Aogā o le Macroeconomics
O le tamaoaiga lautele o se vaega o le tamaoaiga e suʻesuʻeina le tamaoaiga atoa. E le pei o le tamaoaiga laiti, lea e taulaʻi i amioga a tagata taʻitoʻatasi, aiga, ma kamupani, o le tamaoaiga lautele e tilotilo i le ata lautele: pe faʻapefea ona tupu le tuputupu aʻe o le tamaoaiga, pe aisea e siʻitia ai le tau o le soifuaga, mea e mafua ai le leai o ni galuega, ma pe faʻapefea ona aʻafia e faiga faʻavae a le malo ma faletupe tutotonu tulaga tau tamaoaiga o se atunuʻu. O le malamalama i le tamaoaiga lautele e taua e le gata mo tagata aʻoga ma tagata faia faiga faʻavae, ae faʻapea foʻi mo tagata pisinisi ma tagata lautele, aua o faʻaiuga tau tamaoaiga i aso taʻitasi e masani ona aʻafia e tulaga tau tamaoaiga lautele. O nisi ia o faʻamanuiaga eseese o le tamaoaiga lautele e mafua ai ona talafeagai ma aoga i le tele o vaega o le olaga.
1. Ia malamalama i le itu ma le soifua maloloina o le tamaoaiga o se atunuu
O se tasi o fa'amanuiaga autū o le tamaoaiga lautele o lona fesoasoani lea ia i tatou e iloilo le "soifua maloloina" o le tamaoaiga o se atunu'u. O fa'ailoga e pei o le Gross Domestic Product (GDP), le fua faatatau o le taugata o oloa, le fua faatatau o le leai o ni galuega, le paleni o fefa'ataua'iga, ma le fesuiaiga o tupe e avea ma fa'ailoga e maua ai se ata pu'upu'u o tulaga tau tamaoaiga. Mo se fa'ata'ita'iga, o le tuputupu a'e mautu o le GDP e masani ona fa'aalia ai le fa'ateleina o le gaosiga ma le fa'aaogaina o mea, a'o le maualuga tele o le taugata o oloa e mafai ona fa'ailoa mai ai le si'itia o tau o oloa e fa'aitiitia ai le malosi fa'atau o tagata. O le malamalama i nei fa'ailoga, e mafai ona tatou iloa pe o fa'alauteleina le tamaoaiga, fa'agesegese, pe o'o fo'i i se pa'ū o le tamaoaiga.
2. Ia avea ma faavae mo le faatulagaina o faiga faavae tau tamaoaiga a le malo
E taua tele le sao o le tamaoaiga lautele i le fa'atulagaina o faiga fa'avae tau tupe ma faiga fa'avae a le malo. E fa'aaogaina e le malo le au'ili'iliga o le tamaoaiga lautele e iloa ai le aofa'i o tupe fa'aalu a le setete, lafoga, fesoasoani tau tupe, ma polokalame fa'aagafesootai. Mo se fa'ata'ita'iga, a fa'atupula'ia le leai o ni galuega, e mafai e le malo ona fa'ateleina le fa'aaluina o tupe i atina'e tetele po'o polokalame e fa'atele ai galuega e fa'atupu ai galuega. I se isi itu, a maualuga le tau o le soifuaga, e mafai e le malo ona pulea tupe fa'aalu pe fa'aleleia le tufatufaina atu o oloa e taofia ai le si'itia o tau. A aunoa ma se malamalama i le tamaoaiga lautele, e ono lamatia faiga fa'avae i le le sa'o ma e mafai ona fa'ateteleina ai fa'afitauli tau tamaoaiga.
3. Fesoasoani i le faletupe tutotonu e faatumauina le mautu tau tupe
O faletupe tutotonu, e pei o le Faletupe o Initonesia, e faʻaaogaina le aʻoaʻoga ma faʻamaumauga tau tamaoaiga lautele e mamanuina ai faiga faʻavae tau tupe. O a latou sini autu e masani ona aofia ai le mautu o tau (tau o le soifuaga e pulea), mautu o fesuiaiga o tupe, ma se faiga tau tupe e sologa lelei. O meafaigaluega e pei o fua faatatau o tului faʻapitoa, faʻagaioiga o maketi tatala, ma faiga faʻavae o manaʻoga faʻasao e filifilia e faʻavae i luga o se suʻesuʻega o tulaga tau tamaoaiga lautele. A faʻamoemoeina e siʻitia le tau o le soifuaga, e mafai e le faletupe tutotonu ona siʻitia le fua faatatau o tului e taofia ai le manaʻoga ma faʻagesegese ai le gaioiga o tau. I se isi itu, a vaivai le tamaoaiga, e mafai ona faʻaitiitia le fua faatatau o tului e faʻamalosia ai aitalafu ma tupe teufaafaigaluega.
