O le radioactivity o se mea fa'aletino e tupu pe a pala ni vaega o le atomic nuclei e le mautu ma fa'asa'oloto ai ni vaega po'o ni radiation. Na maua lenei mea i le fa'ai'uga o le seneturi lona 19 ma ua saunia ai le ala mo le tele o mea fou i le saienisi, tekinolosi, ma vaila'au. O lenei tusiga o le a su'esu'eina mae'ae'a ai mataupu faavae autu o le radioactivity, ituaiga o radioactive decay, ona fa'aoga i vaega eseese, ma ona a'afiaga i le olaga i aso faisoo.
Talafaasolopito o le Mauaina o le Radioactivity
Na amata le mauaina o le radioactivity i le 1896 e le saienitisi Farani o Henri Becquerel. Na iloa e Becquerel o loo faʻasalalauina e masima uranium le radiation e mafai ona faʻaleagaina ai le lanu o papatusi ata, e tusa lava pe leai se malamalama. O lenei mauaina na tosina mai ai le mafaufau o isi saienitisi, e aofia ai Marie ma Pierre Curie, o ē na mulimuli ane maua ma suʻesuʻeina isi elemene radioactive e pei o le polonium ma le radium.
Ae maise lava, sa tele le sao o Marie Curie i le atiina ae o lo tatou malamalama i le radioactivity. O ia o le saienitisi muamua na faʻaaogaina le faaupuga "radioactivity" ma na ia mauaina ni Nobel Prize se lua i le fisiki ma le kemisi mo lana galuega i lenei matata.
Mataupu Faavae Autu o le Radioactivity
E tupu le radioactivity pe a pala ni nuclei atomika e le mautu ina ia maua ai se tulaga e sili atu ona mautu. O lenei faiga o le pala e aofia ai suiga i le fausaga o le nuclei ma le faʻasaʻolotoina o le malosi i foliga o ni vaega poʻo le radiation electromagnetic. E tolu ituaiga autu o le radioactive decay:
- Pala o le Alpha (α)E tupu lenei pala pe a fa'asalalauina e se nucleus se vaega alpha, lea e aofia ai ni proton se lua ma ni neutron se lua (o se helium-4 nucleus). Mo se fa'ata'ita'iga, e pala le uranium-238 i le thorium-234 e ala i le alpha decay. E maualuga le malosi o vaega alpha ae maualalo le malosi e ulufale ai, ma e mafai ona taofia e le pepa po'o le pa'u o le tagata.
- Pala o le Beta (β)O lenei pala e aofia ai le liua o se neutron i se proton po'o le fa'afeagai i totonu o le nucleus, fa'atasi ai ma le fa'asa'olotoina o se vaega beta (electron po'o le positron). Mo se fa'ata'ita'iga, e pala le carbon-14 i le nitrogen-14 e ala i le fa'asa'olotoina o se electron (beta-minus). E sili atu le malosi o le sosolo o vaega beta nai lo vaega alpha ma e mafai ona taofia e ala i le pepa alumini.
- Pala o le Gamma (γ)E tupu lenei pala pe a fa'asa'olotoina e se nucleus ua fa'aosofia le malosi i le tulaga o le gamma radiation, o ni photons e maualuga le malosi. E matua maualuga lava le malosi o le sosolo o le gamma radiation ma e mana'omia ai mea mafiafia e mitiia ai, e pei o le apamemea po'o le sima, e taofi ai.
Fa'aaogāga o le Radioactivity
E tele fa'aoga taua o le Radioactivity i le saienisi, tekinolosi, ma vaila'au, e aofia ai:
- Falegaosimea Malosiaga FaaniukiliaE fa'aaogā e reactors fa'aniukilia le tali atu o le fission o suau'u radioactive e pei o le uranium-235 po'o le plutonium-239 e gaosia ai le vevela. Ona fa'aaogā lea o lenei vevela e gaosia ai le ausa e fa'agaoioi ai turbines ma fa'atupuina ai le eletise. E maua mai i fale gaosi eletise fa'aniukilia se puna'oa lelei ma fa'atuatuaina o le malosi, e ui lava e iai fo'i lu'itau i le puleaina o otaota ma le saogalemu.
- Foma'i Fa'aniukiliaE fa'aaogaina isotopes radioactive i su'esu'ega ma togafitiga fa'afoma'i. Mo se fa'ata'ita'iga, e fa'aaogaina le technium-99m i le faia o ata o ponaivi ma totoga, a'o le iodine-131 e fa'aaogaina i le togafitia o le kanesa o le thyroid. O metotia e pei o le PET (Positron Emission Tomography) ma le SPECT (Single Photon Emission Computed Tomography) e fa'aaogaina le radioactivity e gaosia ai ni ata auiliili o faiga fa'aletino i totonu o le tino.
- Fa'amasani Fa'asalalau Fa'asalalauO metotia fa'atatau o le fa'amaumauga o le radiometric, e pei o le fa'amaumauga o le carbon-14, e fa'aaogaina e iloa ai le matua o mea tuai, mea taulima o mea anamua, ma fa'ata'ita'iga o le eleele. O nei metotia e fa'avae i luga o le fua faatatau o le pala o nisi isotopes radioactive, lea e tupu i se fua faatatau e le suia.
