Fa'ata'ita'iga o Fesili e Talanoaina ai Vaega o le Chromosome
O chromosomes o ni fausaga o loʻo i ai le DNA o loʻo maua i totonu o sela ma o ni vaega taua mo le tofi tuufaasolo. O le malamalama i le fausaga ma le galuega a chromosomes o se faavae taua mo le suʻesuʻeina o genetics. I totonu o lenei tusiga, o le a matou talanoaina ai ni faʻataʻitaʻiga o faʻafitauli e uiga i vaega o chromosomes ma tuʻuina atu faʻamatalaga e faʻamalosia ai lenei malamalamaaga. O lenei tusiga e faʻamoemoe e avea o se faʻamatalaga aoga mo tamaiti aʻoga ma faiaʻoga i le mauaina o se malamalamaga loloto i lenei autu.
Folasaga i Chromosome
O chromosomes e faia i le DNA ma porotini e fausia ai se fausaga mafiafia i totonu o le nucleus o le sela. I tagata, e 23 pea o chromosomes, o nei pea uma e taua tele i le faʻatonutonuina o galuega eseese faʻaola. O chromosomes taʻitasi e lua vaega e lua e taʻua o chromatids tuafafine.
Fausaga Faavae o Chromosome
O nisi o vaega taua o se chromosome e aofia ai:
1. Chromatids: O chromosome taitasi e aofia ai chromatids tutusa e lua e fausia pe a uma ona toe faia le DNA.
2. Sentromere: O le vaega e fa'aitiitia ai le ogatotonu o le chromosome e vaeluaina ai chromatids i ni vaega se lua.
3. Telomeres: O pito o chromosomes e puipuia ai chromosomes mai le faaleagaina.
4. Lima P ma le Q: O le lima pupuu e ta’ua o le lima P, a’o le lima umi e ta’ua o le lima Q.
5. DNA satelite: O se vaega o le DNA e le o ni fa'ailoga o lo'o siomia ai le centromere ma telomeres.
Ua malamalama nei i lenei fausaga faavae, e mafai ona tatou agai atu i le talanoaina o fesili e fesoʻotaʻi i ai.
Fa'ata'ita'iga Fesili 1
Fesili: Fa'amatala le galuega a le centromere i le vaevaeina o sela.
Talanoaga: O le centromere o se vaega taua o le chromosome i le taimi o le vaevaeina o le sela, i le mitosis ma le meiosis. O le galuega autū a le centromere o le fa'apipi'iina lea o chromatids tuafafine ma avea o se nofoaga e fa'apipi'i ai spindle microtubules. I le taimi o le anaphase, e toso e spindle microtubules tuafafine chromatids agai i itu e fa'afeagai o le sela, ma mafai ai e le sela ona vaevaeina tutusa i ni sela afafine se lua, e tofu ma se seti atoa o chromosomes.
Fa'ata'ita'iga Fesili 2
Fesili: Aiseā e masani ai ona faapuupuu telomeres i luga o chromosomes i taimi uma e vaeluaina ai se sela?
Talanoaga: O Telomeres o ni fa'asologa faifai pea i pito o chromosomes e puipuia ai le DNA mai le fa'aleagaina. Peita'i, e le mafai e faiga fa'asolosolo o le DNA ona toe fa'asolosolo pito o chromosomes, o lea la, o taimi uma e vaeluaina ai se sela, e fa'apu'upu'u teisi ai telomeres. Mulimuli ane, pe a pupu'u tele telomeres, e le mafai e le sela ona toe vaevaeina e aunoa ma le leiloa o fa'amatalaga taua tau kenera ma e masani ona ulufale atu i se tulaga o le matua po'o le apoptosis. E mafai e le enzyme telomerase ona fa'alauteleina telomeres, ae o lana gaioiga e fa'atapula'aina i nisi sela e pei o sela germ ma nisi sela stem.
Fa'ata'ita'iga Fesili 3
Fesili: Ta'u mai eseesega autū i le va o le lima P ma le lima Q o se chromosome.
Talanoaga: O le eseesega autū i le va o le lima P ma le lima Q o loʻo taoto i lo latou umi. O le lima P o le lima puʻupuʻu o le chromosome, ae o le lima Q o le lima umi. O lenei vaevaega e faia i le tulaga o le centromere. E taua tele lenei mea i le faʻafanua o kenera, lea e masani ona fuafuaina ai le tulaga o kenera e ala i lo latou tulaga faʻatatau i le centromere i luga o le lima P poʻo le Q.
Fa'ata'ita'iga Fesili 4
Fesili: E faapefea ona ese le DNA satelite mai isi DNA i totonu o se chromosome?
Talanoaga: O le DNA satelite o se faasologa o le DNA e tele naua le toe fai soo e masani ona le fa'ailoa mai ai ni polotini. E masani ona maua i tafatafa o centromeres ma telomeres. E le aofia ai le DNA satelite i fa'atonuga tu'usa'o o kenera ae e iai sona sao taua i le fausaga ma le mautu o chromosome. E le pei o faasologa o le DNA e fa'ailoa mai ai ni polotini, o le DNA satelite e masani ona le fa'aliliuina ma e sili atu ona taula'i i galuega fa'atulagaina nai lo galuega fa'amatalaga.
Fa'ata'ita'iga Fesili 5
Fesili: Fa'amatala le mea e tupu pe a iai se suiga i le fausaga o chromosome e pei o le tapeina po'o le toe faia faalua.
Talanoaga: O suiga i le fausaga o chromosome, e pei o le tapeina (leiloa o se vaega o se chromosome) po'o le faaluaina (fa'aopoopoina o se vaega o le chromosome), e mafai ona i ai ni taunuuga matuia mo meaola. O le tapeina e mafai ona i'u ai i le leiloa o fa'amatalaga taua tau kenera, lea e mafai ona i'u ai i fa'aletonu tau kenera po'o fa'ama'i. O le faaluaina e mafai ona o'o atu ai i le fa'ateleina o le fua o kenera, lea, e fuafua i le kenera ua a'afia, e mafai ona o'o atu ai i se le paleni e fa'alavelaveina ai le galuega a le sela. O ituaiga uma e lua o suiga e mafai ona tutupu fa'afuase'i pe mafua mai i mea tau si'osi'omaga e pei o le radiation ma vaila'au.
iʻuga
O le malamalama i vaega o se chromosome o se laasaga taua tele i le suʻesuʻeina o le genetics. I le suʻesuʻeina o manatu e pei o le fausaga o chromatid, le galuega a le centromere, le matafaioi a telomeres, ma le aʻafiaga o suiga faʻatulagaina, e mafai ai e tamaiti aʻoga ona fausia se faʻavae mautu mo le suʻesuʻeina o mataupu tau genetics e sili atu ona faigata. O le tuʻuina atu o faʻataʻitaʻiga o faʻafitauli ma a latou fofo, e pei o na o loʻo tuʻuina atu i lenei tusiga, o se metotia lelei mo le faʻalauteleina o le malamalama ma le faʻaaogaina o manatu i tulaga faʻatino.
Faatasi ai ma faamalamalamaga ma faataitaiga o fesili o loo i luga, e faamoemoe o le a maua e le au faitau se malamalamaaga sili atu ma se malamalamaaga loloto i vaega o chromosomes ma lo latou matafaioi i le tofi tuufaasolo. E mafai ona faaauau pea ona atiae punaoa faaleaoaoga e pei o lenei tusiga ina ia mautinoa o loo maua ma malamalama lautele aoaoga tau kenera.