Fuafuaga o le tufatufaina o le faitau aofaʻi i le lalolagi

Fa'ata'ita'iga o le Fa'asalalauina o le Faitau aofa'i i le Lalolagi

E lē tutusa le tufatufaina o le faitau aofaʻi o le lalolagi. O le tilotilo i se faʻafanua o le faitau aofaʻi o le lalolagi e faʻaalia ai vaega e toʻatele tagata—e oʻo lava i nofoaga tutotonu o aganuʻu ma gaoioiga tau tamaoaiga—faʻatasi ai ma vaega tetele e le o nonofo ai tagata. O lenei mamanu o le tufatufaina atu e faʻatulagaina e se tuʻufaʻatasiga o mea faʻalenatura, faʻasolopito, tamaoaiga, agafesootai, faʻapolokiki, ma tekinolosi. O le malamalama i mamanu o le tufatufaina atu o le faitau aofaʻi e taua tele mo le fuafuaina o atinaʻe, pulega o punaʻoa, ma le faʻaitiitia o mataupu e pei o le mativa, le lē tutusa o itulagi, ma le faʻaleagaina o le siosiomaga.

Aotelega lautele o le tufatufaina atu o le faitau aofaʻi o le lalolagi

I se tulaga lautele, o le faitau aofaʻi o le lalolagi e faʻapotopoto i le Itulagi i Matū, aemaise lava i sone e feololo i le teropika e sili atu ona lelei mo faʻatoʻaga, nofoaga, ma gaoioiga tau tamaoaiga. O Asia o le nofoaga lea e sili ona tele ai le faitau aofaʻi o le lalolagi, aemaise lava i Asia i Sasaʻe, Asia i Saute, ma Asia i Sautesasaʻe. O atunuu e pei o Initia, Saina, Initonesia, Pakisitana, ma Bangladesh e matua tele lava lo latou faitau aofaʻi ona o le tuʻufaʻatasiga o mea e pei o talafaasolopito uumi o aganuʻu, fanua lafulemu faʻatoʻaga, ma le atinaʻeina o le tamaoaiga.

I se isi itu, o eria e matuā ogaoga le tau po o tulaga faigata o le fa'afanua e masani ona matuā to'aitiiti tagata e nonofo ai. O le Toafa o Sahara i Aferika, le Toafa o Arapi i Sasa'e Tutotonu, le atunu'u i tua o Ausetalia, itulagi pole e pei o Greenland, ma mauga maualuluga e pei o le Himalayas ma le Andes o ni fa'ata'ita'iga ia o eria e le manaia i nofoaga tetele ona o le le lava o le sapalai o le vai, vevela tele, po o laufanua faigata.

O nofoaga e to'atele ai tagata o le lalolagi

E tele ni "fusi" po'o nofoaga tutotonu o le toatele o tagata e sili ona lauiloa.

Muamua, o Asia i Saute ma Asia i Sasaʻe na avea ma nofoaga tutotonu tetele. O le Indo-Gangetic Plain i Initia ma Bangladesh sa toʻatele tagata ona o lona eleele lafulemu, le maua o le vai mai vaitafe tetele, ma faiga faʻatoʻaga e tele seneturi le matutua. I Asia i Sasaʻe, o laufanua maulalo i sasaʻe o Saina—e aofia ai eria e siomia ai le Yangtze ma le Yellow Rivers—sa toʻatele foʻi tagata ona o tulaga faaletino na lagolagoina ai le gaosiga o meaʻai ma le atinaʻeina o aai tetele ma pisinisi.

FAITAU FOI  Mea e aʻafia ai le tufatufaina o le vevela i le lalolagi

Lua, o Asia i Sautesasae e maualuga le faitau aofaʻi o tagata, aemaise lava i le motu o Java, le Mekong Delta i Viatename, ma taulaga tetele e pei o Bangkok, Manila, ma Sigapoa. I lenei itulagi, o se talafaasolopito o malo tetele, pulega faakolone, nofoaga tau fefaatauaiga i le gataifale, ma pisinisi faaonaponei ua fesoasoani i le faateleina o tagata.

Tolu, o Europa o se itulagi e maualuga ma tutusa le faitau aofaʻi o tagata pe a faʻatusatusa i isi konetineta. O lona fesoʻotaʻiga tele i taulaga, fanua faʻatoʻaga e fua tele mai, ma le talafaasolopito o pisinisi talu mai le seneturi lona 18 ua avea ai Europa i sisifo ma tutotonu ma totonugalemu o nofoaga tetele.

