Tsunami: O se Mea Fa'alenatura na Luelueina ai le Lalolagi
O tsunami o se tasi o mea mata'utia ma sili ona mata'utia i le lalolagi. O lo latou malosi fa'aleagaina ua maliliu ai le faitau afe o tagata ma fa'aumatia ai atina'e tetele i talafatai i le lalolagi atoa. O lenei tusiga o le a su'esu'eina atili ai tsunami, mai lo latou fa'auigaga ma mafua'aga e o'o atu i taumafaiga e fa'aitiitia ai le a'afiaga mata'utia o lenei fa'alavelave.
Malamalama i le Tsunami
E sau le Tsunami mai le gagana Iapani ma o lona uiga moni lava o le "galu o le uafu" (tsu = uafu, nami = galu). O lenei faaupuga e faʻamatalaina ai le tupu mai o se faasologa o galu tetele ma malolosi o le sami e paʻi atu i le laueleele. O nei galu e mafua mai i le siitia tele o le vai e mafua mai i mea tutupu i lalo o le vai, e pei o mafuiʻe , mauga mu, poʻo sologa o le eleele.
E le pei o galu masani o le sami e mafua mai i le matagi, o tsunami e umi atu galu, e masani ona oo atu i le tele o selau kilomita, ma e mafai ona oo atu i le saoasaoa e sili atu i le 800 km/h i le sami matala. Ona o le umi o galu, e mafai e tsunami ona malaga i le faitau afe kilomita i le sami e aunoa ma se malosi e leiloa, ma mafai ai ona aafia ai nofoaga e mamao ese mai le puna.
Mafua'aga o le Tsunami
1. Mafuiʻe i lalo o le sami: O le mafuaʻaga masani o tsunami o le mafuiʻe i lalo o le sami. E tutupu nei mafuiʻe pe a fealuaʻi vaega tektonika i lalo o le sami, ma mafua ai ona faʻafuaseʻi ona siʻitia le vai ma mafua ai galu tetele. O se faʻataʻitaʻiga lauiloa o le mafuiʻe ma le tsunami i le Vasa Initia i le 2004, lea na maliliu ai le tusa ma le 230.000 tagata i atunuu e 14.
2. Pa o Mauga Mu: O pa o mauga mu i lalo o le sami po'o tafatafa o le talafatai e mafai ona mafua ai le tele o le siitia o le vai, ma iu ai i tsunami. Mo se fa'ata'ita'iga, o le pa o Krakatoa i le 1883 na mafua ai se tsunami mata'utia lea na fa'aleagaina ai le tele o eria o lo'o siomia ai.
3. Mauga o le eleele i lalo o le sami: O mauga o le eleele i lalo o le sami, pe mafua mai i mafui'e po'o isi mea, e mafai ona mafua ai le tele o le fe'avea'i o le vai e mafua ai se tsunami. O nei mauga o le eleele i lalo o le sami e mafai ona tupu fa'afuase'i ma e mafai ona fa'aleagaina e pei o tsunami e mafua mai i mafui'e.
4. A'afiaga o Meteorē: E ui e seasea, ae o le a'afiaga o meteorē i le vasa e mafai ona mafua ai tsunami. E mafai e a'afiaga tetele ona fa'ate'aina le tele o le vai e mafua ai galu tetele.
Aafiaga o le Tsunami
1. Fa'aleagaina o Atina'e: E mafai e galu tetele ona fa'aumatia fale, auala, alalaupapa, ma isi atina'e eseese. E mafai e galu tetele ona fa'aleagaina fale e le'i mamanuina e tatalia ai le mamafa tele o le vai.
2. Maliu o Tagata: O se tasi o aafiaga sili ona mata’utia o se tsunami o le tele o tagata ua maliliu. O le saoasaoa ma le malosi o galu e le lava ai se taimi e sola ese ai tagata i eria i le talafatai.
3. Siosiomaga o le Sami ma le Talafatai: E mafai e galu tetele ona fa'aleagaina siosiomaga o le sami ma le talafatai. E mafai e galu malolosi ona fa'aumatia ai ā'au 'amu, fa'alavelave i nofoaga o le sami, ma mafua ai le fa'aleagaina o le eria e lamatia ai la'au ma manu i le eria.
4. Agafesootai ma Tamaoaiga: Ina ua mavae le tsunami, e tele nuu na leiloa a latou galuega. Sa masani ona matua aafia faatoaga, faigafaiva, ma turisi, ma iu ai ina i ai ni faaletonu tau tamaoaiga ma agafesootai i eria ua aafia.
Fa'aitiitia ma le Sauniuniga
1. Lapataiga Vave: O se tasi o auala sili ona lelei e faʻaitiitia ai le aʻafiaga o se tsunami o le faʻaaogaina lea o se faiga lapatai vave. O lenei tekinolosi e aofia ai le faʻaaogaina o masini faʻalogo i luga o le sami e iloa ai suiga i le mamafa o le sami e ono faʻaalia ai se tsunami. A iloa e masini faʻalogo se tsunami e ono tulaʻi mai, e mafai ona auina atu lapataiga i nofoaga e ono aʻafia, ma maua ai e tagata nonofo le taimi e o ese ai.
2. A'oa'oga ma Toleniga: O le a'oa'oina o tagata lautele e uiga i lamatiaga o tsunami ma le auala e tali atu ai pe a latalata mai o se la'asaga taua tele lea i le fa'aitiitia o lamatiaga. O fa'ata'ita'iga masani o le fa'asaoina o nofoaga e mafai ona fesoasoani e fa'amautinoa ai ua saunia nu'u ma iloa le mea e fai pe a tupu se tsunami.
3. Fausiaina o Atina'e e Tete'e Atu i le Galulolo: O le fausiaina o atina'e e mamanuina e tete'e atu i le malosi o le galulolo e mafai ona fa'aitiitia ai mea leaga. E aofia ai le fausiaina o pā puipui, fa'a'etia o fanua i le talafatai, ma le fa'aaogaina o mea faufale malolosi.
4. Toe Fa'aleleia o le Siosiomaga: O le toe fa'aleleia ma le puipuia o si'osi'omaga fa'alenatura e pei o magrove ma 'amu'amu e mafai fo'i ona avea o ni pa puipui fa'alenatura e tete'e atu ai i galu o le tsunami. E mafai e nei si'osi'omaga ona mitiia nisi o le malosi o galu, ma fa'aitiitia ai lona a'afiaga i le laueleele.
I'uga
O tsunami o se tasi o mala faalenatura e sili ona matautia, ae afai e iai le malamalama lelei ma le sauniuniga, e mafai ona faaitiitia lona aafiaga. E ala i taumafaiga faavaomalo i lapataiga vave, aoaoga, ma le faaleleia atili o atinae, e mafai ona faasaoina ai le tele o ola ma faaitiitia ai mea ua faaleagaina. I le feagai ai ma le faamata’u o le tsunami, o le galulue faatasi i le va o malo, le vaega faasaienisi, ma nuu e taua tele i le fausiaina o se lalolagi e sili atu ona saunia ma mautu.