Le Auala e Galue ai Faiga Fa'akemikolo i le Olaga i Aso Taitasi
O le kemisi o le suʻesuʻega lea o mea ma suiga e tutupu i le va o ia mea. E ui e masani ona manatu o se matata faigata ma faʻatekinolosi, o faiga faʻakemikolo o se vaega taua o o tatou olaga i aso uma. Mai mea faigofie e pei o le kukaina o meaʻai i faiga sili atu ona faigata e pei o le photosynthesis i laʻau, o le kemisi o loʻo siomia ai i tatou ma e taua tele i toetoe lava o vaega uma o o tatou olaga. O lenei tusiga o le a talanoaina ai faiga eseese o kemikolo e tutupu i le olaga i aso faisoo, faʻamatalaina mataupu faavae autu o loʻo faʻavae ai, ma faʻamamafa le taua o le malamalama i le kemisi i o tatou olaga.
Kemisi i Mea'ai ma le Kukaina
O le kuka o se tasi lea o faʻataʻitaʻiga masani o faiga faʻakemikolo i le olaga i aso faisoo. A tatou kuka meaʻai, e tutupu ai le tele o tali faʻakemikolo e suia ai uiga ma le tofo o meaʻai.
Tali atu o le Maillard
O le tali atu o le Maillard o se faasologa o tali faakemikolo e tutupu i le va o amino acids ma suka fa'aitiitia pe a fa'avevela mea'ai. O lenei tali atu e maua ai le enaena ma le fefiloi o tofo i aano o manufasi tunu, falaoa, ma isi mea'ai. O le tali atu o le Maillard e taua tele i le atina'eina o le tofo ma le manogi i mea'ai tao pe falai.
Fa'akarameloina
O le caramelization o se faiga fa'akemikolo lea e vaevaeina ai le suka i ni molela'au laiti ona fa'amago lea ma fa'apolymerize pe a fa'avevela. O lenei faiga e maua ai se lanu enaena ma se tofo suamalie i mea'ai e pei o le suka caramelized, aniani falai, ma le sosi caramel.
Fa'aleagaina o Porotini
O le denaturation o le faagasologa lea e malepe ai le fausaga tolu-vaega o porotini ona o le aafiaga o le vevela, pH, po o isi vailaau. A tatou kuka fuamoa, e suia le porotini i le pa'epa'e ma le samasama o le fuamoa, ma suia ai mai le vai i se tulaga mautu.
Kemisi i le Tino o le Tagata
O le tino o le tagata o se fale suʻesuʻe vailaʻau lavelave, lea e tutupu ai i taimi uma ni tali eseese e faʻatumauina ai le ola ma le soifua maloloina.
Manava Fa'ale-Sela
O le mānavaina o sela o le faagasologa fa'akemikolo lea e liua ai e sela o le tino le kulukose ma le okesene i le malosi (ATP), kaponi taiokesaita, ma le vai. O lenei faagasologa e tupu i le mitochondria ma o le puna autu lea o le malosi mo sela o le tino. O tali fa'akemikolo e fa'avae i luga o le mānavaina o sela o:
\[ \text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 + 6\text{O}_2 \rightarrow 6\text{CO}_2 + 6\text{H}_2\text{O} + \text{malosi (ATP)} \]
Fa'agase o le manava
O le fa'agase o mea'ai o se fa'asologa o faiga fa'akemikolo e vaevaeina ai mea'ai i ni molela'au laiti ina ia mafai ona mitiia e le tino. O enzymes i totonu o le ala fa'agase e vaevaeina ai carbohydrates, porotini, ma ga'o i le kulukose, amino acids, ma fatty acids. Mo se fa'ata'ita'iga, o le enzyme amylase i totonu o le faua e vaevaeina ai le masoa i ni suka faigofie, a'o le enzyme protease i totonu o le manava e vaevaeina ai porotini i ni peptides ma amino acids.
Fotosintesis
O le photosynthesis o se faiga fa'akemikolo lea e liua ai e la'au lanumeamata, limu, ma nisi siama le malosi o le la i le malosi fa'akemikolo i le tulaga o le kulukose. O lenei faiga e tupu i totonu o chloroplasts ma e aofia ai le pigment chlorophyll. O tali fa'akemikolo e fa'avae i luga o le photosynthesis o:
\[ 6\text{CO}_2 + 6\text{H}_2\text{O} + \text{light} \rightarrow \text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 + 6\text{O}_2 \]
O le photosynthesis o se faagasologa taua e maua ai le okesene i le ea o le Lalolagi ma lagolagoina ai le ola mo toetoe lava o mea ola uma i luga o le paneta.