Fa, o le itu i sasaʻe o Amerika i Matu (le itu i sasaʻe o le Iunaite Setete ma le itu i saute o Kanata) e toʻatele foʻi tagata e nonofo ai, aemaise lava i le talafatai o Atalani, le itulagi o Vaituloto Tele, ma ala tetele o taulaga e pei o Boston–Niu Ioka–Washington. O lenei faʻaputuga e mafua mai i le atinaʻeina o le tamaoaiga, atinaʻe tetele, ma le fausiaina o taulaga talu mai le Industrial Revolution.

Lima, i Aferika, o le maualuga o le faitau aofaʻi o tagata e vaʻaia i le vanu o le Vaitafe o le Naila i Aikupito, o vaega o le talafatai i Sisifo o Aferika (e pei o Nigeria), ma nisi o vaega o le fanua laugatasi o Aferika i Sasaʻe. Peitaʻi, i le aotelega, o le faitau aofaʻi o tagata i Aferika e matuā eseese lava ona o le i ai o toafa tetele, faʻatapulaʻaina o atinaʻe, ma eseesega i tulaga o atinaʻe i le va o itulagi.

O nofoaga e to'aitiiti tagata ma o latou mafua'aga

O nofoaga e to'aitiiti tagata e masani ona feagai ma fa'alavelave fa'alenatura tetele. O toafa e feagai ma le itiiti o le vai ma le vevela tele, ma faigata ai ona totoina fa'ato'aga ma tausia le tele o tagata. O itulagi pole e feagai ma lu'itau e pei o le maualalo o le vevela, vaitau pogisa uumi, ma le itiiti o le avanoa e o'o atu i ai. O mauga maualuluga e faigata ai ona fausia auala, fa'atuina nofoaga, ma fa'atuina fa'ato'aga tetele. O vaomatua o le teropika, e ui ina tele punaoa fa'aola, ae e masani ona le tele ni eleele lafulemu mo fa'ato'aga tumau, e lamatia ai fa'ama'i, ma e sili atu ona faigata ona maua i felauaiga.

Ae ui i lea, o le toʻaitiiti o tagata e lē faʻapea ai e lē taua. O nisi o nofoaga e toʻaitiiti tagata e aogā moni lava mo le malosi ma le eliina o minerale (mo se faʻataʻitaʻiga, Siberia ma ana punaoa faanatura, poʻo Ausetalia i sisifo ma ana eliina o minerale). O atinaʻe faʻatekonolosi e mafai ona faʻateleina ai le matagofie o nei nofoaga, e ui lava e lē o lona uiga e toʻatele ai tagata.

FAITAU FOI  Tektonika o papa ma mafuiʻe i Initonesia

Mea e aʻafia ai le tufatufaina o le faitau aofaʻi

1. Mea fa'aletino (natura)
O le tau o se mea taua tele. O itulagi e feololo ma tele timuga ma vevela feololo e sili atu ona mafanafana mo le olaga ma fua mai ai faatoaga. E taua tele foi le maua o le vai; e tele aai tetele na ola i tafatafa o vaitafe, vaituloto, po o talafatai. E iai foi le sao o foliga o le laueleele: e faigofie ona fausia ai fanua maulalo nai lo mauga ma’ai. O le eleele lafulemu, aemaise lava le eleele alluvial i deltas ma vanu o vaitafe, ua avea ma mea e tosina mai ai nofoaga faifaatoaga talu mai le amataga o le aganu’u.

2. Mea tau tamaoaiga
O nofoaga tau tamaoaiga e tosina mai ai femalagaaiga. O aai tetele e atiina ae e avea ma maneta mo galuega, aoga, ma le soifua maloloina. O le fa'alauteleina o pisinisi ma le tuputupu a'e o le vaega o auaunaga e fa'amalosia ai le fa'atupula'ia o taulaga, ma fa'apotopoto ai le faitau aofa'i i totonu o taulaga tetele. O uafu ma auala fefa'ataua'iga fa'ava-o-malo e masani ona vave tuputupu a'e ona o le lautele o le avanoa i maketi.

3. Mea taua faasolopito ma fa'aleaganuu
O aganuu anamua na masani ona tulaʻi mai i tafatafa o vaitafe tetele—e pei o le Naila, Eufirate-Tigris, Indus, ma Yangtze—lea na maua ai le vai ma le eleele lafulemu. O lenei talatuu faasolopito na faʻatulagaina ai mamanu o le toʻatele o tagata e oʻo mai i le aso. E le gata i lea, o mea faʻaleaganuʻu e mafai ona aʻafia ai mea e fiafia i ai i fale, mamanu o aiga, ma le fua faatatau o le nonofo i taulaga.

