Àwọn Ànímọ́ Àwọn Àwo Tectonic Convergent
Nínú ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé àti ilẹ̀ ayé, òye nípa ìṣiṣẹ́ ayé ṣe pàtàkì fún ṣíṣàlàyé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ń ṣẹlẹ̀ lórí ilẹ̀ ayé. Ìrònú pàtàkì kan ni ẹ̀kọ́ nípa ìṣiṣẹ́ àwọn àwo tectonics, tí Alfred Wegener kọ́kọ́ dábàá ní ọdún 1912. Ìrònú yìí sọ pé ìgbẹ́ ilẹ̀ ayé ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwo ńlá tí ń rìn nígbà gbogbo. Ìṣípo àwọn àwo yìí lè yàtọ̀ síra, yíyípadà, tàbí ìdàpọ̀. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó dojúkọ àwọn ànímọ́ àwọn ìṣiṣẹ́ àwọn àwo tectonics.
Àwọn tectonics àwo Convergent jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ kan tí àwọn àwo méjì ń gbéra sí ara wọn, tí wọ́n ń gbá ara wọn, tí wọ́n sì ń bá ara wọn ṣe pọ̀. Ìbáṣepọ̀ yìí kìí ṣe pé ó ń ṣẹ̀dá onírúurú àwọn ohun tó wúni lórí nípa ilẹ̀ ayé nìkan ni, ó tún ń mú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ ayé tó burú jùlọ jáde, bí ìsẹ̀lẹ̀ àti ìbúgbà òkè ayọnáyèéfín. Oríṣi àwọn agbègbè ìdàpọ̀ mẹ́ta ló wà: àwọn tí ó wà láàárín àwo continental méjì, àwọn tí ó wà láàárín àwo continental kan àti àwo òkun, àti àwọn tí ó wà láàárín àwo òkun méjì.
Agbègbè Ìfàsẹ́yìn
Tí àwo òkun kan bá pàdé àwo ilẹ̀ mìíràn tàbí àwo ilẹ̀ mìíràn, ìtújáde omi sábà máa ń wáyé. Èyí ni ìlànà tí a fi ń gbé àwo ilẹ̀ kan sí ìsàlẹ̀ sínú àwo ilẹ̀ ayé lábẹ́ àwo ilẹ̀ mìíràn. Àwọn agbègbè ìtújáde omi ni ibi tí a ti ń fa ohun èlò ìpara padà sínú àwo ilẹ̀ náà.
– Àwọn Àwo Òkun àti Àwọn Àwo Kẹ́ńtínẹ́ńtì:
Fún àpẹẹrẹ, ìkọlù àwọn àwo Nazca àti South America ní etíkun ìwọ̀ oòrùn ti Gúúsù Amẹ́ríkà ló ṣẹ̀dá Ìlà Oòrùn Peru-Chile. Níbí, àwo Nazca tó wúwo jù ni a fi sínú abẹ́ àwo South America, tí ó sì ń ṣe àwọn Òkè Andes. Ní agbègbè subduction yìí, magma tí àwọn ohun èlò àwo náà ń yọ́ jáde wá sí ojú ilẹ̀, tí ó sì ń ṣẹ̀dá àwọn òkè ayọnáyèéfín.
– Àwọn Àwo Òkun àti Àwọn Àwo Òkun:
Ní oríta àwọn àwo méjì tó wà ní òkun, àwo kan sábà máa ń wà lábẹ́ èkejì, gẹ́gẹ́ bí ó ti ṣẹlẹ̀ ní agbègbè ìṣàn omi Mariana ní ìwọ̀ oòrùn Pacific. Èyí ló ń ṣẹ̀dá àwo omi tó jìn jùlọ ní àgbáyé, Trench Mariana, àti àwọn Erékùṣù Mariana, tí wọ́n para pọ̀ di òkè ayọnáyèéfín.
Àwọn Òkè àti Orogeny
Ọ̀kan lára àwọn ànímọ́ tó yanilẹ́nu jùlọ nínú ìṣọ̀kan àwọn àwo ni ìṣẹ̀dá àwọn òkè. Tí àwọn àwo ilẹ̀ méjì bá dojúkọ ara wọn, wọn kì í rọrùn láti borí wọn, èyí tó máa ń mú kí àpáta àti eruku pọ̀ sí i, tó sì máa ń di àwọn òkè gíga tó ga gan-an.
– Àwọn òkè Himalaya:
Ní nǹkan bí mílíọ̀nù àádọ́ta ọdún sẹ́yìn, àwo ilẹ̀ Indo-Australia dojúkọ àwo ilẹ̀ Eurasia, ó sì ṣẹ̀dá àwọn Himalayas, èyí tí ó ń tẹ̀síwájú láti dàgbàsókè lónìí nítorí ìbáṣepọ̀ tí ó sopọ̀. Àwọn Himalayas jẹ́ àpẹẹrẹ tí ó burú jáì nípa bí àwọn agbára tectonic ṣe lè ṣe àwòrán ilẹ̀ ayé ní ọ̀nà tí ó le koko.
