Auala e Tausia ai Gasegase e iai Fa'aletonu Fa'alemafaufau ma Agafesootai
O fa'aletonu o le mafaufau ma agafesootai o tulaga ia e feagai ai se tagata ma faigata i galuega fa'alemafaufau ma agafesootai. E mafai ona va'aia le a'afiaga i mafaufauga, lagona, amioga, mafutaga fa'aletagata, gaosiga, ma e o'o lava i tomai e tausi ai oe lava. I galuega tau soifua maloloina—pe i totonu o nofoaga tutotonu o le soifua maloloina i totonu o nu'u, falema'i, falema'i, po'o nofoaga fa'alenu'u—e masani ona fetaia'i tagata faigaluega tau soifua maloloina ma gasegase e pei o le popole tele, lagona le fiafia, itaitagofie, alu ese mai le mafutaga, feeseeseaiga fa'aleaiga, fa'afitauli i galuega, po'o le faigata ona fetu'una'i pe a uma se mea taua na tupu i le olaga. O le puleaina o gasegase e iai fa'aletonu o le mafaufau ma agafesootai e mana'omia ai se auala fa'atulagaina, agaalofa, ma fa'atatau i le toe fa'aleleia, ma le galulue fa'atasi i matata ma aiga.
1. Ia malamalama i le manatu o faʻalavelave faʻaagafesootai
O le faaupuga "psychosocial" e faamamafaina ai o le tulaga o se tagata maʻi e aafia i le fesootaiga o mea tau mafaufau (e pei o le manuʻa, mafaufauga, tomai e taulimaina ai mea, uiga) ma mea tau agafesootai (e pei o le lagolago a le aiga, tulaga tau tamaoaiga, siosiomaga faigaluega, faailoga tagata, ma aganuu). O le mea lea, e sili atu mea e manaomia e togafitiga nai lo na o vailaau po o fautuaga puupuu; e tatau ona aofia ai le faaleleia atili o galuega i aso taitasi ma le lagolago faaleagafesootai. O faataitaiga o faaletonu e masani ona i ai se vaega malosi o le mafaufau e aofia ai faaletonu o le popole, atuatuvale, faaletonu o le fetuutuunaʻi, faaletonu o le faaaogaina o fualaau faasaina, faaletonu o le atuatuvale pe a uma se faalavelave, ma faafitauli tau amioga e mafua mai i feeseeseaiga faaleagafesootai.
2. Fa'atuina se mafutaga fa'amalolo mai le amataga
O le laasaga muamua taua o le faʻatuina lea o se mafutaga faʻamalolo. E masani ona lagona e tagata mamaʻi e iai faʻafitauli faʻalemafaufau ma mafaufau le malamalama i ai, fefefe i le faʻamasinoga, pe maasiasi e talanoa e uiga i ai. E manaʻomia e le au tausi soifua maloloina ona faʻaalia se uiga e le faʻamasinoina, agalelei, ma le faaaloalo i le le faalauaiteleina. Faaaoga fesili e tatala e pei o le, "O le a le mea ua sili ona faʻalavelave ia te oe talu ai nei?" ma tuʻu le avanoa i le tagata maʻi e faʻamatala mai i lona lava saoasaoa. O le faʻamaoniaina o lagona o le tagata maʻi ("E masani lava ona lagona le vaivai pe a uma lena mea na tupu") e fesoasoani e faʻaitiitia ai le popole ma faʻafailele le faʻatuatuaga.
O fesootaiga lelei e aofia ai le faalogologo toto’a, fesilafa’i mata talafeagai, se leo filemu, ma le toe fa’aupuina o le faitioga ina ia mautinoa le malamalama. Alo’ese mai le vave tele ona avatu o fautuaga, aemaise lava le tu’ua’ia. Afai e faigata i le ma’i ona tautala, amata i ni mea e sili atu ona manino e pei o le masani o le moe, le fia ‘ai, po’o gaoioiga i aso ta’itasi.
3. Iloiloga atoatoa: bio-psycho-social
O le pulega lelei e amata i se iloiloga atoatoa. O le mea sili ona lelei, o le iloiloga e aofia ai:
– Itu tau i mea tau i le tino: talaaga o ma'i faaletino, fa'aaogaina o vaila'au, fa'alavelave moe, tiga tumau, inuina o le 'ava malosi/vailaau fa'asaina, tulaga tau i homone, po'o a'afiaga o vaila'au.
– Itu tau mafaufau: fa'ailoga o le popole/lotovaivai, lagona, fa'agasologa o mafaufauga, tulaga o le atuatuvale, mafatiaga, auala e taulima ai, ma tala'aga o fa'aletonu o le mafaufau sa iai muamua.
– Vaega lautele: lagolago faaleaiga, mafutaga faalepaaga, faafitauli i galuega, tulaga tau tamaoaiga, avanoa i auaunaga, matafaioi faaleagafesootai, ma le aafia i sauaga po o le faamata’u.