4. Mea fa'apolokiki ma faiga fa'avae
E mafai e faiga fa'avae a le malo ona fa'amalosia pe taofia le tuputupu a'e o le faitau aofa'i i nisi o eria. O polokalame o femalaga'iga, fausiaina o laumua fou, tatalaina o sone tau alamanuia, ma le atina'eina o atina'e tetele e mafai ona suia ai mamanu o le tufatufaina atu. I se isi itu, o feeseeseaiga ma le le mautu fa'apolokiki e mafai ona o'o atu ai i femalaga'iga tetele ma le gaogao o eria.

5. Atina'eina o tekinolosi ma felauaiga
O le alualu i luma o tekinolosi ua mafai ai e tagata ona nonofo i ni siosiomaga sa le mafai ona nonofo ai muamua. O le fa'asūsūina, le fa'amamāina o le suāsami, le fa'avevela o le ea, ma tekinolosi faufale ua tatalaina ai avanoa mo le nofoia o toafa ma vaega malulu. O felauaiga fa'aonaponei e mafai ai fo'i ona femalagaa'i i se mamao mamao, ma o'o atu ai i le vave o le atina'eina o taulaga ma le fa'alauteleina o nofoaga e nonofo ai.

FAITAU FOI  Fa'amatalaga ma fa'ata'ita'iga o fanua maulalo

O mamanu o le fa'aa'ai ma lo latou a'afiaga i le tufatufaina atu

O loʻo feagai le lalolagi ma le vave o le faʻatupulaia o taulaga. O le tele o atunuu tau atiaʻe o loʻo feagai ma le suiga o le faitau aofaʻi mai nuʻu i tua i taulaga ona o le eseese o avanoa tau tamaoaiga. O lenei mea ua iʻu ai i le tulaʻi mai o aai tetele e toʻatele tagata, e masani ona o faʻatasi ma luʻitau e pei o fale matitiva, feoaʻiga o taʻavale, faʻaleagaina o le ea, ma le mamafa i luga o le vai ma le tumama.

I le isi itu, o le fa'alauteleina o taulaga e mafua ai fo'i le tuputupu a'e o vaega pito i tua o taulaga (peri-urban) e feso'ota'i ai nu'u ma 'a'ai. O lenei mamanu e fausia ai "nofoaga tetele tetele" e mitiia ai fanua fa'ato'aga ma suia ai le fa'aogaina o fanua. I nisi atunu'u tau atina'e, o lo'o tupu le mamanu fa'afeagai, o le fa'alauteleina o taulaga ma e o'o lava i le fa'atapula'aina o le fa'aitiitia o taulaga, ona o lo'o filifili tagata e nonofo i fafo atu o le ogatotonu o le 'a'ai ona o le taugata o le soifuaga po'o le sailia o se olaga sili atu ona lelei.

I'uga

O mamanu o le tufatufaina o le faitau aofaʻi i le lalolagi atoa o se taunuuga o se fegalegaleaiga faigata i le va o tulaga faalenatura ma le malosi o tagata. O vaega lafulemu e iai tau lelei, avanoa i le vai ma auala o felauaiga, ma avanoa tau tamaoaiga e masani ona avea ma nofoaga autu o le toatele o tagata. I le taimi nei, o vaega e iai tau maualuluga, punaoa vai e le lava, po o laufanua faigata e masani ona seasea ona nonofo ai tagata. I le vaitaimi nei, o le fausiaina o taulaga, atinae faatekinolosi, ma faiga faavae a le malo e faateleina ai le aafia o le faateleina o tagata. O le malamalama i le tufatufaina o le faitau aofaʻi e fesoasoani i nuu ma atunuu e mamanuina atinae e sili atu ona tutusa, gafataulimaina, ma tali atu i suiga o le lalolagi e pei o le tuputupu aʻe o taulaga, femalagaaiga, ma suiga o le tau.

Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou faʻaopoopoina se faʻafanua o manatu (faʻavae) o le tusiga, faʻataʻitaʻiga o mataupu taʻitasi i konetineta taʻitasi, poʻo se aotelega o manatu taua mo mea e faʻaaoga mo le faʻalauiloaga.

Taofi faamatalaga