Vaila'au ma lo latou Matafaioi

O siama o ni siama pipisi laiti e na'o totonu o sela o meaola ola e mafai ona toe gaosia. Ua iloa siama o se vaega taua o le si'osi'omaga o le Lalolagi, faatasi ai ma matafaioi eseese, e amata mai i siama e mafua ai fa'ama'i e o'o atu i meafaigaluega i su'esu'ega faasaienisi ma tekinolosi.

Fa'amatalaga ma Uiga o Vaila'au

I le fausaga, o siama e aofia ai le nucleic acid (DNA po'o le RNA) o lo'o si'omia e se ufi porotini e ta'ua o le capsid. O nisi siama e iai se isi vaega e ta'ua o le envelope, e faia i lipids ma porotini. E leai ni organelles po'o isi fausaga o sela e mana'omia mo le metabolism tuto'atasi ma le toe gaosia. Nai lo lena, latou te fa'alagolago i sela talimalo mo nei faiga.

E matuā laiti lava siama, e amata mai i le 20 i le 300 nanometa, ma e laʻititi ai nai lo siama ma le tele o isi sela. O lo latou laʻititi e mafai ai ona latou ulu atu i sela o loʻo iai le kanesa e ala i le tele o auala.

Fa'avasegaga o Vairasi

E fa'avasegaina siama e fa'atatau i ta'iala eseese, e aofia ai le ituaiga o nucleic acid o lo'o iai (DNA po'o le RNA), le foliga ma le tele o latou capsid, le iai po'o le leai o se envelope, ma la latou fuafuaga fa'ateleina. O lenei fa'avasegaga e fesoasoani i saienitisi e fa'ailoa ma su'esu'e siama ma atia'e ni metotia e pulea ai fa'ama'i pipisi latou te mafua mai ai.

O le Matafaioi a Vairasi i Faʻamaʻi

O se tasi o matafaioi sili ona lauiloa a siama o le avea lea ma mea e mafua ai faʻamaʻi. E mafai e siama ona aʻafia ai le tele o meaola eseese, e aofia ai tagata, manu, laʻau, ma e oʻo lava i siama (e taʻua o bacteriophages). O nisi o faʻamaʻi e mafua mai i siama e aofia ai le fulū, HIV/AIDS, hepatitis, fiva dengue, ma le COVID-19.

FAITAU FOI  Faʻataʻitaʻiga o se fesili e talanoaina i luga o Polymers

A a'afia e siama sela o lo'o i totonu o le tino, latou te fa'aaogaina le masini o le sela o lo'o i totonu o le tino e toe fa'atupuina ai i latou lava. O lenei faiga e masani ona fa'aleagaina pe fasiotia ai sela o lo'o i totonu o le tino, lea e mafai ona o'o atu ai i fa'ailoga o le fa'ama'i. Mo se fa'ata'ita'iga, o le siama o le fulū e a'afia ai sela i totonu o le ala manava, ma mafua ai fa'ailoga e pei o le fiva, tale, ma le tiga o le fa'a'ī. E osofa'ia e le HIV le puipuiga o le tino, ma tu'ua ai i latou e a'afia i fa'ama'i pipisi ma isi fa'ama'i.

Vaila'au i totonu o Siosiomaga ma le Evolusi

E le gata i la latou matafaioi o ni fa'ama'i, ae taua fo'i le matafaioi a siama i le si'osi'omaga ma le evolusione. E mafai e siama ona fa'aosofia le faitau aofa'i ma le fa'alapotopotoga o meaola ma fesoasoani i le fesiita'iga o kenera i le va o ituaiga.

I totonu o si'osi'omaga fa'anatura, e masani ona pulea e siama le faitau aofa'i o siama e ala i fa'ama'i pipisi, lea e fa'aumatia ai le sela talimalo pe a uma ona toe fa'ateleina le siama. E mafai ona fesoasoani lea e fa'atumauina le paleni o faitau aofa'i o siama ma puipuia ai le pulea o nisi ituaiga.

E iai fo'i le sao o siama i le evolusione e ala i le fesiitaiga fa'alava o kene, o le faiga lea e fesiita'i ai kene mai le tasi meaola i le isi e aunoa ma le toe gaosia fa'afeusuaiga. E mafai e siama ona feavea'i kene mai le tasi tagata e talimalo i le isi, lea e mafai ona o'o atu ai i le fesuia'iga o kene ma le evolusione o ituaiga fou. O lenei mea e va'aia i siama, lea e mafai ai e bacteriophages ona fesiita'i kene o lo'o fa'ailoa ai le tete'e atu i vaila'au fa'ama'i i le va o siama, ma fa'avavevave ai le evolusione o le tete'e atu i vaila'au fa'ama'i.

Aogā o Vaila'au i le Saienisi ma Tekinolosi

E le gata i la latou matafaioi i le siosiomaga ma le evolusione, ae o siama e iai foʻi ona aogā taua i le saienisi ma tekinolosi. I suʻesuʻega faʻafomaʻi, e faʻaaogaina siama o ni meafaigaluega e suʻesuʻe ai le galuega a kenera ma auala e faʻamaʻi ai. Mo se faʻataʻitaʻiga, o retrovirus e pei o le HIV ua faʻaaogaina e malamalama ai i le faʻatonutonuina o kenera ma le taʻamilosaga o le sela.

