Awọn iyatọ laarin Idagbasoke Ọrọ̀-ajé ati Idagbasoke Ọrọ̀-ajé ninu Awọn Ẹ̀kọ́ Onímọ̀-ẹ̀rọ
Nínú àwọn ìwádìí nípa ọrọ̀ ajé, àwọn ọ̀rọ̀ ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé àti ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé ni a sábà máa ń lò ní ìyípadà nínú ìjíròrò ojoojúmọ́. Síbẹ̀síbẹ̀, nínú àwọn ìwádìí nípa ọrọ̀ ajé—ìwádìí tí a gbé ka orí dátà àti ìwọ̀n—wọ́n ní ìtumọ̀, àmì, àti àwọn ìtumọ̀ ìlànà tó yàtọ̀ síra. Lílóye ìyàtọ̀ yìí ṣe pàtàkì láti yẹra fún ìtumọ̀ tí kò tọ́: agbègbè kan lè ní ìdàgbàsókè gíga ṣùgbọ́n ìdàgbàsókè tí kò dọ́gba, tàbí ní ọ̀nà mìíràn, ó ní ìrírí ìdàgbàsókè nínú dídára ìgbésí ayé láìka ìdàgbàsókè Ọjà Ilé (GDP) tí ó lọ́ra sí. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò àwọn èrò, ìwọ̀n, ọ̀nà ìwádìí, àti àpẹẹrẹ àwọn àwárí ìmọ̀ tí ó yàtọ̀ sí ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé àti ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé.
1. Ìtumọ̀ àti àfiyèsí pàtàkì
Ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé tọ́ka sí ìbísí nínú agbára ìṣelọ́pọ́ àwọn ọjà àti iṣẹ́ láàárín ọrọ̀ ajé kan fún àkókò pàtó kan. Ní ìṣe, ìdàgbàsókè ni a ń wọn gẹ́gẹ́ bí ìbísí nínú GDP gidi tàbí GRDP gidi (fún àwọn agbègbè) lórí àkókò. Àfiyèsí pàtàkì ni bí ìbísí ọrọ̀ ajé ṣe ń pọ̀ sí i.
Nibayi, idagbasoke eto-ọrọ aje jẹ ilana iyipada eto-ọrọ ati ilọsiwaju gbooro ninu alafia awujọ. Idagbasoke tẹnumọ “bi didara igbesi aye ṣe n dara si daradara” ati “bi a ṣe pin awọn anfani eto-ọrọ ni deede.” Idagbasoke ni awọn iwọn ti ko han nigbagbogbo ninu awọn nọmba GDP: ilera, ẹkọ, idogba owo-wiwọle, awọn aye iṣẹ, didara ile-iṣẹ, idinku osi, ati iyipada apakan eto-ọrọ aje.
Ní kúkúrú, ìdàgbàsókè máa ń jẹ́ ìwọ̀n (ìjáde), nígbà tí ìdàgbàsókè jẹ́ onírúurú (àlàáfíà àti ìṣètò).
2. Àwọn àmì nínú àwọn ìwádìí ìwádìí
Iyatọ akọkọ ni a ri ninu awọn itọkasi ti awọn oluwadi lo.
Àwọn àmì ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé
Nínú ìwádìí ìwádìí, a sábà máa ń wọn ìdàgbàsókè nípa:
– Ìwọ̀n ìdàgbàsókè GDP/GRDP gidi (àròpọ̀ ọdún dé ọdún tàbí ti ọdọọdún).
– GDP gidi fun ẹni kọọkan (a maa n lo lati fiwe laarin awọn orilẹ-ede/agbegbe).
– Iṣẹ́ àṣekára (fún àpẹẹrẹ, iṣẹ́ àṣekára fún òṣìṣẹ́ kọ̀ọ̀kan, iṣẹ́ àṣekára gbogbogbò/TFP).
Ó rọrùn láti wọn àmì yìí nítorí pé àwọn ilé iṣẹ́ ìṣirò máa ń rí ìwádìí GDP gbà déédéé.
Àwọn àmì ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé
Idagbasoke nlo awọn itọkasi gbooro, fun apẹẹrẹ:
– Àtòjọ Ìdàgbàsókè Ènìyàn (HDI): àpapọ̀ ìlera (ìgbàgbé ayé), ẹ̀kọ́, àti agbára ọrọ̀ ajé.
– Ipele osi ati ijinle osi.
– Àìdọ́gba (fún àpẹẹrẹ, iye Gini, ìpíndọ́gba Palma).
