Fuafuaga o Itupa
O le fuafuaina o feusuaiga o se mataupu ua avea ma taulaiga o le mafaufau i vaega faasaienisi eseese, e pei o le biology, vailaau faafomai, ma e oo lava i sosaiete. O le malamalama i le auala e fuafua ai feusuaiga e le gata ina taua mo le saienisi lava ia ae e iai foi ona aafiaga i le soifua maloloina, aia tatau a tagata, ma faiga faavae lautele. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina ai vaega eseese o le fuafuaina o feusuaiga, mai lona faavae faaletino e oo atu i lona aafiaga i le sosaiete.
Faavae Fa'aletino mo le Fuafuaina o Itupa
I le tulaga fa'aletino, o le itupa o se tagata e masani ona fuafuaina e ala i le tu'ufa'atasiga o chromosome o feusuaiga latou te mautofi mai o latou matua. I le tele o manu fe'ai, e aofia ai ma tagata soifua, o le faiga masani e fuafua ai feusuaiga o le faiga XY. I lenei faiga, o tagata e lua chromosome X (XX) e masani ona atia'e e avea ma fafine, ae o tagata e tasi le chromosome X ma le tasi le chromosome Y (XY) e masani ona atia'e e avea ma tane.
E amata le fuafuaina o feusuaiga i le taimi e fa'afuafua ai, pe a fa'afuafua e se sperm o lo'o tauaveina se chromosome X po'o le Y se fuamoa e tauaveina i taimi uma se chromosome X. O lenei fusi e fa'atuina i le amataga o le atina'e, ma o genes i luga o chromosome feusuaiga e fuafua ai le atina'eina o uiga fa'afeusuaiga muamua ma lona lua.
Peita'i, o le iai o se chromosome Y e lē o se fa'amaoniga atoatoa lea o le tuputupu a'e o le tane. O lenei faiga e aofia ai le tele o genes ma isi mea e iai sona sao i le tuputupu a'e o feusuaiga. Mo se fa'ata'ita'iga, o le gene SRY i luga o le chromosome Y e fa'aosofia ai le tuputupu a'e o testes, lea e gaosia ai hormones e pei o le testosterone e fa'alauiloa ai le atiina a'e o uiga fa'atama. A aunoa ma le gaioiga a le SRY, e atiina a'e ai le a'ano o le gonadal i ovaries.
Eseesega i le Fuafuaina o Itupa
E ui o le faiga XY e sili ona lauiloa, ae e tele lava eseesega i le fuafuaina o itupa i le natura. O nisi ituaiga, e pei o manu felelei, e faʻaaogaina le faiga ZW, lea e fuafua ai e le tuʻufaʻatasiga ZW fafine ma le tuʻufaʻatasiga ZZ tane. O isi ituaiga atonu e faʻaaogaina mea tau siʻosiʻomaga, e pei o le vevela, e fuafua ai le itupa. Mo se faʻataʻitaʻiga, i nisi manu fetolofi, o le vevela o fuāmoa e mafai ona fuafua ai le itupa o le fanau.
I tagata soifua, o nisi tulaga e mafai foi ona aʻafia ai le fuafuaina o itupa, e pei o le androgen insensitivity syndrome (AIS), lea e avea ai se tagata ma tane (XY) ae le tali atu i hormones androgen, ma o lea e atiina ae ai uiga faaletino o fafine. E iai foi tulaga e pei o le Turner syndrome, lea e na o le tasi le X chromosome o se tagata ma e masani ona atiina ae ai uiga e ono ese mai le XX masani.
Aafiaga Fa'aagafesootai ma Fa'aleaganuu
O le fuafuaina o itupa e iai ni aafiaga tetele e le gata i le soifua maloloina ae faapea foi i fausaga faaleagafesootai ma aganuu. I aso ua mavae, o le tele o sosaiete ua vaai i itupa o ni mea e lua: alii ma tamaitai. Peitai, o se malamalamaga sili atu i eseesega i le fuafuaina o itupa e luʻitauina ai lenei manatu ma lagolagoina ai se malamalamaga sili atu ona aofia ai i itupa.