Kemisi i le Fa'amamaina ma le Soifua Maloloina
O oloa fa'amamā ma oloa tau soifua maloloina o isi fa'ata'ita'iga ia o fa'aoga fa'akemikolo i le olaga i aso faisoo.
Fasimoli ma le Vaila'au Fa'amamā
O fasimoli ma vaila'au fa'amamā o vaila'au ia e fa'aaogaina e aveese ai le palapala ma le ga'o mai luga. Latou te galulue e ala i le fa'aitiitia o le mamafa o le vai ma le fa'asusuina o le suāu'u ma le palapala, ma fa'afaigofie ai ona aveese. E faia le fasimoli mai se tali fa'akemikolo i le va o ga'o po'o suāu'u ma se fa'avae (saponification), ae o vaila'au fa'amamā o vaila'au fa'apitoa e mafai ona galue i le vai malo.
Vaila'au Fa'amamā ma Vaila'au Fa'amamā
O vailaau fa'amamā ma vaila'au fa'amamā o vaila'au ia e fa'aaogaina e fasioti pe taofia ai le tuputupu a'e o meaola ninii. O fa'ata'ita'iga e aofia ai le 'ava malosi (ethanol ma le isopropanol), hydrogen peroxide, ma le chlorine. O nei vaila'au e galulue e ala i le fa'aleagaina o membrane o sela, fa'aleagaina o porotini, pe fa'alavelaveina ai le fa'agasologa o le metabolism o meaola ninii.
Fualaau faasaina
O fualaau faasaina o ni vailaau e faaaoga e togafitia ai, puipuia ai, pe su'esu'eina ai faama'i. Latou te galulue i auala eseese, e pei o le taofia o nisi enzymes, fusifusia i receptors, po'o le suia o faiga fa'akemikolo i le tino. O se fa'ata'ita'iga o le aspirin (acetylsalicylic acid), lea e galue e ala i le taofia o le enzyme COX e fa'aitiitia ai le tiga ma le mumū.
Kemisi i le Siosiomaga
E iai fo'i le sao taua o faiga fa'akemikolo i le fa'atumauina ma le fa'aa'afiaina o lo tatou siosiomaga.
Ta'amilosaga o le Kaponi
O le taamilosaga o le kaponi o le faagasologa masani lea e feoa'i ai le kaponi i le ea, vasa, eleele, ma meaola ola. O faagasologa fa'akemikolo e pei o le photosynthesis, manava, pala, ma le susunuina o suau'u fa'asaina e taua tele i lenei taamilosaga. O le malamalama i le taamilosaga o le kaponi e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai i suiga o le tau ma le a'afiaga o gaioiga a tagata i le siosiomaga.
Fa'aleagaina o le ea
O le fa'aleagaina o le ea e mafua mai i le tele o gaioiga fa'akemikolo o lo'o tutupu i le ea. Mo se fa'ata'ita'iga, o le mu o suau'u fa'anatura e maua ai kasa leaga e pei o le carbon dioxide, sulfur dioxide, ma nitrogen oxides. O gaioiga fa'akemikolo i le va o nitrogen oxides ma vaila'au fa'aolaola i le i ai o le susulu o le la e maua ai le tropospheric ozone, lea e afaina ai le soifua maloloina o le tagata.
Fa'amamāina o le Vai
O le fa'amamāina o le vai o se faiga fa'akemikolo e fa'aaogaina e aveese ai mea leaga mai le vai inu ma le vai otaota. O lenei faiga e aofia ai ni tali fa'akemikolo e pei o le fa'aputuina, fa'aputuina o otaota, ma le fa'amamāina. O fa'ata'ita'iga e aofia ai le fa'aaogaina o le chlorine e fasiotia ai siama i le vai inu ma le fa'aaogaina o le alumu (alumunium sulfate) e fa'aputu ai ni vaega manifinifi i le vai.
I'uga
E taua tele le sao o faiga fa'akemikolo i o tatou olaga i aso uma, e a'afia ai mea uma mai mea'ai ma le soifua maloloina i le siosiomaga. O le malamalama i le kemisi e mafai ai ona tatou talisapaia ma fa'aleleia nei faiga, fa'apea fo'i ma le atina'eina o ni fofo sili atu i lu'itau o lo'o tatou feagai. Mai ni tali faigofie e pei o le kukaina o mea'ai i ni faiga faigata e pei o le photosynthesis ma le ta'amilosaga o le kaponi, o le kemisi e taatele i soo se mea ma e taua tele i le malamalama i le lalolagi o siomia ai i tatou. O le fa'aauau pea ona su'esu'e ma fa'aoga le kemisi, e mafai ona tatou fa'aleleia atili ai lo tatou tulaga lelei o le olaga ma fa'atumauina le paleni o le siosiomaga mo tupulaga o le lumana'i.