Àwọn Àmì Ìdàgbàsókè Ọrọ̀-ajé Yàtọ̀ sí GDP
Fún ọ̀pọ̀ ọdún, Àròpọ̀ Ọjà Ilé (GDP) ni ìwọ̀n tí ó gbajúmọ̀ jùlọ fún ṣíṣàyẹ̀wò “iṣẹ́” ọrọ̀ ajé orílẹ̀-èdè kan. GDP ṣírò iye gbogbo ọjà àti iṣẹ́ tí a ṣe ní àkókò kan pàtó. Iye yìí ṣe pàtàkì nítorí pé ó pèsè àwòrán bí ìgbòkègbodò ọrọ̀ ajé, ìdàgbàsókè, àti owó tí ìjọba lè rí gbà. Síbẹ̀síbẹ̀, iye àwọn onímọ̀ nípa ọrọ̀ ajé àti àwọn olùṣètò ìjọba ti ń pọ̀ sí i ń mọ̀ pé GDP kò tó láti gba ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé pátápátá. GDP lè pọ̀ sí i nígbà tí dídára ìgbésí ayé bá dúró, àìdọ́gba ń pọ̀ sí i, tàbí ìbàjẹ́ àyíká ń burú sí i. Nítorí náà, a ń lo àwọn àmì mìíràn láti ṣe àfikún—àti láti tún—ọ̀nà tí a ń gbà ṣe àyẹ̀wò ìlọsíwájú ṣe.
Àwọn wọ̀nyí ni àwọn àmì ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé tí a sábà máa ń lò yàtọ̀ sí GDP, pẹ̀lú àwọn ìdí tí àwọn àmì wọ̀nyí fi ṣe pàtàkì.
1. GDP fun Olú-owó àti Àpapọ̀ Owó-orí Orílẹ̀-èdè (GNI)
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣì ní í ṣe pẹ̀lú GDP, GDP fún olúkúlùkù ni a sábà máa ń kà sí èyí tó ní ìmọ̀ ju GDP gbogbo lọ nítorí pé ó gba iye ènìyàn rò. Orílẹ̀-èdè tó ní GDP tó pọ̀ kò túmọ̀ sí pé àwọn ènìyàn rẹ̀ ní ọrọ̀ bí iye ènìyàn bá pọ̀ gan-an. Síbẹ̀síbẹ̀, GDP fún olúkúlùkù ní àwọn ààlà: ó jẹ́ àpapọ̀, kì í ṣe àmì ìpínkiri owó tí ó ń wọlé.
Ni afikun, Owo-ori Orile-ede Gbogbogbo (GNI) wa, eyiti o n wiwọn owo-ori ti awọn ara ilu gba (pẹlu awọn ti o wa lati ilu okeere), kii ṣe iṣelọpọ laarin awọn aala orilẹ-ede nikan. GNI wulo fun awọn orilẹ-ede ti o gba owo-ori pupọ, idoko-owo ajeji, tabi awọn ara ilu ti n ṣiṣẹ ni ilu okeere.
2. Àtòjọ Ìdàgbàsókè Ènìyàn (HDI)
Àtòjọ Ìdàgbàsókè Ènìyàn (HDI) jẹ́ àmì àpapọ̀ tí ó ń wọn ìdàgbàsókè nípasẹ̀ àwọn ìwọ̀n pàtàkì mẹ́ta:
1) Ìlera (ìdúróṣinṣin ìgbésí ayé),
2) Ẹ̀kọ́ (àròpọ̀ àkókò tí a fi ń kọ́ ẹ̀kọ́ àti àkókò tí a retí pé a fi ń kọ́ ẹ̀kọ́),
3) Ìwọ̀n ìgbésí ayé (owó tí ẹnìkọ̀ọ̀kan ń gbà).
HDI ran lọ́wọ́ láti wo ìdàgbàsókè gẹ́gẹ́ bí ìlànà láti mú agbára ènìyàn pọ̀ sí i, kìí ṣe láti kàn mú kí àbájáde ọrọ̀ ajé pọ̀ sí i. Àwọn orílẹ̀-èdè méjì tí wọ́n ní GDP kan náà fún ẹnìkọ̀ọ̀kan lè ní HDI ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, fún àpẹẹrẹ, nítorí ìyàtọ̀ nínú àǹfààní sí ẹ̀kọ́ àti ìtọ́jú ìlera.
