Faʻataʻitaʻiga o Fesili Talanoaina i le Aʻoaʻoga Faʻa-Klasika (Aʻoaʻoga o le Lisi o Fanua)
Pendahuluan
O le aʻoaʻoga faʻaletamaoaiga masani e tele lava ina pulea e manatu lauiloa o tagata atamamai tau tamaoaiga e pei o Adam Smith, David Ricardo, ma Thomas Malthus. O se tasi o sao taua a David Ricardo o lana aʻoaʻoga o le lisi o fanua. Na faʻalauiloa e Ricardo le manatu o le lisi o fanua i lana tusi, "On the Principles of Political Economy and Taxation," na muamua lomia i le 1817. O lenei tusiga o le a talanoaina ai le aʻoaʻoga a Ricardo i le lisi o fanua ma toe iloilo ni faʻataʻitaʻiga o faʻafitauli e faʻalolotoina ai lo tatou malamalama i lenei manatu.
O le A'oa'oga o le Lisi o Fanua a David Ricardo
Na fautuaina e Ricardo o le lisi o fanua o se totogi i ē e ona fanua mo le eseesega o le lafulemu faalenatura ma le tulaga taua o latou fanua. Na ia finau o le lisi o fanua na mafua mai i eseesega o le lafulemu po o le nofoaga, ae le o tupe teufaafaigaluega na faia e ē ona. I lenei talitonuga, na vaevaeina le fanua i ni vaega se tolu e faavae i lona lafulemu: o le fanua e sili ona lafulemu, o le fanua e le lafulemu tele, ma le fanua e le lafulemu tele e mafai lava ona faʻaaogaina i le tamaoaiga.
O se manatu autū i le aʻoaʻoga a Ricardo i le lisi o fanua o le "lisi eseese," lea e faʻamatalaina ai le eseesega o le gaosiga i le va o fanua e sili atu ona lafulemu ma fanua e le lafulemu. E tusa ai ma Ricardo, e mafua mai le lisi mai le tauvaga mo fanua e sili atu ona lafulemu, lea e faʻamalosia ai tagata mautotogi e totogi atili. A o faʻateleina le manaʻoga mo oloa, o le a faʻaaogaina muamua fanua e sili atu ona lafulemu seʻia oʻo ina faʻaitiitia le fua faʻatatau o lena fanua i le tulaga e faʻamaonia ai le faʻaaogaina o fanua e le lafulemu.
Aafiaga o le Teori o le Lisi o Fanua i le Tamaoaiga
O le a'oa'oga a Ricardo i le lisi o fanua e iai ni ona aafiaga taua:
1. Tufatufaina o Tupe Maua: E tusa ai ma Ricardo, o tupe maua mai le lisi o fanua e faʻateleina pe a faʻateleina le faitau aofaʻi ma le manaʻoga mo meaʻai lea e faʻamalosia ai le faʻaaogaina o fanua e le lafulemu.
2. Tau o Fanua: O tau o fanua e fuafua i le lelei ma le tulaga o le fanua e tusa ai ma le manaʻoga o le nuʻu mo oloa faʻatoʻaga.
3. Fa'aaogāina o Fanua: O fa'ai'uga e uiga i le fa'aaogāina o fanua e matuā a'afia lava i le lafulemu ma le tulaga o le fanua fa'apea fo'i ma tau e mafua mai i le tauvaga i le maketi.
Fesili Fa'ata'ita'i ma Talanoaga
Mo se fa'amaninoina o le malamalamaga i le mataupu o le lisi o fanua, o nisi nei o fa'ata'ita'iga o fesili ma a latou talanoaga:
1. Fa'ata'ita'iga Fesili 1:
E tolu fasi fanua, A, B, ma le C. E mafai e le Fanua A ona gaosia taga saito e 100 i le eka, e gaosia e le fanua B le 80 taga i le eka, ma e gaosia e le fanua C le 60 taga i le eka. Afai o le tau maketi o le saito e 2 rupiah i le taga, o le a le totogi o le fanua mo fasi fanua taitasi?
