Fa'amatalaga o le Konetineta o Asia
Pendahuluan
O Asia o le konetineta aupito tele ma sili ona toʻatele tagata i le Lalolagi. O le nofoaga lea e tele ai aganuʻu eseese, gagana, ma tala faasolopito mauoa, e aofia ai Asia le tele o ituaiga o siʻosiʻomaga eseese, mai toafa i vaomatua ma mauga matagofie e pei o le Himalayas. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina ai le tulaga o le laufanua, faʻamatalaga o tagata, aganuʻu, tamaoaiga, ma luʻitau o loʻo feagai ma Asia.
Fa'afanua o Asia
E tusa ma le 44,58 miliona kilomita faatafafa le lautele o Asia, ma e tusa ma le 30% o le laueleele o le Lalolagi. E siomia e vasa ma sami eseese, e aofia ai le Vasa Pasefika i sasaʻe, le Vasa Initia i saute, ma le Vasa Atika i matū. E fefaʻasoaaʻi foʻi tuaoi i laueleele ma sami ma Europa ma Aferika, ma Ausetalia e ala i le Sami Timor ma le Sami Arafura.
Ua vaevaeina Asia i ni vaega laiti, e aofia ai Asia i Sasaʻe, Asia i Sautesasaʻe, Asia i Saute, Asia Tutotonu, ma Asia i Sisifo. E tofu vaega laiti ma uiga tulaga ese o le faʻafanua. Mo se faʻataʻitaʻiga, e lauiloa Asia i Sasaʻe i ona mauga ma fanua laugatasi, ae o Asia i Sautesasaʻe e sili atu ona lauiloa i ona motu ma vaomatua o le teropika.
Fa'amaumauga ma le Faitau aofa'i
O Asia o le nofoaga o le silia ma le 4,5 piliona tagata, e tusa ma le 60% o le faitau aofaʻi o le lalolagi. O atunuu e pei o Saina ma Initia e sili atu le tele o latou faitau aofaʻi, e tofu ma le piliona pe sili atu foʻi. O nei atunuu e lua e taʻua foʻi o "tagata tetele o le faitau aofaʻi" ona o le tele o o latou faitau aofaʻi ma le aafiaga i le lalolagi atoa.
E ofoofogia le eseese o ituaiga ma gagana i Asia. E faitau afe ituaiga ma gagana e tautalagia, e aofia ai le Mandarin i Saina, Hindi i Initia, ma le Arapi i Sasaʻe Tutotonu. E le gata i lea, o lotu eseese, e aofia ai le Hindu, Isalama, Puta, Kerisiano, ma le tele o isi, e afua mai i Asia, o loʻo faʻaalia ai le eseese ma le lavelave o le konetineta.
Aganuu ma Talafaasolopito
O Asia e tamaoaiga ma eseese lona talafaasolopito ma lona aganuʻu. O Asia i Sasaʻe, mo se faʻataʻitaʻiga, o le nofoaga na fanau mai ai le tele o malo anamua, e pei o Saina, Iapani, ma Korea. O malo o Qin ma Han a Saina, ma vaitaimi o Edo ma Samurai a Iapani, o ni faʻataʻitaʻiga ia o le talafaasolopito mauoa o le itulagi.
I Asia i Saute, o Initia o se nofoaga tutotonu o aganuu ma filosofia anamua, o le nofoaga na fanau ai lotu tetele e pei o le Hindu ma le Buddhism. O le Taj Mahal, o se tasi o mea ofoofogia o le lalolagi, o loʻo i Initia ma o se faʻailoga o le alofa ma le fausaga mataʻina a Mughal.
O Asia i Sisifo, po'o le Sasa'e Tutotonu, o le totonugalemu lea o lotu tetele e tolu e fa'atuatuaina le Atua e to'atasi: Iutaia, Kerisiano, ma Isalama. O lenei itulagi e umi lona talafaasolopito o le tula'i mai o malo tetele e pei o Byzantium, le Umayyad Caliphate ma le Abbasids.
I le taimi nei, ua lauiloa Asia i Sautesasae i lona aganuʻu malosi i le gataifale ma malo anamua e pei o Srivijaya ma Majapahit i Initonesia, ma Angkor Wat i Kemupotia. O le eseese o aganuʻu, siva ma taʻaloga masani, ma meaʻai tulaga ese mai itulagi taʻitasi ua avea ai Asia ma konetineta e tamaoaiga i le tofi faʻaleaganuʻu.
Tamaoaiga o Asia
O Asia o se tasi o malosiaga autū o le tamaoaiga o le lalolagi. O Saina ma Initia o tamaoaiga tetele lona lua ma le lima i le lalolagi, o se faailoga autu lea o le malosi o le tamaoaiga o Asia. E le gata i lea, o isi atunuu Asia e pei o Iapani, Korea i Saute, ma Initonesia e iai foi se sao taua i le tamaoaiga o le lalolagi.
