Lub Luag Haujlwm ntawm Archaeology hauv Kev Daws Teeb Meem Kev Cai
Kev tsis sib haum xeeb ntawm kab lis kev cai feem ntau tshwm sim thaum tus kheej, kev nco txog ua ke, thiab kev thov rau yav dhau los sib tsoo nrog kev nom kev tswv, kev lag luam, lossis kev sib raug zoo niaj hnub no. Kev tsis sib haum xeeb tuaj yeem tshwm sim ntawm cov pab pawg neeg, cov zej zog hauv paus txawm thiab cov teb chaws, lossis ntawm cov teb chaws sib tw kom tau txais cov cuab yeej cuab tam ntawm kab lis kev cai. Hauv cov xwm txheej zoo li no, kev tshawb nrhiav txog keeb kwm feem ntau pom tias yog ib qho kev qhuab qhia uas "khawb cov khoom qub." Qhov tseeb, kev tshawb nrhiav txog keeb kwm ua lub luag haujlwm tseem ceeb dua: muab cov pov thawj khoom siv, tsim cov dab neeg keeb kwm sib npaug, qhib qhov chaw rau kev sib tham, thiab pab tsim cov cai tswjfwm kev txuag kom ncaj ncees. Los ntawm cov txheej txheem kev tshawb fawb thiab kev koom tes, kev coj ncaj ncees, kev tshawb nrhiav txog keeb kwm tuaj yeem yog ib qho cuab yeej tseem ceeb hauv kev daws teeb meem kev tsis sib haum xeeb ntawm kab lis kev cai.
Nkag siab txog cov hauv paus ntawm kev tsis sib haum xeeb ntawm kab lis kev cai los ntawm cov khoom seem
Ntau yam kev tsis sib haum xeeb ntawm kab lis kev cai muaj keeb kwm sib txawv: leej twg "ua ntej" nyob hauv ib thaj chaw, leej twg "muaj cai" rau cov chaw dawb huv, lossis kab lis kev cai twg suav tias yog tus thawj coj. Kev tshawb nrhiav txog keeb kwm pab qhia txog cov txheej txheem ntawm tib neeg nyob thiab kev ua ub no ntev ntev, qhia tau tias ib thaj chaw tsis tshua muaj ib pawg neeg nyob. Cov kev tshawb pom xws li cov qauv kev nyob, hom kev faus neeg, cov khoom noj seem, cov khoom siv av nplaum, thiab txawm tias cov cim ntawm kev lag luam tuaj yeem qhia txog kev hloov pauv ntawm kev tsiv teb tsaws chaw, kev sib yuav, kev sib pauv kab lis kev cai, thiab kev nyob ua ke.
Los ntawm kev qhia txog qhov nyuaj ntawm yav dhau los, kev tshawb nrhiav txog keeb kwm tuaj yeem tshem tawm cov lus piav qhia txog kev tsis sib haum xeeb uas ua rau keeb kwm yooj yim rau hauv "peb vs. lawv." Thaum cov pov thawj khoom siv qhia txog ntau pua xyoo ntawm kev sib cuam tshuam thiab kev sib cuam tshuam, cov lus thov tshwj xeeb uas ua rau muaj kev tsis sib haum xeeb tuaj yeem rov kuaj dua. Hauv cov ntsiab lus no, txoj haujlwm ntawm kev tshawb nrhiav txog keeb kwm tsis yog kom yeej ib sab, tab sis kom qhia txog ntau haiv neeg ntawm cov ntaub ntawv keeb kwm uas feem ntau tsis xis nyob rau txhua tog, tab sis tseem ceeb rau kev tsim kom muaj kev nkag siab zoo dua.
Ua ib qho chaw pov thawj tseeb hauv kev tsis sib haum xeeb txog keeb kwm kab lis kev cai
Kev tsis sib haum xeeb txog keeb kwm kab lis kev cai muaj ntau yam los ntawm kev tsis sib haum xeeb txog kev muaj cov khoom qub, kev thov rau cov chaw keeb kwm yav dhau los, mus rau kev sib cav txog kev kho dua tshiab ntawm cov khoom uas tau tsiv mus rau tsev khaws puav pheej lwm qhov. Kev tshawb fawb txog keeb kwm yav dhau los ua lub luag haujlwm tseem ceeb hauv kev muab cov ntaub ntawv pov thawj: lub sijhawm ntawm qhov chaw, cov ntsiab lus ntawm kev tshawb pom, cov kev faib khoom ntawm cov khoom, thiab txawm tias kev tshuaj xyuas cov khoom siv, xws li cov hlau sib xyaw, qhov chaw pob zeb, lossis av nplaum, los ntawm kev tshawb fawb txog geochemical. Cov pov thawj no tuaj yeem txhawb kev sib hais haum, kev foob, lossis kev sib tham hauv kev sib raug zoo.