3. Ipele Osi ati Osi Oniruuru
Ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé kò dín òṣì kù láìfọwọ́sí. Nítorí náà, àwọn àmì bíi ìpín ọgọ́rùn-ún àwọn tálákà àti ìlà òṣì ṣe pàtàkì láti ṣe àyẹ̀wò bóyá ìdàgbàsókè jẹ́ èyí tó gba gbogbo ènìyàn lọ́kàn.
Síwájú sí i, ọ̀pọ̀ ilé-iṣẹ́ ló ń lo Multidimensional Poverty Index (MPI) báyìí, èyí tí kì í ṣe pé wọ́n ń wọn àìní owó nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n tún ń wọn àìní nínú ẹ̀kọ́, ìlera, ilé gbígbé, ìmọ́tótó, omi mímọ́, àti mànàmáná. MPI náà ń fúnni ní àwòrán gidi nípa dídára ìgbésí ayé tí àwọn ilé ń ní—ó sì ń tọ́ka sí àwọn agbègbè ìlànà tí ó yẹ kí a fi sí ipò àkọ́kọ́.
4. Àìdọ́gba Owó-orí àti Ọrọ̀ (Gini Coefficient)
Ìdàgbàsókè GDP lè ga, ṣùgbọ́n àwọn àǹfààní náà lè wà ní àwọn ẹgbẹ́ kan pàtó. Ìwọ̀n Gini ni ìwọ̀n tí a sábà máa ń lò jùlọ fún àìdọ́gba owó-orí. Ìwọ̀n Gini tí ó ga jùlọ fi àìdọ́gba tí ó gbòòrò hàn.
Àìdọ́gba jẹ́ pàtàkì nítorí pé ó ní ipa lórí ìdúróṣinṣin àwùjọ, àǹfààní ọrọ̀ ajé, àti ìrìn kiri àwùjọ. Àìdọ́gba tó pọ̀ jù lè dí ìdàgbàsókè ìgbà pípẹ́ lọ́wọ́, fún àpẹẹrẹ, nípa dídínà àǹfààní sí ẹ̀kọ́ tó dára lọ́wọ́ àwọn ènìyàn díẹ̀.
5. Oṣuwọn Alainiṣẹ ati Didara Iṣẹ
Ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé ní ọ̀nà tó dára jùlọ ń ṣẹ̀dá àwọn àǹfààní iṣẹ́ tó gbòòrò. Nítorí náà, ìwọ̀n àìníṣẹ́, ìwọ̀n àìníṣẹ́ tó kéré, àti ìwọ̀n ìkópa àwọn òṣìṣẹ́ ni a sábà máa ń lò gẹ́gẹ́ bí àmì ìdánilẹ́kọ̀ọ́.
Sibẹsibẹ, a n fiyesi si didara awọn iṣẹ: boya awọn iṣẹ ti o wa ni deede tabi ti kii ṣe deede, boya owo osu to, boya aabo awujọ wa, boya awọn wakati iṣẹ jẹ deede, ati boya aabo ibi iṣẹ jẹ idaniloju. Eto-ọrọ aje le dagba, ṣugbọn ti ọpọlọpọ awọn oṣiṣẹ ba wa ni idẹkùn ni apakan ti ko ni owo osu kekere, iranlọwọ kii yoo dara si to.
6. Ìṣẹ̀dá àti Ìṣètò Ọrọ̀-ajé
Àwọn àmì pàtàkì mìíràn ni iṣẹ́ àṣekára (àbájáde fún òṣìṣẹ́ kọ̀ọ̀kan) àti iṣẹ́ àṣekára gbogbogbò (TFP). Ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé tó dára kìí ṣe nípa “pípọ̀ sí i ní àkókò iṣẹ́” tàbí “àwọn òṣìṣẹ́ afikún,” ṣùgbọ́n dípò nípa mímú iṣẹ́ àṣekára pọ̀ sí i nípasẹ̀ ìmọ̀ ẹ̀rọ, ìṣàkóso, àti ìṣẹ̀dá tuntun.
