Auala e togafitia ai gasegase e maua i faʻamaʻi fatu

Auala e Tausia ai Gasegase e Ma'i Fatu

O faʻamaʻi fatu o loʻo avea pea ma mafuaʻaga autū o le tele o maʻi ma le oti i le tele o atunuu, e aofia ai ma Initonesia. O le faaupuga "faʻamaʻi fatu" e aofia ai le tele o tulaga, e aofia ai faʻamaʻi fatu coronary, faʻaletonu o le fatu, arrhythmias, faʻamaʻi valve, ma faʻaletonu fananau mai. Ona o lona lautele, o le puleaina o gasegase e maua i faʻamaʻi fatu e manaʻomia ai se auala faʻatulagaina ma faifai pea, ma le galulue faʻatasi i le va o le gasegase, aiga, fomaʻi, tausimaʻi, ma isi tagata tomai faapitoa i le soifua maloloina. O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai laʻasaga taua i le puleaina atoatoa o gasegase e maua i faʻamaʻi fatu.

1. Ia malamalama i le tulaga ma fa'atulaga ni sini mo togafitiga

O le laasaga muamua o le malamalama lea i le faʻamaoniga, le ogaoga, ma le lamatiaga o faʻalavelave faʻafuaseʻi e ono tulaʻi mai. O le iloiloga muamua e masani ona aofia ai se faʻatalanoaga faafomaʻi (faitioga, talaʻaga faafomaʻi, ma talaʻaga o aiga), se suʻesuʻega faaletino , ma suʻega lagolago e pei o le EKG, echocardiography, suʻega toto (cholesterol, suka toto, ma le galuega a fatugaʻo), se X-ray o le fatafata, ma e oʻo lava i se suʻega o le atuatuvale poʻo le angiography, pe a manaʻomia.

E faʻavae i luga o taunuuga o lenei iloiloga, e faʻatuina ai e le 'au fomaʻi ni sini mo togafitiga. O nei sini e mafai ona aofia ai le faʻaitiitia o faʻailoga (e pei o le tiga o le fatafata poʻo le puʻupuʻu o le mānava), puipuia o le toe tupu mai o le fatu fatu, faʻaitiitia le lamatiaga o le stroke, faʻateleina le gafatia o gaioiga, faʻagesegese le alualu i luma o le faʻamaʻi, ma faʻalauteleina le umi e ola ai ma se tulaga lelei o le olaga. O sini manino e fesoasoani i tagata mamaʻi ia sili atu ona usiusitaʻi ma malamalama i le "mafuaʻaga" o se togafitiga faapitoa.

2. Aʻoaʻoga mo gasegase ma aiga: o le faavae o le tausisia o tulafono

O le puleaina o faʻamaʻi fatu e lē gata ina faʻalagolago i vailaʻau poʻo togafitiga faafomaʻi, ae faʻapea foʻi i le malamalama o le maʻi. E manaʻomia ona tuʻuina atu aʻoaʻoga i se gagana e faigofie ona malamalama i ai, e aofia ai le faʻamatalaina o mea e lamatia ai, faʻailoga lapatai, le auala saʻo e inu ai vailaʻau, ma suiga talafeagai i le olaga.

E taua tele le sao o aiga, aemaise lava mo gasegase matutua, i latou e le atoatoa le malosi faaletino, po o i latou e lamatia i le galo o a latou vailaau. O le lagolago a aiga e mafai ona aofia ai le faamanatu atu i gasegase e faatulaga a latou vailaau, fesoasoani e saunia ni taumafataga maloloina, o faatasi ma i latou i siakiga, ma le mataituina o soo se faailoga.

3. Pulega o tulaga lamatia: o le fatu autu o le puipuia o faʻalavelave faʻafuaseʻi

O le tele o faʻamaʻi fatu e fesoʻotaʻi vavalalata ma mea lamatia e mafai ona suia. O le mea lea, o le puleaina o nei mea lamatia o le ki lea i le puipuia o le faʻateteleina.

a. Toto maualuga (hypertension)
E fetu'una'i le toto maualuga fa'atatau e fa'atatau i le tulaga o le ma'i, tausaga, ma fa'ama'i e a'afia ai. E fautuaina tagata ma'i e siaki soo lo latou toto maualuga, fa'atapula'a le 'ai o le masima, tausia se mamafa maloloina, ma tausisi i vaila'au e fa'aitiitia ai le toto maualuga, pe a fa'atonuina.

e. Cholesterol (dyslipidemia)
O le maualuga o le LDL cholesterol e iai sona sao i le fausiaina o le plaque i totonu o alatoto. O suiga i mea'ai ma le fa'aaogaina o vaila'au e pei o statins e masani lava o togafitiga autu ia. E mana'omia le toe faia o su'ega o le lipid profile e fa'amautinoa ai ua ausia sini.

