Ngā huarahi whai hua hei whakaako i te mātauranga pūtaiao
Ko te mātauranga pūtaiao ko te kaha ki te mārama ki ngā ariā, ngā tukanga, me ngā mahi a te pūtaiao hei whakatau tika i te oranga o ia rā. Ehara i te mea ko te ako noa i ngā tātai, ngā ingoa okana, ngā whakamāramatanga rānei te mātauranga pūtaiao, engari ko te kaha ki te pātai, ki te aromatawai i ngā taunakitanga, ki te pānui i ngā raraunga, me te whakamārama i ngā āhuatanga i runga i te arorau. I tēnei wā e nui rawa ana ngā mōhiohio—tae atu ki ngā kōrero teka mō te hauora, ngā take taiao , me ngā kereme "pūtaiao" i runga i ngā pāpāho pāpori—he taputapu nui te mātauranga pūtaiao mō ngā ākonga ki te whakaaroaro arohaehae me te whai kawenga. Anei ētahi huarahi whai hua hei whakaako i te mātauranga pūtaiao ka taea te whakatinana i te kura me te kāinga.
1. Tīmata mai i ngā āhuatanga tūturu, kaua i ngā whakamāramatanga.
Ka nui ake te whai tikanga o te ako pūtaiao mēnā ka tīmata i tētahi mea e tata ana ki te oranga o ngā ākonga. Engari i te tīmata i tētahi akoranga me te whakamāramatanga o te "huringa o te āhua o te matū", ka taea e ngā kaiako te tīmata me ngā pātai māmā: he aha i maha ai te kohu o te taupoki o te karāhe tī hukapapa? He aha i maroke ai ngā kākahu ahakoa kāore he rā tika? Ko ngā pātai pēnei i ēnei ka whakaoho i te hiahia o ngā ākonga, ā, ka mōhio rātou kei te karapotihia rātou e te pūtaiao.
He rautaki whai hua ko te "āhuatanga-pātai-whakamārama": te whakaatu i tētahi āhuatanga (he ataata poto, he whakaaturanga, he kōrero rānei), te pātai i tētahi pātai whakaohooho, kātahi ka ārahi i ngā ākonga ki te hanga whakamārama i runga i ngā taunakitanga. Mā tēnei, ka puta mai ngā ariā pūtaiao hei taputapu mō te mārama ki te ao, ehara i te mea he rauemi whakamātautau noa iho.
2. Whakanuia te tukanga pūtaiao: te pātai, te tirotiro, me te whakatau.
He hononga tata te mātauranga pūtaiao ki te māramatanga ki te tikanga pūtaiao. Whakaakona kia mahi te pūtaiao mā roto i tētahi tukanga: te whakatakoto pātai, te whakaputa whakapae, te hoahoa rangahau, te kohikohi raraunga, te tātari i aua mea, me te whakatau whakatau. He mea nui, me mārama ngā ākonga me tautoko ngā whakatau e ngā raraunga, ā, ka taea te whakarerekē i te puta mai o ngā taunakitanga hou.
He nui ngā mahi māmā pēnei i te whakamātautau i te pānga o te kaha o te mārama ki te tipu o te tipu o te wana, te ine rānei i te tere o te memeha o te huka i roto i te wai matao me te wai wera, hei whakaharatau i te whakaaro pūtaiao. Kaua e arotahi noa ki ngā "whakautu tika" te aromatawai, engari ki te kounga o ngā pātai, te tika o ngā inenga, me te kaha ki te whakamārama i ngā whanaungatanga take-me-pānga.
3. Whakaharatauhia te pūkenga ki te pānui i ngā raraunga me te whakatakoto tautohe e ahu mai ana i ngā taunakitanga.
I roto i te mātauranga pūtaiao, he pūkenga matua te pānui i ngā kauwhata, ngā ripanga, me ngā tauira raraunga. Me taunga ngā ākonga ki te whakamārama i ngā mōhiohio tauanga: ngā au, ngā whakatairite, ngā hononga, me ngā pūtake hapa pea. Nō reira, whakamahia pinepine ngā raraunga o te ao tūturu, o te ao tūroa rānei, pērā i ngā raraunga kounga hau, te ua, te pāmahana o ia rā, ngā inenga akomanga māmā rānei.
I muri i te pānui i ngā raraunga, me tuhi, me whakaatu rānei e ngā ākonga tētahi tautohe pūtaiao. Whakamahia he hanganga māmā pēnei i te Claim–Evidence–Reasoning (CER):
– Kereme: tauākī, whakautu rānei.
– Ngā Taunakitanga: ngā raraunga tautoko.
– Te Whakaaroaro: te whakamārama he aha ngā taunakitanga e tautoko ana i tētahi kereme mā te hono atu ki ngā ariā pūtaiao.
Mā tēnei tikanga ka āwhina i ngā ākonga ki te wehewehe i ngā whakaaro mai i ngā whakatau pūtaiao.
4. Hangaia he tikanga o te pātai i ngā pātai kounga
Ko ngā pātai te ara ki te mātauranga pūtaiao. Whakatenatenahia ngā ākonga ki te whakawhanake i ngā pātai tirotiro, kaua ko ngā pātai pono anake. Hei tauira:
– He pono: “He aha te photosynthesis?”
