Báwo ni Àwọn Àwòrán Ìgbàsílẹ̀ Oofa Ṣe Ń Yí Padà
Ronú nípa ilẹ̀ òkun gẹ́gẹ́ bí “àkójọ ìwé” ńlá kan tí ó ń pa àmì àkókò mọ́. Kì í ṣe ní ìkọ̀wé, ṣùgbọ́n nínú àwọn àpẹẹrẹ òòfà tí a fi sínú àpáta. Àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí—àwọn ìlà òòfà tí ó dọ́gba lórí ilẹ̀ òkun—ti di díẹ̀ lára àwọn ẹ̀rí tí ó lágbára jùlọ pé àwọn àwo òòfà tectonic ń rìn ní gidi. Nípasẹ̀ àwọn àkọsílẹ̀ òòfà wọ̀nyí, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè tọ́pasẹ̀ ìgbà tí eruku òkun ṣẹ̀dá, bí ilẹ̀ òkun ṣe yára tàn kálẹ̀, àti bí àwọn àwo ilẹ̀ ayé ṣe yípadà ní ọ̀pọ̀ mílíọ̀nù ọdún.
Ìmọ́lẹ̀ Ayé àti “Kọ́mpásì” Àdánidá nínú Àwọn Àpáta
Ayé ní pápá mágnẹ́ẹ̀tì àgbáyé kan tí ó jọ mágnẹ́ẹ̀tì bàà ńlá kan. Àwọn ìlà agbára mágnẹ́ẹ̀tì máa ń jáde láti ibi òpó mágnẹ́ẹ̀tì gúúsù wọ́n sì máa ń wọ inú òpó mágnẹ́ẹ̀tì àríwá. Apá mágnẹ́ẹ̀tì yìí kò dúró ṣinṣin: agbára rẹ̀ lè yípadà, ipò àwọn òpó mágnẹ́ẹ̀tì lè yípadà, àti èyí tí ó ṣe pàtàkì jùlọ fún ìjíròrò yìí—ó máa ń yí ìtọ́sọ́nà padà nígbà míì (ìyípadà geomagnetic). Nígbà tí ìyípadà bá ṣẹlẹ̀, ìtọ́sọ́nà pápá mágnẹ́ẹ̀tì Ayé máa ń yípadà ní ìwọ̀n 180: kọ́mpásì tí ó ń tọ́ka sí "àríwá" ń tọ́ka sí "gúúsù" báyìí (ní ìtumọ̀ mágnẹ́ẹ̀tì).
Kí ni èyí níí ṣe pẹ̀lú àwọn àpáta? Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àpáta, pàápàá jùlọ àwọn tí a mú láti inú magma, ní àwọn ohun alumọ́ni onífẹ̀ẹ́ bíi magnetite (Fe₃O₄). Nígbà tí magma bá tutù tí ó sì di àpáta onígbàgbọ́, àwọn ohun alumọ́ni onífẹ̀ẹ́ tí ó wà nínú rẹ̀ “ń dí” ìtọ́sọ́nà pápá onífẹ̀ẹ́ ti ayé nígbà tí ó bá fìdí múlẹ̀. Ìlànà yìí ni a ń pè ní magnetization remanent. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, àwọn àpáta onígbàgbọ́ tí a dá ní àkókò pàtó kan lè ṣiṣẹ́ bí àwọn olùtọ́jú ìpamọ́ dátà: títọ́jú ìtọ́sọ́nà pápá onífẹ̀ẹ́ ti ayé ní àkókò tí a bí wọn.
Àárín Òkun: Ilé Iṣẹ́ Ẹ̀rù Tuntun
Kókó pàtàkì sí àkọsílẹ̀ òòfà ti ìṣípo àwọn àwo ni òkè àárín òkun. Èyí jẹ́ ọ̀wọ́ àwọn òkè ńlá abẹ́ omi tí wọ́n ń ṣẹ̀dá ní ààlà àwọn àwo tí ó yàtọ̀ síra, níbi tí àwọn àwo méjì ti ń ya sọ́tọ̀. Bí àwọn àwo náà ṣe ń ya sọ́tọ̀, magma láti inú aṣọ náà ń dìde láti kún àlà náà, lẹ́yìn náà ó di erùpẹ̀ òkun tuntun. Ìlànà tí ń lọ lọ́wọ́ yìí ni a ń pè ní ìtanka ilẹ̀ òkun.