i. Ma'i suka
E fa'avavevaveina le fa'aleagaina o alatoto e le pulea le suka i le toto. E tatau ona fetu'una'i mea'ai, fa'amalositino, ma vaila'au mo le ma'isuka, aemaise lava pe afai ua iai le faaletonu o le fatu po o faaletonu o fatuga'o i le ma'i.

o. Ulaula
O le taofia o le ulaula tapa'a o se tasi lea o auala sili ona aoga. E mafai e le au foma'i ona fesoasoani i fautuaga, togafitiga e sui ai le nikotini, po'o ni fuafuaga e fa'aitiitia ai le ulaula tapa'a. E tatau fo'i ona 'alofia le a'afia i le asu o le tagata ulaula.

e. Mamafa o le tino ma le li'o o le sulugatiti
O le pa'ū ifo o le 5–10% o lou mamafa e mafai ona fa'aleleia atili ai lou toto maualuga, suka i le toto, ma le lipid profile. O le taula'iga autū o le suia lea o au masaniga, ae le o le 'ai tele.

4. Taumafa maloloina mo le fatu

O se taumafataga maloloina mo le fatu e masani ona faʻamamafa ai meaʻai fou ma meaʻai e le tele ni mea ua uma ona faʻagasolo. O ona mataupu faavae autū e faʻapea:

– Fa'ateleina lau 'ai o fualaau faisua, fuala'au 'aina, nati ma saito atoa.
– Filifili porotini e maualalo le ga'o e pei o i'a, moa e leai se pa'u, tofu ma le tempeh, ma fa'atapula'a le 'ai o aano o manufasi mumu ma aano o manufasi ua uma ona fa'agasolo.
– Fa'atapula'a le 'ai o ga'o fa'atumu ma ga'o trans (mea'ai falai, mea'ai vave, nisi margarine), filifili ga'o maloloina mai i'a ga'o, avoka, ma le suāu'u olive pe a mafai.
– Fa'aitiitia le suka fa'aopoopo ma meainu suamalie.
– Fa'atapula'a le masima, aemaise lava i totonu o gasegase toto maualuga pe fa'aletonu le fatu.
– Fetuuna'i vaega o taumafataga ma faasologa o taumafataga e puipuia ai le oso a'e o le suka i le toto ma fesoasoani e pulea le mamafa.

Mo gasegase e fa'aletonu le fatu, e ono fautuaina fo'i e foma'i le fa'atapula'aina o le vai ma le mata'ituina lelei o le taumafaina o le sodium.

5. Gaioiga faaletino ma le toe faaleleia o le fatu

O faamalositino masani e fesoasoani e faamalosia ai le fatu, faateleina le malosi, faaitiitia le toto maualuga, ma faaleleia atili ai le lagona. Ae ui i lea, o le ituaiga ma le malosi o faamalositino e tatau ona fetuunai e tusa ai ma le tulaga o le ma'i.

I se tulaga lautele, o gaoioiga faamalositino mama i le malosi feololo (savali vave, tietie uila filemu, aau) mo le tusa ma le 150 minute i le vaiaso e masani ona fautuaina, ae mo nisi gasegase e iai ni tulaga patino, e manaʻomia nisi iloiloga. O se polokalame toe faaleleia o le fatu o le filifiliga sili lea ona ua faatulagaina, vaavaaia, ma aofia ai aʻoaʻoga ma le lagolago faalemafaufau.

E tatau i gasegase ona nofouta i faailoga e taofi ai le faamalositino, e pei o le tiga o le fatafata, faigata tele ona manava, niniva, po o le tata o le fatu, ma ia vave saili se fesoasoani faafoma’i pe a le faaleleia faailoga.

6. Fa'aaogāina saogalemu ma masani o vaila'au

O togafitiga fa'afoma'i e fa'alagolago i le ituaiga o fa'ama'i fatu. Mo se fa'ata'ita'iga, mo fa'ama'i fatu coronary, e ono fautuaina e foma'i ni antiplatelets, statins, beta blockers, ACE inhibitors/ARBs, po'o nitrates. Mo le fa'aletonu o le fatu, e ono aofia ai i le togafitiga ni vaila'au e fesoasoani i le galuega a le fatu ma fa'aitiitia ai le fa'aputuina o vai. Mo arrhythmias, atonu e mana'omia ni vaila'au e pulea ai le tata o le fatu po'o ni vaila'au e fa'amama ai le toto e puipuia ai le stroke.