4. Fesoasoani i tagata fai pisinisi e atiina ae ni fuafuaga ma ni fuafuaga
E lē gata ina aogā le tamaoaiga lautele i le faia o tulafono faavae ae e matuā tāua foʻi i le lalolagi o pisinisi. E manaʻomia e pisinisi le malamalama i le tau o le soifuaga, fua faatatau o tului, fua faatatau o fesuiaiga o tupe, ma le tuputupu aʻe o le tamaoaiga ina ia faia ai ni faaiuga taua. Mo se faataitaiga, o kamupani e faalagolago i mea mata mai fafo e tatau ona gauai atu i fua faatatau o fesuiaiga o tupe, aua o le vaivai o le tupe e mafai ona faateleina ai tau o gaosiga. I le taimi nei, o le siitia o fua faatatau o tului e mafai ona taugata ai nonogatupe, ma manaomia ai kamupani e fetuunai fuafuaga faalautele. Faatasi ai ma le malamalama i le tamaoaiga lautele, e mafai e pisinisi ona pulea tulaga lamatia, iloilo avanoa o maketi, ma fatuina ni fuafuaga faatau e sili atu ona moni.
5. Fa'ateleina le malamalama lautele i mea tau tupe
E manuia fo'i tagata lautele mai le tamaoaiga lautele, aemaise lava i le tulaga o le malamalama i mea tau tupe. Mo se fa'ata'ita'iga, o le malamalama i le fa'ateleina o tau o oloa e fesoasoani i tagata e iloa ai e mafai ona fa'aitiitia le tau o tupe i le aluga o taimi, o lea la, o le sefeina o tupe atonu e le lava e fa'atumauina ai le malosi e fa'atau ai. O le malamalama i fua faatatau o tului e mafai ona fesoasoani ia i latou e filifili ai nonogatupe po'o tupe teufaafaigaluega talafeagai. E o'o lava i se malamalama faigofie i ta'amilosaga tau tamaoaiga e mafai ona fa'aeteete atili ai tagata ta'ito'atasi e uiga i le faia o aitalafu i taimi o le le mautu o le tamaoaiga. I se isi faaupuga, o le tamaoaiga lautele e fesoasoani i tagata e faia ni fa'ai'uga tau tupe e sili atu ona mafaufau lelei ma malamalama i ai.
6. Fa'amatala mafua'aga ma aafiaga o le fa'ateleina o tau o oloa
O le fa'ateleina o tau o oloa o se tasi o mataupu taua i le tamaoaiga lautele auā e feso'ota'i tonu lava ma tau o mea e mana'omia i aso uma. O le tamaoaiga lautele e maua ai se fa'avae mo le malamalama i mafua'aga o le fa'ateleina o tau o oloa, e pei o le fa'ateleina o tau o oloa e mafua mai i le mana'oga, fa'ateleina o tau o oloa e mafua mai i le tau o oloa, ma le fa'ateleina o tau o oloa e mafua mai i fa'amoemoega. E le gata i le malamalama i mafua'aga, ae fesoasoani fo'i le tamaoaiga lautele e iloilo ai a'afiaga: fa'aitiitia le malosi fa'atau, fa'ateleina o le le mautonu, fa'atupula'ia o pasene o tului, ma e masani ona sili ona vaivai vaega o tagata e maua tupe maua tumau. Faatasi ai ma lenei malamalamaga, e mafai ai e le lautele ma le malo ona saunia lelei e feagai ma fa'afitauli o le fa'ateleina o tau o oloa.
7. Fesoasoani e foia faafitauli o le leai o ni galuega
O le leai o ni galuega o se mataupu tele ona e fesoʻotaʻi ma le soifua manuia ma le mautu o le sosaiete. O le tamaoaiga lautele e suʻesuʻeina le sootaga i le va o le tuputupu aʻe o le tamaoaiga ma le faʻatupuina o galuega. A tuputupu aʻe le tamaoaiga, e faʻateleina le manaʻoga mo oloa ma auaunaga, o lea e masani ai ona faʻateleina e kamupani a latou aufaigaluega. I se isi itu, a tupu se faʻaletonu, e ono faʻaitiitia e kamupani le gaosiga ma faʻateʻa tagata faigaluega. E fesoasoani le tamaoaiga lautele i le mamanuina o faiga faʻavae e faʻaitiitia ai le leai o ni galuega, pe ala i faʻaosofiaga tau tupe, faʻatosinaga faʻafaigaluega, poʻo aʻoaʻoga a le aufaigaluega e faʻafetaui lelei ai manaʻoga o maketi.