– Oṣuwọn alainiṣẹ, oṣuwọn alainiṣẹ, ati didara iṣẹ (ti o jẹ deede tabi ti kii ṣe deede).
– Wiwọle si awọn iṣẹ ipilẹ: omi mimọ, imototo, ina mọnamọna, awọn iṣẹ ilera.
– Àwọn àmì ìṣètò: ìyípadà iṣẹ́ láti iṣẹ́ àgbẹ̀ sí iṣẹ́ ṣíṣe/iṣẹ́, ìyípadà ọjà láti òkèèrè, ìṣòro ọrọ̀ ajé.
– Dídára àyíká àti ìdúróṣinṣin (ẹ̀fúùfù, pípa igbó run, dídára afẹ́fẹ́), èyí tí a ń fi kún àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ ìdàgbàsókè òde òní.
Nítorí pé ó jẹ́ onípele púpọ̀, ìdàgbàsókè máa ń ṣòro láti wọ̀n: àwọn olùwádìí gbọ́dọ̀ yan àwọn aṣojú tó yẹ, ṣẹ̀dá àwọn àtọ́ka àpapọ̀, tàbí lo ọ̀nà ìtọ́kasí (ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn atọ́ka ní ẹ̀ẹ̀kan náà).
3. Awọn iyatọ ninu eto ẹkọ ati awọn ibatan ipa-ipa
Nínú ìmọ̀ ìdàgbàsókè (fún àpẹẹrẹ, àwòrán Solow tàbí ìmọ̀ ìdàgbàsókè ìṣẹ̀dá inú), àfiyèsí wà lórí àwọn ohun tí ó ń fa àbájáde ìgbà pípẹ́: ìkójọpọ̀ owó, iṣẹ́, ìmọ̀ ẹ̀rọ, àti iṣẹ́-ṣíṣe. Ìwádìí onímọ̀ nípa ìdàgbàsókè sábà máa ń béèrè pé, “Kí ni àwọn ohun tí ó ń pinnu ìdàgbàsókè?” Àwọn wọ̀nyí ní ìdókòwò, ẹ̀kọ́, ṣíṣí ìṣòwò sílẹ̀, tàbí ìdúróṣinṣin ọrọ̀-ajé ńlá.
Nibayi, awọn imọran idagbasoke (fun apẹẹrẹ, iyipada eto Lewis, ọna agbara Amartya Sen, eto-ọrọ aje ile-iṣẹ) tẹnumọ awọn iyipada eto-ọrọ awujọ ti o nira, pẹlu pinpin, awọn ile-iṣẹ, ati agbara eniyan. Awọn ibeere ti o ni imọran le pẹlu: "Ṣe idagbasoke dinku osi?" tabi "Awọn eto imulo wo ni o mu didara igbesi aye ati iṣedede dara si?"
Àjọṣepọ̀ láàárín àwọn méjèèjì kì í sábà jẹ́ ti onípele. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwádìí ti rí i pé:
– Ìdàgbàsókè lè ran ìdàgbàsókè lọ́wọ́ tí ó bá ń dá iṣẹ́ sílẹ̀, tí ó ń mú kí owó oṣù ilé pọ̀ sí i, tí àwọn ìlànà àtúnpínpín sì ń ṣètìlẹ́yìn fún.
– Síbẹ̀síbẹ̀, ìdàgbàsókè tún lè jẹ́ “àìní gbogbogbòò” tí ó bá jẹ́ pé ó wà ní àwọn ẹ̀ka tí ó ní owó púpọ̀, tí ó ń fa àìdọ́gba, tàbí tí ó ń ba àyíká jẹ́ débi pé ìgbésí ayé àwọn ènìyàn kan burú sí i.
4. Ọ̀nà ìwádìí onímọ̀ nípa ẹ̀kọ́: kí ló yàtọ̀ síra?
a) Àwọn ẹ̀ka ìṣàyẹ̀wò dátà àti àwọn ẹ̀ka ìṣètò
Iwadi idagbasoke maa nlo:
– Àwọn ìwádìí macro ti àkókò (fún àpẹẹrẹ orílẹ̀-èdè kan tí ó ju ọdún 30 lọ),
– Dátà ìgbìmọ̀ láàárín orílẹ̀-èdè tàbí láàárín agbègbè (fún àpẹẹrẹ àwọn agbègbè 34 lórí ọdún 10),
– Àwọn àpẹẹrẹ ìfàsẹ́yìn ìdàgbàsókè.