O le manuia o le tamaoaiga o Asia ua tele lava ina mafua mai i le vave o le atinaʻeina o pisinisi, le malosi o fefaʻatauaʻiga faavaomalo, ma le faʻafouga faʻatekonolosi. O Saina, mo se faʻataʻitaʻiga, ua suia mai se tamaoaiga e faʻavae i faʻatoʻaga i se kamupani gaosi oloa ma tekonolosi tele i le tele o tausaga talu ai nei. O Iapani, e lauiloa i ana oloa faʻatekonolosi fou e pei o taʻavale ma mea eletise, o loʻo i ai se tasi o atunuu e sili ona maualuga le GDP i le tagata i le lalolagi.
O loʻo vave foʻi le tuputupu aʻe o le vaega o tekonolosi i Asia. O eria e pei o Bangalore i Initia ua lauiloa o le "Silicon Valley of India" ona o le tele o kamupani tekonolosi maualuluga ma le tele o taleni IT. I Asia i Sasaʻe, o Korea i Saute o se taʻitaʻi i le atinaʻeina o fesoʻotaʻiga, faʻafiafiaga, ma tekinolosi o masini mo fale.
Peita’i, o lenei atina’e vave o le tamaoaiga e aumaia ai fo’i ni lu’itau. O lo’o tumau pea le eseesega o le tamaoaiga i le va o atunu’u mauoa ma atunu’u matitiva i Asia. O atunu’u e pei o Laos, Myanmar, ma Cambodia e mafatia i le maualuga o le tulaga o le mativa ma atina’e e le’i atoatoa le atina’eina pe a fa’atusatusa i atunu’u tau atina’e e pei o Iapani, Korea i Saute, po’o Sigapoa.
Luʻitau ma le Lumanai o Asia
O loʻo feagai le konetineta o Asia ma le tele o luʻitau e tatau ona foia ina ia mautinoa se lumanaʻi gafataulimaina. O se tasi o luʻitau tetele o le suiga o le tau. E matuā vaivai lava Asia i aafiaga o suiga o le tau, e aofia ai le siʻitia o le sami, afa malolosi e masani ona agi soo, ma le suia o mamanu o timuga e aʻafia ai faʻatoʻaga ma punaoa o le vai.
O le vave o le fausiaina o taulaga i Asia e mafua ai foʻi ni luʻitau tetele. O le tuputupu aʻe o aai tetele e masani ona le fuafuaina lelei, ma iʻu ai i le feʻaveaʻi o tagata, le lava o fale, ma le ogaoga o le filogia o le ea. O aai e pei o Jakarta, Mumbai, ma Beijing o loʻo feagai ma faʻafitauli matuia o le filogia o le ea e aʻafia ai le soifua maloloina o le faitau miliona o tagata.
O le isi luʻitau o le lē tutusa o le va fealoaʻi ma le tamaoaiga. E ui o nisi atunuu i Asia ua vave ona tuputupu aʻe le tamaoaiga, ae o loʻo nonofo pea le toʻatele o tagata i lalo ifo o le laina mativa. O le lē tutusa o avanoa i aʻoaʻoga, tausiga o le soifua maloloina, ma avanoa tau tamaoaiga ua atili faʻateteleina ai lenei lē tutusa.
O feeseeseaiga i le va o setete ma totonu o setete e tulaʻi mai ai foʻi ni luʻitau tetele. O itulagi e pei o Sasaʻe Tutotonu, le Penisula o Korea, ma Kashmir o ni nofoaga vevela e faigofie ona i ai ni feeseeseaiga faʻapolokiki. O lenei mea e aʻafia ai le mautu o le konetineta atoa ma e manaʻomia ai taumafaiga faʻava-o-malo faifai pea e foʻia ai.
I'uga
O le konetineta o Asia o se vaega e matuā lavelave ma eseese i tulaga fa'afanua, faitau aofa'i, ma aganu'u. Faatasi ai ma le faitau aofa'i aupito tele i le lalolagi ma le gafatia tele tau tamaoaiga, o Asia e iai sona sao taua i le lalolagi atoa. Peita'i, o lenei atina'e vave e aumaia ai fo'i le tele o lu'itau e tatau ona fo'ia ina ia ausia ai le atina'e gafataulimaina ma aofia ai tagata uma.
O Asia o se konetineta e tumu i eseesega ma avanoa. O lona tamaoaiga o aganuu ma talafaasolopito, faatasi ai ma lona tamaoaiga olaola, e faia ai ni sao taua i le lalolagi. O le taulaʻi atu i atinae gafataulimaina ma le galulue faatasi faavaomalo, e mafai ai e Asia ona faafetaiaia nei luitau ma faaauau pea ona tulaʻi mai o se taitai tele i le lalolagi i le seneturi lona 21.