Fa'ata'ita'iga o Fesili e Talanoaina ai Noataga Fa'akemikolo Fa'avae
Pendahuluan
O le fusi fa'akemikolo o le malosi lea e fusifusia fa'atasi ai atoma i totonu o se molela po'o se fa'aputuga. O le malamalama i fa'avae o le fusi fa'akemikolo e taua tele mo tamaiti a'oga kemisi aua e fa'avae ai le malamalama i tali fa'akemikolo, fausaga molela, ma meatotino o mea. E mafai ona vaevaeina fusi fa'akemikolo i ni ituaiga autu: fusi fa'atasi, fusi ionic, fusi u'amea, ma malosiaga van der Waals. I totonu o lenei tusiga, o le a matou talanoaina ai ni fa'ata'ita'iga o fa'afitauli ma a latou fofo e fesoasoani e fa'amanino ai manatu autu o le fusi fa'akemikolo.
Noataga Ionic
E tutupu fusiua ionic pe a fesiita'i atu eletise mai le tasi atomu i le isi, ma i'u ai i le fausiaina o ions lelei (cations) ma ions leaga (anions). O se fa'ata'ita'iga masani o le fusiua i le va o le sodium (Na) ma le chlorine (Cl) i le sodium chloride (NaCl).
Fesili 1:
Fa'amatala le faagasologa o le fausiaina o le fusi fa'a-ionic i le va o le magnesium (Mg) ma le okesene (O).
Talanoaga:
1. O le fa'atulagaga eletise o le magnesium e [Ne] 3s², ae o le okesene e fa'atulaga eletise e [He] 2s² 2p⁴.
2. O le a fa'asa'oloto e le Magnesium ni eletise se lua mai lona atigi valence 3s² e ausia ai se fa'atulagaga eletise mautu [Ne].
3. O le a talia e le okesene ni eletise se lua e faʻatumu ai le 2p⁴ orbital i le 2p⁶, ma maua ai se faʻatulagaga eletise mautu e pei o le neon (Ne).
4. A uma ona fa'asa'olotoina ni eletise se lua, e avea le magnesium ma ion Mg²⁺, ma a uma ona maua ni eletise se lua, e avea le okesene ma ion O²⁻.
5. O moliga faafeagai i le va o le Mg²⁺ ma le O²⁻ e fetosoa'i, ma fausia ai le fusi fa'a-ionic MgO.
Fa'amau Fa'atasi
E tupu se fusifusia covalent pe a fa'asoa e ni atoma se paga o electrons. E mafai ona avea se fusifusia covalent ma non-polar pe afai e tutusa le fefa'asoaa'iga o electrons pe polar pe afai e lē tutusa le fefa'asoaa'iga o electrons.
Fesili 2:
Fa'amatala le fa'avaeina o fusi fa'atasi (covalent bonds) i totonu o se molecule vai (H₂O).
Talanoaga:
1. O le atoma o le okesene e ono ona eletise i lona atigi pito i fafo (faatulagaga [He] 2s² 2p⁴) ma e manaʻomia ni eletise se lua e oʻo atu ai i le octet.
2. E tasi le eletise i le atigi pito i fafo o atoma haitorosene taitasi (faatulagaga 1s¹) ma e manaʻomia se isi eletise e tasi e maua ai le duplet.
3. O le a fa'asoa e le okesene se tasi o ana paga eletise ma atoma ta'itasi o le haitorosene, ae o atoma ta'itasi o le a foa'i mai se eletise.
4. O lenei mea e mafua ai ni sootaga covalent se lua i le va o le okesene ma haitorosene e lua, ma fausia ai se mole mole H₂O faatasi ai ma le fausaga Lewis HOH.
Fa'amau U'amea
E tupu le fusifusia o u'amea i totonu o u'amea, lea e iai se "sami" o eletise e le o va'aia e feoa'i sa'oloto i le va o ion u'amea. O lenei mea e maua ai e u'amea lo latou fa'atinoina lelei o le eletise ma le vevela.
Fesili 3:
Faamatala pe aisea e mafai ai e u'amea e pei o le kopa (Cu) ona fa'atautaia lelei le eletise.
Talanoaga:
1. I totonu o le fausaga u'amea, o atoma apamemea o lo'o si'omia e se ao eletise ua fa'ate'aina.
2. E lē noatia nei eletise i so'o se atomu faapitoa ma e mafai ona fealua'i sa'oloto i totonu o le fausaga u'amea.
3. A fa'aogaina se malosiaga eletise, e mafai e nei eletise ona fealua'i fa'atasi i le tasi itu, ma mafai ai ona tafe se tafe eletise.
4. O le mea lea, o nei eletise saoloto po'o le delocalization e mafai ai e le kopa ma isi u'amea ona fa'atautaia lelei le eletise.
Malosiaga a Van der Waals
O malosiaga Van der Waals o malosiaga vaivai ia e tula'i mai ona o le le mautu o le tufatufaina o eletise i totonu po'o le va o molela'au. E lua ituaiga autu: malosiaga Lonetona (fa'asalalauina) ma malosiaga dipole-dipole.