Iwadi idagbasoke tun nlo awọn panẹli, ṣugbọn nigbagbogbo fikun:
– Àwọn ìwádìí ilé (fún òṣì, lílo agbára, ẹ̀kọ́, ìlera),
– Dátà ìṣàkóso ẹ̀ka ìlera/ẹ̀kọ́,
– Àwọn ọ̀nà ìṣàyẹ̀wò ipa (ìdánwò ìṣàkóso tí a ṣe láìròtẹ́lẹ̀, ìyàtọ̀-nínú-ìyàtọ̀, ìbáramu àmì ìtẹ̀síwájú) láti ṣe àyẹ̀wò àwọn ètò ìdàgbàsókè pàtó.
b) Awọn iṣoro wiwọn
Ìdàgbàsókè jẹ́ “mímọ́” ní ìwọ̀n nítorí pé a gbé GDP kalẹ̀ ní ìwọ̀n. Ìdàgbàsókè dojúkọ àwọn ìpèníjà:
– Osi le jẹ ki o ni imọlara si awọn laini ati awọn ọna osi,
– Àìdọ́gba jẹ́ ohun tó ṣe pàtàkì sí dídára ìwífún nípa owó tí a ń gbà/ìlò,
– HDI jẹ́ àkójọpọ̀ àtọ́ka nítorí náà àwọn ìpinnu ìlànà wà nípa ìwọ̀n àti àwọn àmì.
c) Iṣoro ti okunfa
Nínú àwọn ìwádìí ìdàgbàsókè àti ìdàgbàsókè, ọ̀ràn ìdínkù jẹ́ pàtàkì nígbà gbogbo: ṣé ẹ̀kọ́ ń mú ìdàgbàsókè pọ̀ sí i, tàbí ṣé àwọn orílẹ̀-èdè tí ń dàgbàsókè kíákíá lè ṣe ìnáwó fún ẹ̀kọ́? Nínú ìdàgbàsókè, ọ̀ràn ìdínkù sábà máa ń díjú jù nítorí pé àwọn ìdánilẹ́kọ̀ọ́ jẹ́ ti onírúurú ẹ̀ka àti ipa wọn jẹ́ ti ìgbà pípẹ́. Nítorí náà, àwọn olùwádìí ìdàgbàsókè sábà máa ń gbẹ́kẹ̀lé àwọn àpẹẹrẹ ìdánwò láti pèsè ìtumọ̀ ìdínkù tó lágbára sí i.
5. Àwọn àpẹẹrẹ àwọn àbájáde ìwádìí tí ó yàtọ̀ síra àwọn méjèèjì
Àwọn àpẹẹrẹ ìṣe tí ó sábà máa ń hàn:
1. Ìdàgbàsókè gíga, ìdàgbàsókè tí ó ń pẹ́
Àwọn agbègbè tí ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun àlùmọ́nì àdánidá lè ní ìdàgbàsókè GRDP gíga nígbà tí owó ọjà bá ga sí i. Síbẹ̀síbẹ̀, aásìkí kì í sábà pín ní ọ̀nà kan náà bí ẹ̀ka náà bá ní owó púpọ̀ tí ó sì ń gba iṣẹ́ díẹ̀. Nítorí náà, òṣì àti àìdọ́gba lè wà ní ipò gíga láìka àwọn nọ́mbà GRDP tí ń pọ̀ sí i.
2. Ìdàgbàsókè díẹ̀, ìdàgbàsókè tó ń sunwọ̀n síi
Àwọn agbègbè kan wà tí ó ní ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé díẹ̀, ṣùgbọ́n wọ́n ti ṣe àṣeyọrí nínú mímú Àmì Ìdàgbàsókè Ènìyàn (HDI) pọ̀ sí i àti dín òṣì kù nítorí ìnáwó gbogbogbòò tí ó múná dóko, àwọn iṣẹ́ ìlera àti ẹ̀kọ́ tí ó dára sí i, àti àwọn ètò ààbò àwùjọ tí a fojúsùn dáadáa.
3. Àyípadà ìṣètò ló ń pinnu dídára ìdàgbàsókè
Àwọn ìwádìí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì sábà máa ń fi hàn pé yíyí iṣẹ́ padà láti iṣẹ́ àgbẹ̀ onígbà díẹ̀ sí iṣẹ́ ìṣẹ̀dá tàbí iṣẹ́ òde òní lè mú kí iṣẹ́ àti owó oṣù pọ̀ sí i, èyí sì lè mú kí ó dín ìṣẹ́ kù. Nítorí náà, kì í ṣe nípa “ìpíndọ́gba GDP tó ń pọ̀ sí i” nìkan ni, ṣùgbọ́n “àwọn ẹ̀ka wo ló ń dàgbà sí i àti àwọn tó ń gbà á.”