O le ki i le manuia o le usiusitai lea. E manaʻomia e gasegase ona:
– Inu vailaʻau e tusa ai ma le fua ma le taimi e tatau ai.
– Aua ne’i taofia le fa’aaogaina o vaila’au e aunoa ma se fa’atalatalanoaga muamua ma lau foma’i.
– Lipoti mai ni aafiaga e pei o le tale, niniva, fulafula, po'o le tafe toto.
– Ia teu se lisi o vailaʻau ma ia e aumai i au siaki.

E manaʻomia foʻi ona mataʻituina fegalegaleaiga o vailaʻau ma vailaʻau faʻa-laʻau poʻo faʻaopoopoga. E tatau i tagata maʻi ona fesili i taimi uma aʻo leʻi faʻaopoopoina ni oloa faʻa-laʻau, aemaise lava pe a faʻaaogaina ni vailaʻau e faʻamama ai le toto.

7. Mata'ituina masani ma le vave iloa o le fa'aleagaina

E manaʻomia siaki masani e iloilo ai le tali atu i togafitiga, fetuʻunaʻi vailaʻau, ma mataʻituina pe iai ni faʻafitauli. O le siakiina e ono aofia ai le toto maualuga, tata o le fatu, mamafa, suka i le toto, cholesterol, galuega a fatugaʻo, ma e oʻo lava i le ECG poʻo le echocardiography, pe a manaʻomia.

I le faaletonu o le fatu, e taua tele le siakiina o le mamafa i aso taitasi auā o le vave ona tupu o le mamafa e mafai ona faailoa mai ai le taofia o le vai. E manaomia foi e gasegase ona iloa faailoga lapatai e pei o:
– Tiga o le fatafata e tumau pe sosolo atu i le lima/auvae
– E faateteleina le puʻupuʻu o le mānava, aemaise lava i le taimi e malolo ai
– E vave ona faʻateleina le fula o vae
– Matapogia, vaivai faafuaseʻi, pe fenumiai
– Tata tele o le fatu e o faatasi ma le niniva po o le tiga o le fatafata
Afai e aliali mai nei faʻailoga, e tatau loa i le maʻi ona alu i se falemaʻi.

8. Itu tau mafaufau ma le tulaga lelei o le olaga

E masani ona mafua mai i faʻamaʻi fatu le popole, atuatuvale, poʻo le lotovaivai. O nei tulaga faʻalemafaufau e mafai ona faʻaitiitia ai le tausisia o faʻamaoniga ma faʻateteleina ai faʻailoga. O le mea lea, e taua tele le suʻesuʻeina faigofie o le lotovaivai ma le lagolago faʻalemafaufau, pe ala i fautuaga, vaega lagolago, poʻo togafitiga, pe a manaʻomia.

O le lelei o le moe, puleaina o le atuatuvale (e pei o metotia e malolo ai, faamalositino o le manava), ma le lagolago faaagafesootai e iai foi sona sao i le faatumauina o le mautu o tulaga o le fatu.

9. Galulue fa'atasi a le 'au soifua maloloina ma fuafuaga mo se taimi umi

O le pulega sili ona lelei e aofia ai se fomaʻi lautele, se fomaʻi fatu, se tausimaʻi, se tagata e faʻapitoa i meaʻai, se fomaʻi faʻaletino, ma se tagata faʻatau vailaʻau. E tofu le tagata tomai faapitoa ma lana matafaioi: o le atiaeina o se fuafuaga togafitiga, ia mautinoa le saogalemu o vailaʻau, atiina ae se taumafataga, ma le fesoasoani i se polokalame faamalositino saogalemu. O lenei faamaopoopoga e fesoasoani i gasegase e maua ai le tausiga tutusa ma faʻatatau.

I le avea ai o se fuafuaga mo se taimi umi, e fautuaina gasegase e iai a latou faamaumauga tau soifua maloloina, ia iloa le faasologa o togafitiga, ia malamalama i le toto maualuga ma le cholesterol, ma ia iai se fuafuaga faafuasei pe a tula’i mai ni faailoga matuia.

Fa'ato'a

O le puleaina o gasegase e maua i faʻamaʻi fatu e manaʻomia ai se auala atoatoa e aofia ai aʻoaʻoga, suiga i le olaga, puleaina o mea e lamatia ai, tausisia o vailaʻau, ma le mataʻituina soo. Faatasi ai ma le galulue faatasi i le va o gasegase, aiga, ma ē tuʻuina atu le tausiga soifua maloloina, e mafai e le toʻatele o gasegase ona ola i ni olaga e sili atu ona toaga, mautu ma ʻalofia ai ni faʻalavelave matuia. O le ki autu o le faifai pea: o laʻasaga laiti i aso taʻitasi—ʻai maloloina, faamalositino soo, inuina o vailaʻau i le taimi atofaina, ma le faia o siaki masani—e mafai ona i ai se aafiaga tele i le soifua maloloina o le fatu i se taimi umi.

Taofi faamatalaga