Nítorí pé eruku tuntun máa ń ṣẹ̀dá nígbà gbogbo ní àárín àwọn òkè òkun, ilẹ̀ òkun dà bí ìgbànú ìgbálẹ̀: èyí tó kéré jùlọ wà ní àárín (níbi òkè), lẹ́yìn náà ó máa ń dàgbà bí ó ti ń lọ sí apá òsì àti ọ̀tún. Gbogbo "ìpele" eruku tí a dá ní àkókò kan ń kọ ìtọ́sọ́nà pápá òòfà ayé ní àkókò náà. Tí pápá òòfà bá jẹ́ déédé ní àkókò náà, a ó máa fa àwọn òkúta mọ́ra ní ìtọ́sọ́nà déédé; tí ó bá jẹ́ àkókò ìyípadà, a ó máa fa àwọn òkúta mọ́ra ní ìtọ́sọ́nà sí ìtọ́sọ́nà.
Àwọn ìlà oofa oníwọ̀n-ẹ̀yà: Àwọn ìka ọwọ́ ìfẹ̀sí
Nígbà tí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ya àwòrán àwọn ohun tí kò ṣeé ṣe nípa lílo àwọn ohun èlò tí a fi ń fa magnetometers, wọ́n ṣàwárí àpẹẹrẹ ìyanu kan: àwọn ohun tí kò ṣeé ṣe nípa magnetic tí ń ṣiṣẹ́ ní ìbámu pẹ̀lú àwọn òkè àárín òkun tí a sì ṣètò ní ìbámu pẹ̀lú ẹ̀gbẹ́ méjèèjì. Àwọn ohun tí ó wà nínú wọn yí padà láàárín àwọn ìtọ́sọ́nà "déédéé" àti "tí a yí padà".
Kí ló dé tí ìrísí ìsopọ̀ náà fi ń ṣẹlẹ̀? Nítorí pé ìpele òkun máa ń ṣẹ̀dá nígbà gbogbo, nígbà tí pápá mágnẹ́ẹ̀tì ilẹ̀ ayé máa ń jẹ́ déédé nígbà míìrán, tí ó sì máa ń yí padà nígbà míìrán. Fojú inú wo àwọn ìlà tí a fi ń ya àwòrán lórí bẹ́líìtì ìgbálẹ̀: nígbà tí a bá fi kun dúdú, ìrísí ìgbálẹ̀ kan máa ń wáyé; nígbà tí a bá fi kun funfun, ìrísí ìgbálẹ̀ mìíràn máa ń wáyé; àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Lórí ilẹ̀ òkun, "àwọ̀" yẹn ni ìrísí ìgbálẹ̀ ìgbálẹ̀ ìgbálẹ̀ ìgbálẹ̀. Nígbà tí magma bá lẹ̀ mọ́lẹ̀ ní àárín àwọn òkè òkun, ó máa ń kọ ìrísí ìlọ́po lọ́wọ́lọ́wọ́ sílẹ̀, lẹ́yìn náà ni a ó gbé e lọ bí àwọn àwo náà ṣe ń lọ. Nítorí pé ìtànkálẹ̀ náà máa ń ṣẹlẹ̀ ní ìhà méjèèjì pẹ̀lú ìwọ́ntúnwọ̀nsì ìbáramu, ìrísí ìgbálẹ̀ kan náà máa ń hàn ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì òkè náà—tí ó ń ṣẹ̀dá ìṣọ̀kan tí ó yàtọ̀ pátápátá.
Àpẹẹrẹ oníwọ̀n yìí jẹ́ ẹ̀rí tó lágbára pé ilẹ̀ òkun ń yípo àti pé ó ń tún ara rẹ̀ ṣe nígbà gbogbo. Ó tún dáhùn ìbéèrè àtijọ́ náà: níbo ni ìyẹ̀fun òkun àtijọ́ ń lọ? Ìdáhùn náà ni pé, a máa ń tẹ̀ ẹ́ mọ́lẹ̀ lábẹ́ àwọn àwo mìíràn ní àwọn agbègbè subduction, a sì tún un ṣe é padà sínú aṣọ ìbora.