Síwájú sí i, àwọn ìyípadà nínú ètò ọrọ̀ ajé—fún àpẹẹrẹ, ìyípadà láti iṣẹ́ àgbẹ̀ ìbílẹ̀ sí àwọn ilé iṣẹ́ tí a fi ìníyelórí kún àti àwọn iṣẹ́ òde òní—ni a sábà máa ń rí gẹ́gẹ́ bí àmì ìyípadà ọrọ̀ ajé. Àwọn orílẹ̀-èdè tí ó gbẹ́kẹ̀lé àwọn ọjà tí a kò fi bẹ́ẹ̀ rà jẹ́ ẹni tí ó lè yípadà sí ìyípadà owó kárí ayé, èyí tí ó mú kí onírúurú nǹkan jẹ́ àmì pàtàkì.
7. Àwọn Àmì Ìlera àti Oúnjẹ
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé HDI bo díẹ̀ lára àwọn àmì ìlera, a lè ṣàyẹ̀wò àwọn àmì ìlera ní kíkún sí i: ìwọ̀n ikú ọmọ ọwọ́, ìwọ̀n ikú ìyá, iye àwọn tí kò lè ṣe dáadáa, àǹfààní láti gba àjẹsára, àti wíwà àwọn òṣìṣẹ́ ìlera. Ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé tó yọrí sí rere sábà máa ń wà pẹ̀lú àtúnṣe nínú oúnjẹ àti iṣẹ́ ìlera gbogbogbòò. Ní ọ̀nà mìíràn, ìdàgbàsókè àìdọ́gba lè fi àwọn ìṣòro ìlera onígbà pípẹ́ sílẹ̀ láàárín àwọn ẹgbẹ́ tí ó ní ìṣòro.
8. Àwọn Àmì Ẹ̀kọ́ àti Ọgbọ́n
Ẹ̀kọ́ ni ìpìlẹ̀ iṣẹ́-ṣíṣe àti àtúnṣe tuntun. Yàtọ̀ sí ọdún tí a fi ń kọ́ ẹ̀kọ́, àwọn àmì mìíràn tó yẹ ni iye àwọn tó ń forúkọ sílẹ̀ nílé ìwé, dídára ẹ̀kọ́, ìmọ̀ kíkà àti ìṣírò, àti ìdánilẹ́kọ̀ọ́ iṣẹ́ ọwọ́. Orílẹ̀-èdè kan lè ní owó tí ń wọlé sí i, ṣùgbọ́n tí dídára ẹ̀kọ́ bá dínkù, ìdíje rẹ̀ fún ìgbà pípẹ́ yóò dínkù.
9. Wíwọlé sí Àwọn Ohun Èlò àti Iṣẹ́ Ìpìlẹ̀
A tun le rii idagbasoke nipasẹ wiwọle awọn eniyan si awọn iṣẹ ipilẹ: ina mọnamọna, omi mimọ, imototo, intanẹẹti, irinna, ati ile to peye. Awọn eto amayederun kii ṣe iranlọwọ nikan ni iṣẹ eto-ọrọ aje ṣugbọn tun mu awọn aye pọ si. Fun apẹẹrẹ, wiwọle intanẹẹti ti o tọ le ṣii awọn ọja ati faagun awọn aye iṣẹ, paapaa ni awọn agbegbe ti o ya sọtọ tẹlẹ.
10. Àwọn Àmì Àyíká àti Ìdúróṣinṣin
GDP kò dín ìbàjẹ́ àyíká kù. Tí a bá gé igbó lulẹ̀ tàbí tí ìbàjẹ́ bá pọ̀ sí i, GDP lè pọ̀ sí i nítorí ìṣiṣẹ́ ọrọ̀ ajé tó pọ̀ sí i, ṣùgbọ́n dídára ìgbésí ayé fún ìgbà pípẹ́ máa ń dínkù. Nítorí náà, àwọn àmì bíi ìtújáde erogba fún ẹnìkọ̀ọ̀kan, dídára afẹ́fẹ́, pípa igbó run, àti àtọ́ka ewu ojú ọjọ́ ṣe pàtàkì nínú ṣíṣe àyẹ̀wò ìdàgbàsókè.