Fesili 4:
Faamatala le matafaioi a malosiaga Van der Waals i vaega vai ma vaega mautu o le benzene (C₆H₆).
Talanoaga:
1. O molela'au Benzene o ni molela'au e lē polar ona e tutusa lelei, o lea la, o malosiaga o Lonetona (fa'asalalauina) o malosiaga autū ia o Van der Waals.
2. E tula'i mai malosiaga Lonetona ona o le fegalegaleaiga i le va o dipoles vave e fausia e ala i suiga i le tufatufaina atu o eletise i le molecule benzene.
3. E ui o nei malosiaga e vaivai pe a faʻatusatusa i fusi covalent poʻo ionic, ae i le tele o aofaʻiga, e mafai e malosiaga Lonetona ona aʻafia ai meatotino o molelaʻau.
i vaega mautu ma vaega vai.
4. I le vaega vai, e taofia faatasi e malosiaga a Van der Waals ia molela'au e ui lava o lo'o maualuga pea le fe'avea'i o ia molela'au.
5. I le vaega mafiafia, o nei malosiaga e fesoasoani e faatumauina se faatulagaga fa'amolekuli e sili atu ona fa'atonutonuina.
Fesili Fa'ataitaiga Fa'aopoopo ma Talanoaga
Fesili 5:
Faamatala le fausiaina o polar covalent bonds i le molecule o le carbon dioxide (CO₂) ma le mafuaaga e le polar ai lenei molecule.
Talanoaga:
1. E fa eletise valence o le kaponi, ae e ono eletise valence o le okesene.
2. Ina ia ausia se fa'atulagaga octet, e mana'omia e le kaponi ni eletise se lua ma e mana'omia e le okesene ni eletise se lua.
3. E fausia e le kaponi ni fusi fa'alua covalent se lua ma ni atomu okesene se lua i itu uma e lua (fausaga O=C=O).
4. O fusifusia fa'alua covalent taitasi e aofia ai le fefa'asoaa'i o paga e lua o eletise i le va o le kaponi ma le okesene.
5. E ui o fusi C=O taitasi e polar (o le tele o le electronegative okesene e sili atu ona malosi le tosina mai o electrons), o nei polarities e tutusa ma faaleaogaina le tasi ma le isi i le faatulagaga laina o le mole mole CO₂, o lea o le mole atoa e le polar.
Fesili 6:
Aiseā e laʻititi ai le tulimanu o le fusi o le molecule ammonia (NH₃) nai lo le tetrahedron lelei atoatoa?
Talanoaga:
1. O le Nitrogen i le ammonia e lima ona electrons valence (fa'atulagaga [He] 2s² 2p³) ma e mana'omia nisi electrons e tolu e o'o atu ai i le octet.
2. E fausia e le Nitrogen ni sootaga covalent se tolu ma ni atomu haitorosene se tolu, ma tuua ai le tasi pea o eletise i luga o le nitrogen.
3. O se tetrahedron lelei atoatoa e 109.5° le tulimanu o le fusi, ae ona o le lone pair e manaʻomia ai le tele o le avanoa ma tuleia le fusi HNH e latalata atili i le 107°.
4. O le aafiaga tete'e o paga eletise e to'atasi e fa'aitiitia ai le tulimanu o le fusi pe a fa'atusatusa i le tulimanu tetrahedral lelei atoatoa.
Fesili 7:
Aiseā e liu suavai ai le NaCl i le vai ae leai le I₂?
Talanoaga:
1. O le NaCl o se fa'aputuga ionic e aofia ai ions Na⁺ ma Cl⁻. O le vai o se vaila'au fa'a-polar e mafai ona vavae'eseina nei ions e ala i fegalegaleaiga ion-dipole.
2. A liu suavai le NaCl, e si'omia ia Na⁺ ma Cl⁻ ions e ni molela'au vai e fa'atulaga i latou lava e fa'amautu ai le malosi o ia ions.
3. O le I₂ o se mole mole e lē polar o lea e lē lelei ona liu suavai i ni vaifofo polar e pei o le vai ae e sili atu ona lelei ona liu suavai i ni vaifofo e lē polar e tusa ai ma le mataupu faavae "like dissolves like".
Fa'ato'a
O le malamalama i mea taua o le fusifusia o vailaʻau e ala i le foia o faʻafitauli o se metotia lelei mo le faʻamalosia o manatu na aʻoaʻoina muamua. I luga, ua matou talanoaina ituaiga eseese o fusifusia o vailaʻau ma tuʻuina atu faʻataʻitaʻiga e aofia ai malosiaga ionic, covalent, metallic, ma van der Waals. O le galue ma le malamalama i nei faʻafitauli, e te faʻamoemoe e maua se malamalamaga sili atu i le fusifusia o vailaʻau ma ona faʻaoga i tulaga eseese.