Piv txwv li, kev txiav txim siab qhov chaw ntawm ib yam khoom qub tsis txaus raws li keeb kwm hais lus lossis kev txheeb xyuas cov qauv; nws tuaj yeem txhawb nqa los ntawm kev tshuaj xyuas kev tshawb fawb. Thaum cov tog neeg sib cav sib koom ua keeb kwm sib txuas, kev tshawb fawb txog keeb kwm pab qhia qhov txawv ntawm "keeb kwm ntawm kev tsim khoom," "kev faib tawm ntawm kev siv," thiab "kev muaj niaj hnub no." Qhov no tso cai rau kev daws teeb meem kev tsis sib haum xeeb kom raug coj mus rau cov kev daws teeb meem tsim nyog dua, xws li kev xa rov qab mus rau lwm lub tebchaws, kev pom zoo qiv nyiaj mus sij hawm ntev, kev nthuav qhia sib koom, lossis kev tswj hwm qhov chaw thoob plaws hauv zej zog.
Kev nthuav tawm keeb kwm kev dag ntxias thiab kev tshaj tawm tus kheej
Kev tsis sib haum xeeb ntawm kab lis kev cai feem ntau yog los ntawm kev nom kev tswv ntawm tus kheej , uas siv keeb kwm ua ib qho cuab yeej ntawm kev raug cai. Qee zaum, keeb kwm raug cuam tshuam los ua kom lwm pab pawg tsis muaj zog, ua pov thawj rau kev ua phem, lossis tshem tawm cov kev pab cuam ntawm qee lub zej zog. Kev tshawb nrhiav txog keeb kwm, thaum ua raws li kev tshaj lij, tuaj yeem ua lub luag haujlwm los tawm tsam cov lus thov tsis muaj pov thawj. Cov txheej txheem kev tshawb fawb xws li stratigraphy, radiocarbon dating, ancient DNA (aDNA) kev tshuaj xyuas , thiab kev tshawb fawb isotope tuaj yeem tsis lees paub cov lus piav qhia cuav.
Txawm li cas los xij, qhov no yog qhov uas kev coj ncaj ncees ntawm kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los tseem ceeb heev: kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los kuj tseem siv tsis raug rau cov phiaj xwm nom tswv yog tias kev pab nyiaj txiag, kev tshaj tawm, thiab kev txhais lus raug tswj hwm los ntawm qee tog. Yog li ntawd, kev pob tshab ntawm cov ntaub ntawv, kev qhib siab ntawm cov txheej txheem, thiab kev koom tes ntawm cov kws tshawb fawb thoob plaws lub koom haum yog qhov tseem ceeb los xyuas kom meej tias kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los tsis yog ib qho cuab yeej tshaj tawm tab sis hloov chaw los ua ib txoj hauv kev ntseeg tau ntawm kev piav qhia.
Txhawb kev sib tham los ntawm kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los rau pej xeem thiab koom nrog
Kev daws teeb meem kev tsis sib haum xeeb ntawm kab lis kev cai tsis yog hais txog "ua pov thawj" ib yam dab tsi xwb; nws tseem ceeb dua los tsim kev ntseeg siab thiab qhov chaw rau kev sib tham. Kev tshawb fawb txog keeb kwm yav dhau los rau pej xeem thiab kev koom tes tshawb fawb muaj cov txheej txheem uas koom nrog cov zej zog hauv cov txheej txheem tshawb fawb: los ntawm kev npaj thiab kev khawb av mus rau kev txhais lus thiab kev nthuav qhia cov txiaj ntsig. Thaum cov zej zog uas muaj kev tsis sib haum xeeb raug caw tuaj saib ncaj qha rau cov txheej txheem tshawb fawb thiab pab txhawb kev paub hauv zos, lawv tsis yog tsuas yog cov khoom xwb tab sis cov ntsiab lus uas pab txhawb rau zaj dab neeg.