Ìṣẹ̀lẹ̀ Ìjìnlẹ̀ àti Ìbúgbàù Òkèèrè
Ìṣọ̀kan àwọn àwo tectonic tún ń fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣiṣẹ́ ilẹ̀ ríri. Bí àwọn àwo wọ̀nyí ṣe ń gbéra, wọ́n ń gbá ara wọn, èyí sì ń fa ìsẹ̀lẹ̀. Ní àwọn agbègbè ìṣọ̀kan kan, bíi ní ẹ̀bá Pacific Ring of Fire, àwọn convergence tectonics máa ń ṣiṣẹ́ gan-an, wọ́n sì ń fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìsẹ̀lẹ̀ àti ìbúgbàù òkè ayọnáyèéfín ní ọdọọdún.
- Ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀:
Àwọn ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ sábà máa ń ṣẹlẹ̀ ní àwọn agbègbè ìfàsẹ́yìn nígbà tí àwo ìfàsẹ́yìn náà bá ya tàbí tí ó gbéra lójijì. Fún àpẹẹrẹ, ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ Aceh ti ọdún 2004 àti ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ Chile ńlá ti ọdún 1960 jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ tectonic ní àwọn agbègbè ìfàsẹ́yìn.
– Ìṣẹ̀lẹ̀ Òkè Afẹ́fẹ́:
Ìṣẹ̀lẹ̀ ìyẹ́ òkè ayọnáyèéfín tó ní í ṣe pẹ̀lú ìṣọ̀kan àwọn àwo máa ń lágbára gan-an ní àwọn agbègbè ìtújáde. Nígbà tí a bá ti àwo tectonic òkun kan sí abẹ́ òmíràn, ìfúnpá àti ooru tó pọ̀ jù máa ń mú kí àwọn àpáta tó wà lókè àwo ìtújáde yọ́ kí wọ́n sì di magma. Magma yìí yóò wá dìde sí ojú ilẹ̀, èyí tó máa ń fa ìbúgbàù òkè ayọnáyèéfín. Àwọn àpẹẹrẹ olókìkí ni Òkè Krakatoa ní Indonesia àti Òkè Fuji ní Japan.
Ọ̀nà Ìṣẹ̀dá Àpáta àti Mineral
Àwọn agbègbè ìdàpọ̀pọ̀ náà tún jẹ́ ibi tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun alumọ́ni àti àpáta iyebíye ti ń ṣẹ̀dá. Ìfúnpá gíga àti ìwọ̀n otútù ní àwọn agbègbè ìfàsẹ́yìn ń fa ìyípadà nínú eruku ilẹ̀ ayé. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun alumọ́ni, bíi wúrà, bàbà, àti dáyámọ́ńdì, ni a rí ní àwọn agbègbè wọ̀nyí.
– Àwọn Àpáta Metamorphic:
Àti ìfúnpá gíga àti iwọ̀n otútù ní agbègbè ìdàpọ̀ yìí ló ń fa ìṣẹ̀dá onírúurú àpáta onípele-méta, bíi schist àti gneiss.
– Ìṣẹ̀dá ohun alumọni:
Yàtọ̀ sí àwọn àpáta, ìfúnpá àti ooru tún máa ń mú kí àwọn ohun alumọ́ni máa gbéra tí wọ́n sì máa ń kóra jọ, èyí sì máa ń mú kí àwọn ohun alumọ́ni náà máa kóra jọ. Fún àpẹẹrẹ, ìṣiṣẹ́ màgmatic tó lágbára ní àwọn agbègbè ìdàpọ̀ lè yọrí sí ìṣẹ̀dá ìtẹ́ àwọn ohun alumọ́ni bíi sulfur àti copper.
Àwọn ipa tó ní lórí àyíká àti àwùjọ
Yàtọ̀ sí pé ó ń mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìrísí ilẹ̀ ayé tó yanilẹ́nu jáde, ìgbòkègbodò ní àwọn agbègbè ìdàpọ̀ tún ní ipa pàtàkì lórí àyíká àti àwùjọ.
– Iparun ati Awọn Ajalu Adayeba:
Ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀, ìjì líle, àti ìbúgbàù òkè ayọnáyèéfín ní àwọn agbègbè wọ̀nyí sábà máa ń fa ìbàjẹ́ ńlá sí àwọn ètò ìṣẹ̀dá, ìgbésí ayé, àti ọrọ̀ ajé. Fún àpẹẹrẹ, ìbúgbàù Òkè Tambora ní ọdún 1815 fa “Ọdún Láìsí Ìgbà Ẹ̀ẹ̀rùn,” èyí tí ó ní ipa lórí ojú ọjọ́ ayé àti ìyàn ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá ayé.
- Irọrun ile:
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn òkè ayọnáyèéfín tó wà ní àwọn agbègbè tó ń kórajọpọ̀ lè mú kí ilẹ̀ tó yí i ká lọ́ràá gan-an, nítorí pé àwọn òkè ayọnáyèéfín tó ń jáde nígbà ìbúgbàù ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun alumọ́ni tó ṣe àǹfààní fún iṣẹ́ àgbẹ̀. Àwọn orílẹ̀-èdè bíi Indonesia àti Philippines, tó wà ní ẹ̀bá Pacific Ring of Fire, ní ilẹ̀ tó lọ́ràá gan-an nítorí ìṣẹ́ òkè ayọnáyèéfín tó lágbára.
Ipari
Àwọn ànímọ́ àwọn àwo ìpele ...