Kàlẹ́ńdà oofa: Yíyí Àwọn Àwòrán Sí Àkókò
Àwọn àpẹẹrẹ mágnẹ́ẹ̀tì kò fi hàn pé àwọn àwo ń ṣí kiri nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n tún ń jẹ́ kí a lè mọ bí a ṣe ń darí wọn. Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ti ṣe àkójọ àkókò ìpele polarity geomagnetic kan tí a gbé kalẹ̀ lórí ìwádìí láti inú lava ilẹ̀ tí a lè ṣe àkójọ nípa lílo àwọn ọ̀nà radiometric (fún àpẹẹrẹ, potassium-argon tàbí argon-argon). Ìwọ̀n yìí ṣe àkójọ gbogbo àkókò polarity déédé àti tí a yí padà láàárín mílíọ̀nù ọdún tó kọjá.
Nígbà tí a bá fi àwọn àpẹẹrẹ ìsopọ̀mọ́ra okùn tí ó wà lórí ilẹ̀ òkun wé àkókò ìyípadà àgbáyé, a lè “bá” gbogbo ìsopọ̀mọ́ra sí àkókò pàtó kan. Ó dà bí ìbáramu àmì-ìdámọ̀ràn: ìtòlẹ́sẹẹsẹ àwọn ìsopọ̀mọ́ra kan náà ń tọ́ka sí ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò kan náà. Nítorí náà, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè pinnu ọjọ́ orí ìpele òkun ní ibi pàtó kan láti inú àpẹẹrẹ okùnfà rẹ̀.
Wiwọn Iyara ti Yiyi Awo
Nígbà tí a bá mọ ọjọ́ orí erunrun náà, ìgbésẹ̀ tó tẹ̀lé ni láti wọn bí àwọn àwo náà ṣe ń yára yípo. Ọ̀nà náà rọrùn ní èrò:
1. Wọn ijinna ti teepu oofa lati ipo ti eti okun aarin (nibiti erunrun naa ti n dagba).
2. Pinnu ọjọ-ori teepu naa lati iwọn iyipada oofa.
3. Iyara imugboroosi = ijinna / akoko.
Fún àpẹẹrẹ, tí ìpele kan tí a dá ní ọdún mílíọ̀nù márùn-ún sẹ́yìn bá jẹ́ 100 kìlómítà láti orí òkè náà, nígbà náà ìwọ̀n ìtànkálẹ̀ ní ẹ̀gbẹ́ kan jẹ́ 100 kìlómítà / ọdún mílíọ̀nù márùn-ún = 20 kìlómítà fún ọdún mílíọ̀nù kan, tàbí 2 cm fún ọdún kan. Nítorí pé ìtànkálẹ̀ náà ń ṣẹlẹ̀ ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì, àpapọ̀ ìwọ̀n ìyàsọ́tọ̀ láàárín àwọn àwo méjèèjì lè jẹ́ ìlọ́po méjì (gẹ́gẹ́ bí ìtumọ̀ tí a lò).
Nípa lílo ọ̀nà yìí, àwọn olùwádìí rí i pé ìwọ̀n ìṣíkiri àwo náà yàtọ̀ síra: àwọn kan jẹ́ díẹ̀ ní mílímítà lọ́dún, àwọn mìíràn jẹ́ sẹ̀ǹtímítà mélòókan lọ́dún—tí a lè fi wé bí èékánná ọwọ́ ènìyàn ṣe ń dàgbà.
Àtúnṣe Ìṣípopo Àwo ní Àtijọ́
Àwọn àpẹẹrẹ òògùn tún ń ran lọ́wọ́ láti tún ìtàn ṣíṣí òkun àti ìṣàn omi kọ́ńtínẹ́ǹtì ṣe. Bí Àtìláńtíìkì ṣe bẹ̀rẹ̀ sí í ṣí, a ṣẹ̀dá eruku òkun tuntun ní Àárín Gbùngbùn Àtìláńtíìkì. Àwọn okùn òògùn tí a tọ́jú sí ilẹ̀ Àtìláńtíìkì ń ṣàkọsílẹ̀ bí Áfíríkà àti Amẹ́ríkà ṣe yapa díẹ̀díẹ̀. Nípa ṣíṣe ìbáramu pẹ̀lú ọjọ́ orí àwọn okùn náà, ipò òkè náà, àti àwòrán àwọn àwo náà, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè yí “fíìmù” tectonic padà sẹ́yìn: nípa ṣíṣàyẹ̀wò ipò àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì ní mílíọ̀nù ọdún sẹ́yìn.