Cov kev pab cuam xws li kev cob qhia, kev ncig xyuas qhov chaw, kev nthuav qhia hauv zej zog, thiab cov haujlwm sau ntawv sib koom tes tuaj yeem hloov cov chaw archaeological los ntawm "qhov chaw teeb meem" mus rau "qhov chaw sib ntsib." Hauv cov ntsiab lus ntawm cov chaw sib cav, piv txwv li, kev tswj hwm sib koom tes tuaj yeem tsim los ntawm kev pom zoo: thaj chaw dawb huv tiv thaiv, cov sijhawm ua kev cai dab qhuas, ciam teb tshawb fawb, thiab cov txheej txheem rau kev siv qhov chaw uas hwm cov txiaj ntsig ntawm txhua tog.
Rov qab kho dua qhov kev nco thiab kev hwm ntawm cov neeg raug kev tsim txom los ntawm kev tsis sib haum xeeb
Kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los kuj tseem ua lub luag haujlwm hauv cov xwm txheej tom qab muaj kev tsis sib haum xeeb, tshwj xeeb tshaj yog los ntawm kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los thiab kev kawm txog kev ua phem yav dhau los. Kev khawb cov ntxa loj , kev txheeb xyuas tus neeg raug tsim txom, thiab kev sau cov pov thawj ntawm kev ua phem tuaj yeem pab cov txheej txheem kev ncaj ncees hloov pauv: kev nrhiav qhov tseeb, kev foob cov neeg ua txhaum cai, thiab kev rov qab kho lub meej mom rau cov neeg raug tsim txom thiab lawv tsev neeg. Hauv ntau qhov xwm txheej, qhov tsis paub meej txog txoj hmoo ntawm cov neeg raug tsim txom yog qhov ua rau muaj kev raug mob ntev thiab ua rau muaj kev tsis sib haum xeeb. Kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los pab hloov "lus xaiv" mus ua pov thawj uas txheeb xyuas tau, ua rau muaj kev sib haum xeeb ntau dua.
Txawm li cas los xij, txoj haujlwm no muaj kev nkag siab heev. Cov kws tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los yuav tsum ua haujlwm nrog cov kws tshaj lij kev tshawb nrhiav, cov kws kho mob hlwb, cov thawj coj hauv zej zog, thiab cov koom haum kev cai lij choj, ua raws li cov txheej txheem kev coj ncaj ncees. Lub hom phiaj tsis yog tsuas yog nrhiav pom xwb, tab sis yog kho - ob qho tib si tus kheej thiab kev sib raug zoo.
Tsim cov cai tswjfwm kev txuag kom ncaj ncees thiab suav nrog txhua tus
Muaj ntau yam kev tsis sib haum xeeb ntawm kab lis kev cai tshwm sim los ntawm kev tsis sib xws hauv kev nkag mus thiab cov txiaj ntsig. Cov chaw tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los tau tsim los ua qhov chaw ncig tebchaws, tab sis cov zej zog hauv zos tsis tau txais txiaj ntsig kev lag luam lossis txawm tias raug tshem tawm los ntawm kev tsiv chaw. Kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los tuaj yeem txhawb nqa kev tsim cov cai txuag kev ncaj ncees dua los ntawm kev tshawb fawb txog kev cuam tshuam hauv zej zog, kev kos duab rau cov neeg koom nrog, thiab cov phiaj xwm tswj hwm kev ruaj khov.
Cov tswv yim zoo li "kev coj noj coj ua ua ib qho peev txheej sib koom" txhawb kom muaj kev sib koom cov txiaj ntsig: cov haujlwm rau cov neeg nyob hauv zos, kev cob qhia cov neeg coj kev, cov lag luam ua tes ua taw, thiab cov txheej txheem daim pib pob tshab rau kev txuag. Ntxiv mus, kev tshawb fawb txog keeb kwm yav dhau los tuaj yeem pab tsim kom muaj kev nyab xeeb rau cov chaw, kom ntseeg tau tias kev txhim kho tsis tshem tawm cov cim keeb kwm uas yog lub hauv paus ntawm kev sib koom tus kheej.
Kev nthuav qhia lwm zaj dab neeg: qhov kev tsis sib haum xeeb tsis yog tib qho keeb kwm
Ib qho ntawm cov kev pab tseem ceeb ntawm kev tshawb txog keeb kwm yav dhau los yog kev nthuav qhia cov dab neeg sib txawv uas hais txog kev koom tes ntawm ntau haiv neeg yav dhau los. Cov pov thawj ntawm kev lag luam hauv cheeb tsam, kev sib xyaw ntawm cov qauv kos duab, kev nthuav dav ntawm thev naus laus zis, thiab kev sib koom ua ke ntawm cov kev lis kev cai tuaj yeem qhia tau tias kev sib raug zoo ntawm cov pab pawg tsis yog ib txwm muaj kev sib ntaus sib tua. Thaum cov zej zog pom tias lawv cov poj koob yawm txwv tau sib tham sib haum xeeb - txawm tias sib koom siab - lawv tsim qhov chaw los xav txog yav tom ntej uas muaj kev koom tes ntau dua.