E tele aganuʻu ua iloa i le talafaasolopito le sili atu ma le lua itupa, ma o le saienisi faʻaonaponei ua faʻateleina le lagolagoina o le manatu o le itupa o se faʻasologa o mea. O lenei mea e aʻafia ai faiga faʻavae e faʻaaloalo i aia tatau a tagata taʻitoʻatasi atonu e le ofi i vaega masani e lua.
Mai se vaaiga fa'aagafesootai, o le tofiaina o feusuaiga e feso'ota'i vavalalata fo'i ma le fa'asinomaga o le itupa, lea e le o taimi uma e ogatasi ma le itupa fa'aletino. O se tasi e fanau mai o se tane fa'aletino e mafai ona fa'ailoa o ia o se fafine, pe fa'afeagai. O le mea e tupu i le transgender e mana'omia ai le malamalama ma le agaalofa i tulaga fa'aletagata lava ia ma faiga fa'avae e 'alofia ai le fa'ailoga tagata ma fa'alauiloa ai le aofia ai.
Fuafuaga o Itupa i Tekinolosi Faafoma'i
O le alualu i luma o tekinolosi faafomaʻi faʻaonaponei ua saunia ai le ala mo le fuafuaina o itupa aʻo leʻi fanau mai, e masani lava e ala i le ultrasound poʻo le suʻega o kenera. E aoga lenei mea mo ulugalii o loʻo fuafuaina se aiga ma mo le sauniuni mo le tausiga faafomaʻi mo fanau e iai ni faʻaletonu faʻale-kenera poʻo ni faʻaletonu o chromosomal.
Peita’i, o lenei metotia ua mafua ai fo’i ni finauga tau amio. O se popolega masani o le fa’aaogaina lea o lenei tekinolosi mo le filifilia o feusuaiga, aemaise lava i atunu’u e mafai ona o’o atu ai i le le paleni o feusuaiga ma ni aafiaga ogaoga i le va fealoa’i.
Le Lumanai o le Filifiliga o Itupa
A o fa’alolotoina lo tatou malamalama i le biology molecular ma genetics, o le lumana’i o le fuafuaina o itupa e aofia ai su’esu’ega loloto i le tulaga o kenera e fa’ailoa ai isi mea e ono a’afia ai le atina’eina o feusuaiga.
O suʻesuʻega i le faʻavae tau kenera o le fuafuaina o itupa ma ona eseesega e mafai ona oʻo atu ai i le atinaʻeina o togafitiga ma faʻalavelave e sili atu ona lelei mo tulaga e fesoʻotaʻi ma le fuafuaina o itupa. E le gata i lea, o aʻoaʻoga ma le malamalama lautele e uiga i le eseesega i le fuafuaina o itupa ma le faasinomaga o le itupa e mafai ona fesoasoani e faʻalauiloa se sosaiete e sili atu ona aofia ai ma tutusa.
I le va fealoai, o loʻo i ai se taumafaiga faʻateleina e iloa ma faʻamanatuina le eseesega o itupa. E manino lenei mea i le faʻatupulaʻia o le lagolagoina o aia tatau a tagata transgender ma le gaioiga e soloia ai faʻataʻitaʻiga faʻavae o itupa.
I'uga
O le fuafuaina o itupa o se mea faigata tele e iai sona faavae manino faale-tino, ae e iai ni aafiaga loloto mo le tele o vaega o le soifuaga o le tagata. O le faaleleia atili o lo tatou malamalama i lenei faagasologa e mafai ona fesoasoani ia i tatou e faia ni faaiuga sili atu ona atamai ma faatulaga ni faiga faavae e faaaloalo ai i le eseesega o tagata taitoatasi. O le faaauau pea ona suʻesuʻe ma malamalama i itu eseese o feusuaiga ma itupa, ua tatou saunia ai le ala mo se sosaiete e sili atu ona malamalama ma faatauaina nei eseesega.