FAITAU FOI  Fa'ata'ita'iga a Watson ma Crick o le Molecule DNA

E taua fo'i le sao o siama i le biotechnology, aemaise lava i le togafitiga o kenera ma le gaosiga o tui puipui. O le togafitiga o kenera e aofia ai le fa'aaogaina o siama ua suia e tu'uina atu ai kenera i sela o se ma'i. E mafai ona fa'ainisinia siama e tape ai kenera e mafua ai fa'ama'i kenera pe fa'aofi mai ni kenera e fesoasoani e tete'e atu ai. Mo se fa'ata'ita'iga, o le togafitiga o kenera e fa'aaoga ai siama e feso'ota'i ma adeno (AAV) e togafitia ai fa'ama'i kenera e pei o le Duchenne muscular dystrophy ma le hemophilia.

I le gaosiga o tui puipui, e masani ona faʻaaogaina siama o ni faʻataʻitaʻiga mo le atinaʻeina o tui puipui. O nisi o tui puipui ua matuā manuia, e pei o le tui puipui o le polio ma le tui puipui o le hepatitis B, na atiaʻe e faʻaaoga ai siama ua vaivai pe ua le toe faʻagaoioia. O nei tui puipui e faʻaosofia ai le puipuiga o le tino e faia se tali atu e aunoa ma le mafua ai o se faʻamaʻi.

Atina'e lata mai nei i le Virology

O loʻo faʻaauau pea ona alualu i luma le saienisi o virology faʻatasi ai ma le alualu i luma o tekinolosi ma le malamalama faasaienisi. O se tasi o atinaʻe talu ai nei o le faʻaaogaina lea o le tekinolosi CRISPR-Cas9 e suia ai genomes o siama ma sela talimalo. O lenei tekinolosi e mafai ai e saienitisi ona tipi ma sui vaega patino o le DNA, ma tatala ai avanoa fou mo togafitiga o kenera ma suʻesuʻega o faʻamaʻi.

E le gata i lea, o le faʻamaʻi COVID-19 ua faʻaosofia ai suʻesuʻega loloto i le atinaʻeina o tui puipui ma togafitiga faʻamaʻi. O tui puipui mRNA, e pei o na na atiaʻe e Pfizer-BioNTech ma Moderna, o ni alualu i luma tetele ia e faʻaaogaina ai tekinolosi faʻasolopito e faʻatupu ai se tali malosi ma lelei i le puipuiga o le tino. O lenei suʻesuʻega ua faʻaleleia atili ai foʻi lo tatou malamalama i le gaioiga o le siama ma ana fegalegaleaiga ma le puipuiga o le tino.

FAITAU FOI  Kromosome

Luʻitau i le Puleaina o Vailaʻau

E ui i le alualu i luma tele, o le puleaina o le siama o loo avea pea ma luʻitau tele. O se tasi o luʻitau tele o le vave o le alualu i luma o le siama, lea e mafai ona maua ai ni ituaiga fou e sili atu ona pipisi pe teteʻe i tui puipui ma togafitiga. O nei fesuiaʻiga e mafai ona tutupu faafuaseʻi i le taimi o le faateleina o siama ma e mafai ona lagolagoina e ala i faatosinaga filifilia, e pei o le faaaogaina o vailaau e tetee atu ai i siama po o le tui puipui tele.

E le gata i lea, o siama e mafai ona aʻafia ai le tele o ituaiga, e pei o siama o le fulū ma le coronavirus, e lamatia ai le soifua maloloina o tagata ma manu. O le fesuiaʻiga o siama i le va o ituaiga (zoonosis) e mafai ona oʻo atu ai i ni faʻamaʻi fou, e pei ona vaʻaia i le faʻamaʻi COVID-19, lea e afua mai i le siama SARS-CoV-2.

O le foia o nei luʻitau e manaʻomia ai se auala e tele vaega e aofia ai saienitisi, tagata faigaluega tau soifua maloloina, malo, ma tagata lautele. O lenei auala e aofia ai le mataʻituina o faʻamaʻi, le atinaʻeina o tui puipui ma togafitiga fou, ma le faʻatinoina o faiga faʻavae lelei mo le soifua maloloina lautele.

I'uga

O siama o ni siama pipisi e tele sona sao i le siosiomaga ma le saienisi. E ui ina lauiloa o ni mafuaʻaga o faʻamaʻi, ae e fesoasoani foʻi siama i le evolusione ma e iai foʻi ona faʻaoga taua i suʻesuʻega ma biotechnology. O le alualu i luma i virology ma tekinolosi e ofoina atu ai se faʻamoemoe fou i le puleaina ma le faʻaaogaina o siama mo le manuia o tagata soifua. Peitaʻi, o luʻitau o le puleaina o siama e manaʻomia ai le galulue faʻatasi o le lalolagi ma ni auala fou e puipuia ai le soifua maloloina o le tagata ma le siosiomaga.