Ni afikun, awọn iyipada ninu itọsọna oke tabi awọn aiṣedeede ninu awọn ilana okun le pese awọn ami si awọn iyipada ninu awọn agbara tectonic, awọn iyipada ninu išipopada awo, tabi awọn iṣẹlẹ bii awọn fifa oke. Nitorinaa, igbasilẹ oofa kii ṣe nipa iyara nikan, ṣugbọn bakanna bi awọn agbara ti eto tectonic ṣe yipada ni akoko.
Kí ló dé tí ẹ̀rí yìí fi lágbára tó bẹ́ẹ̀?
Kí a tó rí àwọn ìlànà òògùn ilẹ̀ òkun, èrò ìyípadà ilẹ̀ ayé (tí Alfred Wegener dábàá) ni a kọ̀ sílẹ̀ ní gbogbogbòò nítorí pé kò sí ìlànà tàbí ẹ̀rí tó lágbára láti ṣàlàyé bí àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì ṣe lè gbéra. Àwọn àwòrán òògùn onípele tí ó ní àmì ìpele àti àgbáyé pèsè ẹ̀rí iye àti ti àgbáyé: a rí irú ìlànà kan náà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ òkun, ní ìbámu pẹ̀lú ìyípadà pápá òògùn ilẹ̀ ayé tí a tún kọ sílẹ̀ nínú àwọn àpáta ilẹ̀ ayé, ó sì bá èrò pé a bí egungun tuntun ní àárín àwọn òkè òkun àti pé a sọnù ní àwọn agbègbè subduction.
Ẹ̀rí yìí tún ṣeé wọ̀n. O kò kàn “rí” pé ohun kan báramu; o lè ṣírò ọjọ́ orí rẹ̀ àti ìwọ̀n ìṣípo rẹ̀. Èyí ni ohun tí ó mú kí paleomagnetism omi òkun jẹ́ àmì pàtàkì nínú ìbí ẹ̀kọ́ tectonics òde òní ní àárín ọ̀rúndún ogún.
Penutup
Àwọn àpẹẹrẹ òòfà lórí ilẹ̀ òkun jẹ́ àkọsílẹ̀ ìtàn ayé tí a tọ́jú sínú àpáta. Gbogbo àwọn àìṣedéédé òòfà máa ń kọ ìtọ́sọ́nà pápá òòfà sílẹ̀ bí egungun ṣe ń ṣẹ̀dá, àti nítorí pé egungun òkun ń kúrò ní àárín àwọn òkè òkun, àwọn àpẹẹrẹ náà wà ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ tí ó péye tí wọ́n sì ní ìbáramu. Nípa fífi wọ́n wé ìwọ̀n ìyípadà òòfà, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè pinnu ọjọ́ orí egungun náà, ṣírò ìwọ̀n ìtànkálẹ̀, kí wọ́n sì tún ṣe àtúnṣe ìṣípo àwọn àwo fún ọ̀pọ̀ mílíọ̀nù ọdún. Láti inú àwọn “ìlà” tí a kò lè rí wọ̀nyí, a ka ìyípadà àwọn àwo—ẹ̀rí pé ojú ilẹ̀ ayé jẹ́ ètò alààyè, tí ń rìn, tí ó sì ń yípadà nígbà gbogbo.
Tí o bá fẹ́, mo lè fi àwòrán èrò mànàmáná (àwòrán tó rọrùn) kún un, tàbí kí n ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí fún àṣà tó gbajúmọ̀ (tó fẹ́ẹ́rẹ́fẹ́) tàbí ti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì (tó túbọ̀ ní ìmọ̀ ẹ̀rọ) bí ó bá ṣe pàtàkì.