8. Ia malamalama i le matafaioi o fefaʻatauaʻiga faʻavaomalo ma le lalolagi atoa
I le vaitaimi o le lalolagi atoa, o le tamaoaiga o se atunuu e matua aafia lava i sootaga faavaomalo. E fesoasoani le macroeconomics e faamatala pe faapefea ona aafia le tamaoaiga i totonu o le atunuu i le auina atu i fafo ma le aumaia i totonu o le atunuu, le paleni o totogi, tafega o tupe faavae, ma le fesuisuiai o fesuiaiga o tupe. Mo se faataitaiga, o le faateleina o le auina atu i fafo e mafai ona tuleia ai le tuputupu ae o le tamaoaiga ma faateleina ai tupe maua mai fafo, ae o le faalagolago tele i oloa mai fafo e mafai ona avea ma faafitauli pe a vaivai le fesuiaiga o tupe. E le gata i lea, e fesoasoani foi le macroeconomics e malamalama i le aafiaga o faiga faavae tau fefaatauaiga, e pei o lafoga ma kuota, i le tau o oloa ma le tauvaga o pisinisi i totonu o le atunuu.
9. Avea ma meafaigaluega mo le iloiloina o faʻalavelave tau tamaoaiga ma le mautu tau tupe
O faʻalavelave tau tamaoaiga, pe afua mai i le vaega tau tupe poʻo le vaega moni, e mafai ona i ai ni aafiaga lautele. O le Macroeconomics e tuʻuina atu ai meafaigaluega auʻiliʻili e malamalama ai i mafuaʻaga o faʻalavelave, e pei o le faʻafefeteina o aseta, faʻalauteleina tele o aitalafu, le vaivai o le vaʻavaʻaia, poʻo ni faʻalavelave mai fafo. I le faʻaaogaina o faʻataʻitaʻiga ma faʻailoga faʻapitoa, e mafai e malo ma faʻalapotopotoga tau tupe ona vave iloa ai tulaga lamatia. E le gata i lea, o loʻo talanoaina foʻi e le macroeconomics faiga faʻavae e pulea ai faʻalavelave, e pei o faʻaosofiaga, toe faʻatulagaina o faletupe, poʻo fuafuaga e faʻamautu ai maketi.
10. Fa'amalosia le atina'e tutusa ma le manuia
O le sini o le atinaʻeina o le tamaoaiga e lē gata o le tuputupu aʻe ae faʻapea foʻi ma le tutusa. E fesoasoani le tamaoaiga tetele i le iloiloina o le tufatufaina atu o tupe maua, le mativa, ma le lē tutusa i le va o itulagi. E mafai e le malo ona faʻaaogaina lenei auiliiliga e faʻatulaga ai faiga faʻavae fesiitaiga, fesoasoani faʻapitoa, atinaʻeina o atinaʻe faʻaitulagi, ma polokalame faʻaleleia atili o punaoa faʻaletagata. A mamanuina faiga faʻavae tetele ma mafaufau i aafiaga faʻaagafesootai, e mafai ona sili atu ona aofia ai taunuuga ma faʻatatau i le manuia mo se taimi umi.
I'uga
E ofoina atu e le macroeconomics ni aogā tāua i vaega eseese auā e maua ai se malamalamaga atoatoa i le auala e galue ai le tamaoaiga. E fesoasoani i malo ma faletupe tutotonu e faʻatulaga ni faiga faʻavae, lagolagoina ni fuafuaga faʻapisinisi, faʻaleleia atili le malamalama tau tupe a le lautele, ma iloilo le tau o le soifuaga, leai o ni galuega, fefaʻatauaʻiga faavaomalo, ma faʻalavelave tau tamaoaiga. O le suʻesuʻeina o macroeconomics, e sili atu ai lo tatou mafai ona faʻamatalaina le faʻagasologa o le tamaoaiga, iloilo tulaga lamatia, ma faia ni faʻaiʻuga atamai i le lotolotoi o suiga o tulaga o le lalolagi. I le iuga, o le malamalama i macroeconomics e le na o se malamalamaga faʻaleaʻoaʻoga, ae o se meafaigaluega taua mo le feagai ai ma luʻitau tau tamaoaiga ma le faʻalauiloaina o le manuia faʻatasi.