nō te ua, nō te roto, nō tētahi atu puna rānei—e rua ngā ngota hauwai me te kotahi te ngota hāora kei roto i tētahi ōwehenga papatipu pumau (tata ki te 1:8).
He mea tino nui tēnei ture mō te whakawhanake i ngā tātai matū ōrite, ā, koinei te pūtake mō te whakamātautau i te parakore o ngā pūhui matū.
3. Te Ture o ngā Tauwehenga Maha
Nā John Dalton, he kaipūtaiao Ingarihi e mōhiotia ana mō tana ariā atomika , i whakauru te Ture o ngā Tauwehenga Maha i te tīmatanga o te rautau 19. E mea ana tēnei ture, mēnā ka taea e ngā huānga e rua te hanga i ngā matū maha atu i te kotahi, ka noho ngā taumaha o tētahi huānga me te taumaha pumau o tētahi atu huānga ki roto i ngā ōwehenga tauoti māmā.
Hei tauira, ka taea e te waro me te hāora te hanga i ngā matū e rua: te hauota waro (CO) me te hauhā waro (CO₂). I roto i te CO₂, ko te ōwehenga papatipu o te waro ki te hāora he 12:16 (3:4 rānei), i roto ia i te CO₂, ko te ōwehenga papatipu o te waro ki te hāora he 12:32 (3:8 rānei). Ko tēnei ōwehenga (4:8, 1:2 rānei) he tauira tino pai o ngā ōwehenga maha.
Nā te Ture o ngā Āhuatanga Maha i whakakaha ake te ariā o ngā ngota, ā, i whakauru mai te whakaaro ko ngā ngota ngā waeine iti rawa o ngā huānga e whai wāhi ana ki ngā tauhohenga matū.
4. Te Ture Hau Pai (Te Ture a Avogadro)
Nā Amedeo Avogadro, he kaipūtaiao Itari, i whakatakoto te ariā, arā, i te pāmahana me te pēhanga ōrite, he ōrite te maha o ngā ngota i roto i ngā rahinga rite o ngā hau . He mea nui tēnei ariā, e mōhiotia ana ko te Ture a Avogadro, i roto i te whanaketanga o te ariā hau pai me te thermodynamics.
Mā te pāngarau, ka taea te whakaatu i tēnei ture pēnei i te PV = nRT, arā:
– Ko P te pēhanga hau,
– Ko V te rōrahi o te hau,
– ko n te maha o ngā mole o te hau,
– Ko R te pūmau hau whānui, ā,
– Ko T te pāmahana i roto i te Kelvin.
Mā te Ture a Avogadro, ka taea e tātou te mārama ki te whanonga o ngā hau i raro i ngā āhuatanga rerekē, me te matapae i ngā huringa o ngā hau i runga i te pāmahana, te pēhanga, me te rōrahi.
5. Te Ture o te Taurite Matū (Te Ture a Le Chatelier)
Ko te ture a Le Chatelier, i tapaina i muri i a Henri Louis Le Chatelier, e kī ana mēnā ka pāngia tētahi pūnaha taurite matū e tētahi panonitanga o ngā āhuatanga (te kukū, te pēhanga, te pāmahana), ka urupare te pūnaha mā te neke i te taurite ki te ahunga e whakaiti ana i te panoni.
Ka kitea tētahi tauira o te ao tūturu i roto i te umanga matū, pērā i te whakaputanga o te haukini (NH₃) mā te tukanga Haber . Mā te whakanui ake i te pēhanga, ka neke te taurite ki te hanganga o ētahi atu hua haukini, e ai ki te mātāpono a Le Chatelier.
He mea tino nui tēnei ture mō te whakahaere i ngā tauhohenga matū ahumahi kia nui rawa ai te putanga e hiahiatia ana.
Whakamutunga
Ko ngā ture matua o te matū ngā tūāpapa e āhei ai tātou ki te mārama me te matapae i ngā tauhohenga me ngā āhuatanga o te matū. E ako ana te Ture Tiaki o te Papatipu i a tātou mō te kore e rerekē te papatipu i roto i ngā tauhohenga matū, e whakarite ana te Ture o ngā Taurite Tūturu i te ōritetanga o ngā tātai matū, e whakamātau ana te Ture o ngā Taurite Maha i te hanganga ngota o ngā matū, e whakamārama ana te Ture a Avogadro i te whanonga o ngā hau, ā, e whakarato ana te Ture a Le Chatelier i te māramatanga ki ngā hihiri o te taurite matū.
Mā te mārama hohonu ki ēnei ture, ehara i te mea ka māmā ake te waihanga hangarau hou mā ngā kaipūtaiao me ngā miihini, engari ka taea hoki e tātou te maioha me te mārama ake ki te ao moroiti e hanga ana i ō tātou oranga o ia rā. Mā tēnei māramatanga taketake ka whakaratohia he piriti ki te auahatanga me te kitenga, ka tere ake te ahunga whakamua o te pūtaiao me te hangarau, ā, i te mutunga, te ao tangata.