Faaaoga meafaigaluega e siaki ai pe a maua, e pei o le fua fa'atatau o le atuatuvale/popole, ma faia se su'esu'ega faigofie o le tulaga o le mafaufau: foliga vaaia, amioga, tautala, lagona/lagona, anotusi o le mafaufauga, va'aiga, fa'asinomaga, ma le malamalama.
4. Iloilo le tulaga lamatia: o le saogalemu o se mea e faamuamua
I lalo o nisi tulaga fa'alemafaufau ma fegalegaleaiga fa'ale-mafaufau, e ono fa'ateleina ai tulaga lamatia o le saogalemu. Faia se iloiloga manino ae agaalofa o tulaga lamatia, aemaise lava pe afai o lo'o iai fa'ailoga nei: leai o se fa'amoemoe, fa'ate'a tele o le fa'aaogaina o fualaau fa'asaina, amioga fa'afuase'i, po'o le mafaufau e pule i le ola. Fesili sa'o e uiga i mafaufauga e pule i le ola, fuafuaga, avanoa i punaoa, ma mea e puipuia ai (aiga, lotu, tiutetauave o tamaiti, fa'amoemoega mo le lumana'i). E fa'apena fo'i i le lamatiaga o sauāga fa'asaga i isi, sauāga fa'aleaiga, po'o le fa'atamala ia te oe lava.
Afai e maualuga le lamatiaga, ia faia ni puipuiga: aua le tuua na o le ma'i, ia aofia ai tagata o le aiga e te faatuatuaina, faasino i auaunaga tau mafaufau/ER pe a manaomia, ma atiae se fuafuaga aoga mo le saogalemu.
5. Fa'atuina se su'esu'ega aoga ma sini mo le toe fa'aleleia
E lē o mataupu uma e manaʻomia ai se faʻamaoniga aloaia i le taimi lava lea. Peitaʻi, e manaʻomia e le au fomaʻi ona atiaʻe se faʻamaoniga aoga pe ia malamalama i le faʻafitauli autū: mo se faʻataʻitaʻiga, o se faʻalavelave faʻanoanoa feololo, faʻalavelave popole lautele, tali atu i le atuatuvale faʻafuaseʻi, poʻo faʻafitauli o le fetuʻunaʻi ona o feeseeseaiga faʻaleaiga. A maeʻa, malilie i sini ma le maʻi. E tatau ona patino ma moni sini, e pei o: faʻaleleia atili le moe, toe foʻi i gaoioiga, faʻaitiitia o osofaʻiga popole, faʻaleleia atili fesootaʻiga faʻaleaiga, poʻo le toe foʻi malie i le galuega.
O le fa'amuamua mo le toe fa'aleleia e fa'amamafa ai e le gata ina "ave'ese fa'ailoga" o ma'i, ae ia toe fa'afouina le galuega ma le uiga o le olaga.
6. Fa'alavelave e le fa'aaogaina vaila'au: o le fa'avae autū
I le tele o faʻalavelave faʻaagafesootai ma mafaufau, o togafitiga e le faʻaaogaina ai vailaʻau e taua tele. O nisi o laasaga taua:
1. A'oa'oga Fa'apitoa: Fa'amatala le sootaga i le va o le mafaufau ma le tino ma le atuatuvale, fa'atulaga ni fa'ailoga patino, fa'ailoga lapatai, ma le taua o faiga masani maloloina. O a'oa'oga lelei e fa'aitiitia ai le fa'ailoga tagata ma fa'aleleia atili ai le tausisia o togafitiga.
2. Tomai e feagai ai ma tulaga faigata: a'oa'o metotia o le mānava loloto, fa'amalūlūina o maso, fa'avae mo le popole/fefe, ma le puleaina o le taimi.
3. Togafitiga fa'alemafaufau fa'atulagaina: fa'asino pe fa'atino e tusa ai ma le agava'a, mo se fa'ata'ita'iga togafitiga fa'alemafaufau (CBT), togafitiga fa'aagafesootai, fautuaga e fo'ia ai fa'afitauli, po'o togafitiga fa'alemafaufau e fa'avae i fa'amaoniga.
4. Lagolago i gaoioiga i aso taitasi: fesoasoani i gasegase e atiina ae se faasologa faigofie, moe masani, gaoioiga faaletino mama, ma sini faalevaiaso.
5. Fesoasoani a le aiga: afai e tele feeseeseaiga faaleaiga, e mafai e fonotaga faaleaiga ona fesoasoani e malilie i matafaioi, tuaoi ma auala maloloina e fesootai ai.