- Alamanuia ma FaatoagaE fa'aaogaina le radioactivity i le tele o fa'aoga tau alamanuia ma fa'ato'aga, e aofia ai le fuaina o le mafiafia o meafaitino, iloa o le tafe, fa'amamāina o oloa, ma le puleaina o manu fa'alafua. O isotopes e pei o le cesium-137 ma le cobalt-60 e fa'aaogaina i nei metotia.
Aafiaga ma Luʻitau o le Radioactivity
E ui o le tele o faʻamanuiaga o le radioactivity, ae o loʻo i ai foʻi nisi o aʻafiaga ma luʻitau e manaʻomia ona mafaufau i ai:
- Saogalemu o le Fa'avevelaE mafai e le a'afiaga i le radiation ona fa'aleagaina ai sela ma aano, fa'ateleina ai le lamatiaga o le kanesa, ma mafua ai isi a'afiaga i le soifua maloloina. O le mea lea, e taua tele le puleaina o le a'afiaga i le radiation ma fa'atino ni faiga fa'amautinoa o le saogalemu pe a fa'aaogaina mea e a'afia ai le radiation.
- Otaota Fa'asalalauinaO le puleaina o otaota oona, aemaise lava mai reactors faaniukilia, o se luʻitau tele. O nei otaota e manaʻomia ona teuina mo se taimi umi i ni nofoaga saogalemu e puipuia ai le faʻaleagaina o le siosiomaga ma lamatiaga tau soifua maloloina.
- Fa'ateleina o Auupega Fa'aniukiliaO le tekinolosi lava lea e tasi e faʻaaogaina mo le gaosiga o le malosiaga faaniukilia e mafai ona faʻaaogaina e fai ai auupega faaniukilia. E manaʻomia taumafaiga faavaomalo e puipuia ai le salalau atu o auupega faaniukilia ma ia mautinoa le faʻaaogaina filemu o tekinolosi faaniukilia.
- Manatu o le LauteleE masani ona fesootaʻi le radioactivity ma tulaga lamatia ma mea mataʻutia, lea e mafai ona aʻafia ai le taliaina e le lautele o tekinolosi faaniukilia. E manaʻomia aʻoaʻoga ma fesootaʻiga lelei e faʻateleina ai le malamalama o le lautele ma le lagolago mo aogā o tekinolosi faaniukilia.
Le Lumanai o le Radioactivity
O loʻo faʻaauau pea ona agaʻi i luma suʻesuʻega ma atinaʻe i le matata o le radioactivity, faʻatasi ai ma le tele o mea fou e faʻamoemoe e foia ai luʻitau o loʻo iai nei ma faʻaaogaina atoatoa le gafatia o lenei mea. O nisi o vaega folafolaina o suʻesuʻega ma atinaʻe e aofia ai:
- O le Tupulaga Fou o Reactors Fa'aniukiliaO loʻo atiaʻe ni reactors faʻaniukilia o le tupulaga lona fa e faʻaleleia atili ai le lelei, saogalemu, ma le puleaina o otaota. O nei reactors ua mamanuina e faʻaitiitia ai le lamatiaga o faʻalavelave ma faʻaitiitia ai otaota radioactive e gaosia.
- Fa'afefiloi Fa'aniukiliaO suʻesuʻega faʻaniukilia e faʻamoemoe e fausia se punaoa o le malosi e sili atu le mamā ma le saogalemu nai lo le faʻavaega o le malosi faʻaniukilia. E ui o loʻo i ai pea luʻitau faʻapitoa tetele, ae o le manuia i lenei matata e mafai ona maua ai ni fofo faʻale-malosiaga tumau mo le lumanaʻi.
- Tekonolosi Faafoma'i FouO loʻo faʻaauau pea ona agaʻi i luma le faʻafouga i vailaʻau faʻaniukilia, faʻatasi ai ma le atinaʻeina o isotopes fou o le radioactive ma metotia faʻataʻitaʻi sili atu ona faigata. O lenei mea e faʻamoemoeina o le a faʻaleleia atili ai le suʻesuʻeina ma le togafitia o le tele o faʻamaʻi.
- Pulega Sili Atu o OtaotaO suʻesuʻega i tekinolosi o le fesuiaʻiga o otaota e faʻamoemoe e liua otaota radioactive i ni isotopes e sili atu ona mautu ma itiiti le lamatiaga. E mafai e lenei tekinolosi ona faʻaitiitia le aofaʻi ma le lamatiaga o otaota faaniukilia.
I'uga
O le radioactivity o se mea faigata tele e iai sona aafiaga tele i vaega eseese o le olaga. Mai fale gaosi eletise faaniukilia i faʻaoga faafomaʻi ma fale gaosi oloa, e ofoina atu e le radioactivity ni faʻamanuiaga taua, ae e iai foʻi luʻitau ma lamatiaga e tatau ona pulea ma le faʻaeteete. Faatasi ai ma suʻesuʻega ma mea fou faifai pea, e mafai ona tatou faʻaaogaina atoatoa le gafatia o le radioactivity aʻo faʻaitiitia ona lamatiaga ma aafiaga leaga, e oʻo atu ai i se lumanaʻi saogalemu ma sili atu ona gafataulimaina.