4. Àìdọ́gba máa ń dín ipa ìdàgbàsókè lórí òṣì kù
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwádìí ti fihàn pé ìdàgbàsókè ń dín òṣì kù ní àwọn agbègbè tí àìdọ́gba kéré. Nígbà tí àìdọ́gba bá pọ̀, àfikún àfikún àfikún a máa pọ̀ sí i fún àwọn ọlọ́rọ̀, èyí tí yóò mú kí ipa rẹ̀ lórí òṣì dínkù.
6. Àwọn ìtumọ̀ ìlànà: kí ló dé tí àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí fi ṣe pàtàkì?
Tí àwọn olùṣètò ìlànà bá dojúkọ ìdàgbàsókè nìkan, wọ́n lè dojúkọ àwọn ìdókòwò ńláńlá àti mímú àròpọ̀ àbájáde pọ̀ sí i. Ṣùgbọ́n ìdàgbàsókè nílò àwọn ìbéèrè afikún: ṣé ìdókòwò náà ń dá iṣẹ́ sílẹ̀? Ṣé ó ń mú àwọn iṣẹ́ ìpìlẹ̀ sunwọ̀n sí i? Ṣé ó ń dín àìdọ́gba kù? Ṣé ó ń ṣeé gbé ní àyíká?
Nítorí náà, nígbà tí a bá ń ṣètò, àwọn àfojúsùn ìdàgbàsókè GDP gbọ́dọ̀ wà pẹ̀lú àwọn àmì ìdàgbàsókè bíi:
– idinku osi,
- ilosoke ninu HDI,
– ṣiṣẹda awọn iṣẹ didara,
– dín àìdọ́gba kù,
– àti àwọn àmì ìdúróṣinṣin.
Ọ̀nà yìí mú kí ìṣàyẹ̀wò náà túbọ̀ kún rẹ́rẹ́: àṣeyọrí ọrọ̀ ajé kìí ṣe “àwọn nọ́mbà GDP ń pọ̀ sí i” nìkan, ṣùgbọ́n “igbesi ayé àwọn ènìyàn ń sunwọ̀n sí i ní gidi”.
7. Kesimpolan
Nínú àwọn ìwádìí àṣeyọrí, ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé àti ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé yàtọ̀ síra ní àwọn ìtumọ̀ wọn, àwọn àmì, àti ọ̀nà tí wọ́n gbà ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ipa ètò ìṣèlú. Ìdàgbàsókè dojúkọ ìbísí nínú àròpọ̀ àṣeyọrí, tí a sábà máa ń wọ̀n nípasẹ̀ GDP/GRDP gidi. Ìdàgbàsókè dojúkọ àwọn àyípadà nínú ìrànlọ́wọ́ àti ètò ọrọ̀ ajé gbígbòòrò, tí a wọ̀n nípasẹ̀ Àtòjọ Ìdàgbàsókè Ọkùnrin (HDI), òṣì, àìdọ́gba, dídára iṣẹ́, wíwọlé sí àwọn iṣẹ́ ìpìlẹ̀, àti ìdúróṣinṣin.
Àwọn méjèèjì jọra, ṣùgbọ́n wọn kì í ṣe ọ̀kan náà. Ìdàgbàsókè jẹ́ apá kan nínú ìdàgbàsókè, kì í ṣe ìdánilójú rẹ̀. Nítorí náà, ìwádìí onímọ̀-ẹ̀rọ àti ìlànà gbogbogbòò tó lágbára gbọ́dọ̀ gbé àwọn méjèèjì yẹ̀ wò ní àkókò kan náà: títẹ̀lé ìdàgbàsókè tí kì í ṣe kíákíá nìkan, ṣùgbọ́n tí ó tún jẹ́ èyí tí ó ní gbogbogbòò, tí ó tọ́, tí ó sì wà pẹ́ títí.
Tí o bá fẹ́, mo lè ràn ọ́ lọ́wọ́ nípa fífi ìwé àkójọpọ̀ kún un (fún àpẹẹrẹ, Todaro & Smith, Sen, Barro, Solow, tàbí ìwé ìyípadà ètò) àti àpẹẹrẹ àwọn àpẹẹrẹ onírúurú àti àwọn àpẹẹrẹ ìyípadà fún àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ ìwádìí ní ìpele ìpínlẹ̀/agbègbè.