Zaj dab neeg no tsis yog kev hlub. Kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los kuj tseem tuaj yeem qhia txog kev tsis sib haum xeeb yav dhau los, tab sis nws yog los ntawm qhov no uas cov zej zog kawm tias kev tsis sib haum xeeb muaj cov laj thawj thiab cov kev cuam tshuam, thiab tias kev sib haum xeeb thiab kev koom ua ke ntawm kab lis kev cai tau tshwm sim. Yog li, kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los muab "daim iav ntev" uas nthuav dav cov kev xav dhau ntawm kev txhawj xeeb niaj hnub no.
Cov teeb meem thiab cov kev cai ua ntej rau kev tshawb nrhiav txog keeb kwm kom ua tau zoo hauv kev daws teeb meem tsis sib haum xeeb
Yuav kom pab tau tiag tiag, kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los yuav tsum ua tau raws li ntau yam yuav tsum tau ua ua ntej. Ua ntej, kev ncaj ncees ntawm kev tshawb fawb: cov ntaub ntawv yuav tsum qhib, cov txheej txheem meej, thiab kev txhais lus tsis ncaj ncees. Qhov thib ob, kev nkag siab txog kab lis kev cai: kev hwm rau cov chaw dawb huv, kev lig kev cai, thiab cov cai hauv zej zog, suav nrog txoj cai rau kev paub thiab kev sawv cev. Qhov thib peb, kev sib txuas lus zoo rau pej xeem: cov txiaj ntsig kev tshawb fawb yuav tsum tau hais tawm hauv cov lus nkag siab, vim tias kev tsis sib haum xeeb feem ntau yog los ntawm cov ntaub ntawv tsis tseeb. Qhov thib plaub, kev koom tes ntawm ntau yam kev kawm: kev tshawb nrhiav txog keeb kwm yav dhau los yuav tsum ua haujlwm nrog rau kev tshawb nrhiav txog tib neeg, keeb kwm, kev cai lij choj, kev npaj cheeb tsam, thiab txawm tias kev kawm txog kev thaj yeeb.
Lwm yam teeb meem suav nrog kev nyiaj txiag, kev nom kev tswv, thiab kev lag luam. Yog tias cov haujlwm archaeological tsuas yog tsav rau kev ncig tebchaws yam tsis muaj kev xav txog kev ncaj ncees, kev tsis sib haum xeeb tuaj yeem nce siab. Yog li ntawd, txhua qhov project hauv thaj chaw rhiab heev yuav tsum muaj lub moj khaum "tsis txhob ua phem", cov txheej txheem kev sib tham, thiab txoj kev npaj txo kev tsis sib haum xeeb.
Kev kaw
Kev tshawb nrhiav txog keeb kwm tsis yog ib yam tshuaj kho tau txhua yam kev tsis sib haum xeeb hauv kab lis kev cai, tab sis nws muab qee yam uas xav tau heev: kev tshawb nrhiav pov thawj, qhov tob ntawm lub sijhawm, thiab cov cib fim rau kev sib tham raws li cov cuab yeej cuab tam sib koom. Los ntawm kev qhia txog qhov nyuaj ntawm keeb kwm, rhuav tshem cov dab neeg uas raug dag, koom nrog cov zej zog, thiab pab tsim cov cai tswjfwm kev txuag kom ncaj ncees, kev tshawb nrhiav txog keeb kwm tuaj yeem ua tus choj ntawm yav dhau los thiab tam sim no - thiab ntawm cov pab pawg tsis sib haum xeeb. Thaum kawg, lub luag haujlwm ntawm kev tshawb nrhiav txog keeb kwm hauv kev daws teeb meem kev tsis sib haum xeeb hauv kab lis kev cai tsis yog nyob rau hauv qhov pom hauv av xwb, tab sis nyob rau hauv yuav ua li cas cov kev tshawb pom no siv los tsim kev nkag siab, kev ncaj ncees, thiab kev sib koom ua ke.