7. Fa'alavelave fa'afoma'i: filifilia ma mata'ituina
Atonu e manaʻomia vailaʻau, aemaise lava pe afai e ogaoga faʻailoga, faʻalavelave i le galue, pe iai ni faʻamaʻi e fesoʻotaʻi i ai. Peitaʻi, o le faʻaaogaina o vailaʻau e tatau ona faʻavae i luga o faʻailoga, mataʻituina mo aʻafiaga, ma e le tatau ona suia ai togafitiga faʻaagafesootai. O nisi vailaʻau e teteʻe i le atuatuvale poʻo vailaʻau e teteʻe ai le popole atonu e aoga pe a faʻatonuina e se fomaʻi pe a maeʻa se iloiloga talafeagai. E taua foʻi le mafaufau i fegalegaleaiga o vailaʻau, se talaʻaga o le faʻaaogaina o vailaʻau, ma isi tulaga faʻafomaʻi.
O le ki i le manuia o togafitiga fa'afoma'i o le a'oa'oina lea: taimi e amata ai ona a'afia, a'afiaga muamua e ono tula'i mai, umi o le togafitiga, ma le taua o le 'aua ne'i taofi fa'afuase'i le vaila'au e aunoa ma se fa'atalatalanoaga.
8. Fa'agaoioia le lagolago lautele ma punaoa fa'ale-nu'u
Talu ai ona o mea tau le va fealoai e taua tele, o le lagolago a le alalafaga e masani ona avea ma se "foma'i" taua. Fesoasoani i gasegase e maua auaunaga talafeagai: vaega lagolago, faufautua, tagata faigaluega lautele, polokalame toe faaleleia, a'oa'oga faigaluega, ma e o'o lava i fesoasoani faaletulafono i mataupu o sauaga. Mo gasegase e vaivai tau tamaoaiga, o le fesootai ma polokalame fesoasoani lautele e mafai ona faaitiitia ai le atuatuvale e mafua ai faailoga.
O le galulue faʻatasi i vaega eseese—soifua maloloina, agafesootai, aʻoaʻoga, ma galuega—e masani lava o le eseesega lea i le va o gasegase e faʻaleleia ma i latou e toe foʻi i le maʻi.
9. Puleaina o le fa'ailogaina ma le fausiaina o fa'amoemoega moni
E mafai e le fa'ailogaina ona fa'atuai ai gasegase e saili togafitiga, fa'aoso ai i latou e tete'a ese mai isi, pe fa'aoso ai fo'i lo latou lagona "vaivai." E mana'omia e le au fa'afoma'i ona fa'amamafa atu o fa'alavelave fa'alemafaufau ma mafaufau o ni tulaga e mafai ona togafitia, ae le o ni mea e fa'amāsiasi ai. Faaaoga se gagana e le fa'amasinoina ("o le i ai o le atuatuvale" e le o se "valea") ma fa'amalosia gasegase e fa'asoa atu i se tagata e saogalemu ma lagolago.
E tāua fo‘i fa‘amoemoega moni: e masani ona faasolosolo malie le toe fa‘aleleia, fa‘atasi ai ma le si‘itia ma le pa‘ū ifo, ma e lē fa‘apea o fa‘aletonu e fa‘apea ai o le toilalo. O le mata‘ituina masani e fesoasoani e iloilo le alualu i luma ma fetu‘una‘i fuafuaga.
10. Su'esu'ega, iloiloga, ma fa'asinomaga
E lē mae’a le tausiga o gasegase e iai fa’aletonu fa’alemafaufau ma mafaufau i le asiasiga e tasi. Fuafua se asiasiga fa’aopoopo: i le vaiaso a sau pe lua, e fuafua i le ogaoga. Iloilo le fa’aleleia atili o fa’ailoga, le fa’atinoga i aso ta’itasi, le tausisia o togafitiga, a’afiaga o vaila’au, ma suiga i tulaga fa’aagafesootai.
Fa'asino i se foma'i mafaufau po'o se foma'i mafaufau pe afai: e ogaoga pe tumau pea fa'ailoga, lamatiaga o le pule i le ola, ono iai se fa'aletonu o le mafaufau, fa'aaogaina o vaila'au fa'asāina e feso'ota'i i ai, manu'a faigata, pe le fa'aleleia le ma'i i le taimi muamua o le togafitiga. O pepa lelei e fa'afaigofie ai le fa'amaopoopoina o auaunaga.
Fa'ato'a
O le puleaina o gasegase e iai faʻafitauli faʻalemafaufau ma mafaufauga faʻaletagata e manaʻomia ai le tomai faʻapitoa ma le lagona faʻaletagata. O le auala sili ona lelei o le bio-psycho-social: faʻatuina se mafutaga faʻamalolo, faia o se iloiloga maeʻaeʻa, faʻamautinoa le saogalemu, tuʻuina atu o fesoasoani faʻalemafaufau ma le lagolago faʻaagafesootai, ma le faʻaaogaina ma le faautauta o vailaʻau pe a manaʻomia. Faatasi ai ma le tulitatao faifai pea ma le galulue faʻatasi o aiga ma le nuʻu, e mafai e le toʻatele o gasegase ona toe maua le malosi, toe maua le faʻamoemoe, ma ola i ni olaga e sili atu ona anoa.