Talanoaga:
– Fanua A: Talu ai o le fanua A e sili ona lafulemu, o lona totogi o le fanua e leai se totogi. E mafua ona o le totogi e faʻatatauina e faʻavae i luga o le fua faʻaopoopo e maua pe a faʻatusatusa i le fanua e le lafulemu tele na faʻaaogaina.
– Fanua B: E maua mai e le Fanua B ni taga e 80 e tau aofaʻi i le 160 rupiah (80 x 2). Ae o le Fanua C e maua mai ai ni taga e 60 e tau i le 120 rupiah. O lea la, o le totogi o le fanua B o le eseesega lea, e 40 rupiah.
– Eleele C: O le Eleele C e sili ona itiiti le lafulemu i lenei tulaga ma o loʻo faʻaaogaina pea, o lea e leai se eleele e maualalo le lafulemu. O lea la, o le totogi o le fanua C e leai se totogi.
2. Fa'ata'ita'iga Fesili 2:
Faapea la ua faateleina le manaoga mo saito ina ia mafai ai nei ona faaaogaina le fanua D lea sa le talafeagai muamua ma maua ai le 40 taga saito i le eka. E faapefea ona aafia e lenei suiga le lisi o fanua i luga o fasi fanua A, B, ma le C ae o le tau o saito o loo tumau pea i le 2 rupiah i le taga?
Talanoaga:
– Fanua A: I le taimi muamua, o le totogi o le fanua A o le eseesega lea i le va o le fua ma le fanua C, o lea ua avea ma eseesega ma le fanua D. O le mea lea, o le totogi o le fanua A e avea ma (100 – 40) x 2 = 120 rupiah.
– Fanua B: E tutusa lava ma le mataupu faavae o loʻo i luga, o le totogi mo le fanua B e (80 – 40) x 2 = 80 rupiah.
– Fanua C: E suia fo'i le totogi o le fanua C, ma avea ma (60 – 40) x 2 = 40 rupiah.
3. Fa'ata'ita'iga Fesili 3:
E lua ituaiga o fanua i se itulagi: o le laueleele lafulemu ma le laueleele e le lafulemu. E mafai e fanua lafulemu ona gaosia le 50 tone o araisa i le eka, ae o fanua e le lafulemu e mafai ona gaosia le 30 tone o araisa i le eka. Afai e tau le araisa i le 1.000 rupiah i le tone ma ua uma ona faʻaaogaina fanua lafulemu uma, o le a le aogā itiiti mai le faʻaaogaina o fanua e le lafulemu? O le a le totogi mai fanua lafulemu?
Talanoaga:
– Tupe Mama Fa'aopoopo mai Fanua Lē Lafuā: Talu ai e fa'aoga e faifa'ato'aga fanua lē lafuā pe a uma ona fa'aaogaina fanua lafuā uma, o le tupe mama fa'aopoopo mai fanua lē lafuā o le tau atoa lea o le gaosiga o le fanua, o le 30 tone x 1.000 rupiah = 30.000 rupiah i le eka.
– Lisi o Fanua Lauolaola: O le lisi mo fanua lafulemu e fuafuaina e faʻatatau i le eseesega o le fua e maua mai pe a faʻatusatusa i fanua e le lafulemu. O le mea lea, o le lisi mo fanua lafulemu e (50 tone – 30 tone) x 1.000 rupiah = 20.000 rupiah i le eka.
I'uga
E ala i faʻataʻitaʻiga ua tuʻuina atu, e mafai ona tatou malamalama i le auala e galue ai le lisi o fanua i totonu o le faʻavae o le aʻoaʻoga masani na atiaʻe e David Ricardo. O eseesega i le lafulemu o le eleele ma le nofoaga e oʻo atu ai i le eseesega o tau o lisi, o se elemene taua tele lea i le vaevaeina o punaoa, faia o faʻaiuga faʻatoʻaga, ma le tufatufaina o tupe maua i totonu o le sosaiete. O le iʻuga, o loʻo tumau pea le tāua o lenei aʻoaʻoga i le auʻiliʻiliga o le tamaoaiga i aso nei, aemaise lava i faʻatoʻaga ma le atinaʻeina o fanua.