Àwọn ọ̀nà kan gbìyànjú láti fi àwọn ohun tó ń fa àyíká hàn, bíi Green GDP, èyí tó ń mú kí ọrọ̀ ajé bá iye owó ìbàjẹ́ àyíká mu. Àwọn àmì ìtọ́kasí àyíká tún wà, èyí tó ń fi lílo àwọn ohun àlùmọ́nì wéra pẹ̀lú agbára ìṣẹ̀dá láti mú wọn padà bọ̀ sípò.
11. Àtòjọ Àlàáfíà àti Ayọ̀
Ní àfikún sí àwọn àmì ohun èlò, àwọn orílẹ̀-èdè kan ti bẹ̀rẹ̀ sí í dojúkọ ìlera ara ẹni, fún àpẹẹrẹ nípasẹ̀ àwọn ìwádìí lórí ìtẹ́lọ́rùn ìgbésí ayé, ìmọ̀lára ààbò, dídára àjọṣepọ̀ àwùjọ, àti ìlera ọpọlọ. Àpẹẹrẹ kan ni Ìròyìn Ayọ̀ Àgbáyé, èyí tí ó so àwọn ìwádìí lórí ọrọ̀ ajé, ìrànlọ́wọ́ àwùjọ, ìfojúsùn ìgbésí ayé alááfíà, òmìnira, àti àwọn èrò nípa ìbàjẹ́ pọ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó jẹ́ ti ara ẹni, àmì yìí ń ran lọ́wọ́ láti ṣàfihàn àwọn ìwọ̀n ìlera tí a sábà máa ń gbójú fo nínú àwọn nọ́mbà ìṣelọ́pọ́.
12. Dídára Ìṣàkóso àti Àwọn Ilé-iṣẹ́
Àwọn ilé-iṣẹ́ tó lágbára ń gbé àyíká ìdókòwò lárugẹ, iṣẹ́ ìjọba, ìdánilójú òfin, àti ìṣàkóso ìwà ìbàjẹ́. Àwọn àmì bíi èrò ìwà ìbàjẹ́, òfin, ìṣiṣẹ́ ìjọba, àti dídára ìlànà ní ipa lórí agbára orílẹ̀-èdè kan láti ṣe àṣeyọrí ìdàgbàsókè tó pẹ́ títí. Ìdàgbàsókè gíga lè jẹ́ aláìlera tí ìjọba tó dára bá ń tì í lẹ́yìn.
Ipari
GDP ṣì jẹ́ àmì tó wúlò fún ìgbòkègbodò ọrọ̀ ajé, ṣùgbọ́n kò tó láti wọn ìdàgbàsókè ní kíkún. Ó yẹ kí a lóye ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé gẹ́gẹ́ bí ìlànà láti mú kí ìgbésí ayé ènìyàn dára síi láìsí ìṣòro: dín òṣì kù, láti mú ìlera àti ẹ̀kọ́ sunwọ̀n síi, láti pèsè iṣẹ́ tó dára, láti dín àìdọ́gba kù, láti kọ́ àwọn ètò ìṣiṣẹ́ tó tọ́, láti dáàbò bo àyíká, àti láti mú kí àwọn ilé iṣẹ́ lágbára síi. Nítorí náà, lílo àwọn àmì mìíràn yàtọ̀ sí GDP—bíi HDI, àìní onípele púpọ̀, àtọ́ka Gini, dídára iṣẹ́, àwọn àmì àyíká, àti ìṣàkóso—ń di ohun tó ṣe pàtàkì síi kí ètò ìjọba má ṣe lépa àwọn nọ́mbà ìdàgbàsókè nìkan ṣùgbọ́n láti lépa aásìkí gidi àti òdodo pẹ̀lú.
Tí ó bá wù ú, a lè fi àwọn àpẹẹrẹ láti Indonesia kún àpilẹ̀kọ yìí (fún àpẹẹrẹ, àwọn àṣà ìdàgbàsókè nínú Àtòjọ Ìdàgbàsókè Ènìyàn, Ìpíndọ́gba Gini, àìtó ìtújáde, àti àwọn ìtújáde), tàbí kí a fi àtẹ àkópọ̀ kún un pẹ̀lú àwọn orísun ìwádìí rẹ̀ (BPS, World Bank, UNDP).
