Fa'ata'ita'iga o Fesili ma Talanoaga o Alleles Fa'aputuga
Pendahuluan
O le "multiple alleles" o se faaupuga e fa'aaogaina i le genetics e fa'amatala ai le i ai o le sili atu ma le lua alleles i se nofoaga autu e tasi. E ese lenei mea mai le mamanu masani a Mendelian inheritance, lea e na'o le lua alleles e mafaufau i ai mo se gene e tasi: o le dominant ma le recessive allele. O le tele o alleles e maua ai le tele o eseesega o genes ma e maua i le tele o ituaiga meaola. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou talanoaina ai ni fa'ata'ita'iga e aofia ai le tele o alleles ma a latou fofo.
Manatu Fa'avae o Alleles e Tele
O alleles e tele o se seti o alleles e sili atu ma le lua o loʻo nonofo i le nofoaga lava e tasi i luga o se paga o chromosomes tutusa. O le iai o alleles e tele e mafai ai ona tele atu suiga o phenotypic i se faitau aofaʻi. O se faʻataʻitaʻiga masani o le tofi o allelic e tele o le ituaiga toto o le tagata (ABO system), lea e tolu alleles: \(I^A\), \(I^B\), ma \(i\).
Fa'ata'ita'iga Fesili 1: Vaega o le Toto o le ABO System
Fesili:
Ua faaipoipo se tamaloa e iai le ituaiga toto A i se fafine e iai le ituaiga toto B. E iai sa la'ua tamaititi e iai le ituaiga toto O. Ia fuafua ituaiga o matua e ono iai.
Talanoaga:
E mafai e le ituaiga toto A ona iai le genotype \(I^AI^A\) po'o le \(I^Ai\), ae o le ituaiga toto B e mafai ona iai le genotype \(I^BI^B\) po'o le \(I^Bi\). E na'o le genotype \(ii\) e mafai ona iai le ituaiga toto O. Talu ai o le tamaititi e iai le ituaiga toto O, e tatau i matua uma ona saofagā i le allele \(i\).
– O se tamaloa e iai le ituaiga toto A ma le genotype \(I^Ai\).
– O se fafine e iai le ituaiga toto B ma le genotype \(I^Bi\).
Afai tatou te faia se laulau fa'amasani fa'asolopito (punnett square), e mafai ona tatou va'aia taunuuga o la latou fa'asologa e pei ona taua i lalo:
| | \(I^A\) | \(i\) |
|————-|———|——–|
| \(I^B\) | \(I^AI^B\) | \(I^Bi\) |
| \(i\) | \(I^Ai\) | \(ii\) |
Fa'ailoga e ono mafai ona iai i le tamaititi:
– \(I^AI^B\) : Ituaiga toto AB
– \(I^Bi\) : Ituaiga toto B
– \(I^Ai\) : Ituaiga toto A
– \(ii\) : Ituaiga toto O
O se tamaititi e iai le ituaiga toto O e iai se genotype \(ii\) e mafai ona tupu o lea e mafai ai ona faaiʻuina o genotypes e ono mafai ona iai i matua uma e lua o le \(I^Ai\) ma le \(I^Bi\).
Fa'ata'ita'iga Fesili 2: Lanu o Fulufulu i Lapiti
Fesili:
I lapiti, o le lanu o le fulufulu e fuafua e se seti o alleles e tele i le faasologa o le pule \(C > c^c > c^h > c\). O lanu o fulufulu e ono mafai ona i ai:
– \(CC, Cc^c, Cc^h, Cc\): Lauulu uliuli
– \(c^cc^c, c^cc^h, c^cc\): Lanu Sepia
– \(c^hc^h, c^hc\): Fulufulu Himalaya
– \(cc\): Fulufulu Albino
Afai e fa'aipoipo ni lapiti sepia se lua, fuafua le fua fa'atatau o foliga vaaia (phenotype) o a la fanau.
Talanoaga:
E mafai e se lapiti e fulufulua i le lanu sepia ona i ai le genotype \(c^cc^c\), \(c^cc^h\), po'o le \(c^cc\). Mo se fa'afaigofieina, se'i tatou fa'apea o lapiti uma e lua o lo'o i ai le genotype \(c^cc^c\).
O le fa'afefiloi i le va o lapiti ma le genotype \(c^cc^c\) e fa'apea:
| | \(c^c\) | \(c\) |
|————-|———|——–|
| \(c^c\) | \(c^cc^c\) | \(c^cc\) |
| \(c\) | \(c^cc\) | \(cc\) |
Fua fa'atatau o le genotypic ma le phenotypic:
– \(c^cc^c\): Fulufulu Sepia
– \(2c^cc\): Fulufulu Himalaya
– \(cc\): Fulufulu Albino
O le fua faatatau o le phenotype a a latou fanau e 1 sepia: 2 Himalayan: 1 albino.
Faʻataʻitaʻiga Fesili 3: Faʻamaʻi o Tagata
Fesili:
I se tulaga fa'apitoa o kenera, e fa alleles, e pei o le \(A_1\), \(A_2\), \(A_3\), ma le \(a\) fa'atasi ai ma le fa'asologa o le pule \(A_1 > A_2 > A_3 > a\). Afai e iai i se tagata genotypes \(A_1a\) ma le \(A_3A_3\), fuafua le phenotype o tagata ta'itasi.
Talanoaga:
– O se tagata e iai le genotype \(A_1a\): Talu ai o le \(A_1\) e sili atu lona pule i lo isi alleles uma, o lenei tagata o le a faʻaalia le phenotype e fesoʻotaʻi ma le \(A_1\) allele.
– Tagata ta'ito'atasi e iai le genotype \(A_3A_3\): Talu ai o le allele \(A_3\) e pule i le allele \(a\) ae e toe fo'i mai i le \(A_1\) ma le \(A_2\), o le phenotype o le a fa'avae i luga o le fa'aalia o le allele \(A_3\).
I'uga
O le talanoaina o fesili o loʻo i totonu o lenei tusiga o loʻo faʻaalia ai o le tofi o uiga e tele alleles e sili atu ona lavelave nai lo le tofi masani a Mendelian. O le tele o alleles i le nofoaga e tasi e maua ai le avanoa mo le tele o suiga o le phenotypic. I le malamalama i le manatu o le tele o alleles, e mafai ona tatou faigofie ona fuafua taunuuga tau kenera e ono tutupu i se faitau aofaʻi. O sea auiliiliga e taua i le suʻesuʻeina o kenera ma ona faʻaoga i vailaʻau, faʻatoʻaga, ma le evolusione biology.