– Rangahau: “He aha te pānga o te kaha o te mārama ki te tere o te whakaahua i roto i ngā tipu wai?”
Ka taea e ngā kaiako te whakarato i tētahi "pūtea pātai" o ngā pātai pēnei i: mehemea, he aha ai, he aha te rahi o te pānga, he aha ka puta mēnā ka whakarerekētia te taurangi X, me pēhea te whakamatau. Whakaritea he wā motuhake mō ngā wā pātai, me te whakaute i ngā tukanga whakaaro a ngā ākonga ahakoa kāore anō kia tino tika ngā pātai.
5. Whakamahia ngā whakamātautau māmā, haumaru hoki, me te kore e whakawhirinaki ki ngā taputapu utu nui.
He tokomaha ngā kaiako e whakaaro ana me whānui, me utu hoki ngā taiwhanga. Heoi, ka taea te whakatipu i te mātauranga pūtaiao mā roto i ngā whakamātautau māmā: te hanga i tētahi tohu waikawa-pūtake mai i te kāpeti turmeric, te kāpeti papura rānei, te whakamātautau i te kaha mimiti o ngā momo oneone, te hanga i tētahi tātari wai māmā, te tirotiro rānei i te tauhohenga o te rewena ki te huka. Ko te mea nui ko te hoahoa i ngā mahi e aro nui ana ki ngā taurangi, te whakahaere, te ine, me te tuhi.
Kia whai hua ake ai, hoatu he tūranga hohe ki ngā ākonga: ka whai wāhi rātou ki te hoahoa i ngā mahi, te whakatau i ngā taurangi, te whakatakoto matapae, me te tuhi i ngā hua. Ko te mahi taiwhanga e aro ana ki ngā ākonga he nui ake te pānga ki te māramatanga ariā i ngā whakaaturanga kotahi-ara.
6. Whakaakohia te mōhiotanga ki ngā mōhiohio : te wehewehe i waenga i ngā puna pono me ngā kereme teka.
Di he mamati, me haere tahi te mātauranga pūtaiao me te mātauranga mōhiohio. Me whai ngā ākonga ako ki te aromatawai Ko ngā kereme kua tapaina he "pūtaiao" kei roto ko ngā mea katoa mai i ngā pānuitanga tāpiringa ki ngā kōrero hauora me ngā ataata whakamātautau rongonui. Whakangunguhia ngā ākonga ki ngā pātai aromatawai pēnei i:
– Ko wai te kaituhi, te whare wānanga rānei nāna i whakaputa ngā mōhiohio?
– He tohutoro rangahau kei reira, ā, he pono te puka?
– E tautokona ana ngā kereme e ngā raraunga, he whakaaturanga noa iho rānei?
– He taupatupatu pānga kei reira (hei tauira, te hoko hua)?
– He whakaae pūtaiao tēnei, kotahi anake rānei te pūtake?
Ka taea e ngā mahi akomanga te whakauru i te "tātari tuhinga" māmā, te "tirotiro meka" rānei mā te whakamahi i ngā puna rerekē e rua, e toru rānei. Ehara i te mea kia ruarua ngā ākonga i ngā mea katoa, engari kia arohaehae, kia hohonu hoki.
7. Honoa te pūtaiao ki ngā take pāpori me te whakatau kaupapa
Kei roto hoki i te mātauranga pūtaiao te kaha ki te whakamahi i ngā mātauranga pūtaiao hei whakatau kaupapa. Matapakihia ngā take e tika ana pēnei i te para kirihou, te pūngao hou, te werohanga, te mahana o te ao, me te haumarutanga kai. Whakauruhia ngā ākonga ki ngā kōrero e ahu mai ana i ngā taunakitanga: he aha ngā raraunga, he aha ngā mōrearea, he aha ngā painga, me ngā kōwhiringa kaupapa here e tino whai kiko ana.
I roto i ngā kōrero, me whakanui ko te pūtaiao te kaiwhakamōhio mai i a tātou mō "ngā mea ka tupu" me "ngā hua ka puta," engari ko ngā whakataunga he maha ngā wā ka uru atu ki ngā uara, ngā tikanga matatika, me ngā whakaaro ā-pāpori. Mā tēnei, ka mārama ake ngā ākonga ki te tūranga o te pūtaiao i roto i te hapori.
8. Whakamahia te reo mārama, ā, kia āta whakapakarihia te papakupu pūtaiao.
He uaua ngā kupu hangarau o te pūtaiao. Whakaakona mārire ngā kupu pūtaiao mā te horopaki, kaua e ako mā te ngākau. Hei tauira, i mua i te whakauru i te kupu "mimiti", kia mārama ngā ākonga ki te wheako o te "ngaronga o te wai ina pāngia e te rā." Whakamahia he iti noa ngā kupu whakarite, engari kia tere te whakamārama i ngā rohe kia kore ai e hē te whakaaro.
Mā ngā mahi ngāwari pēnei i te waihanga i tētahi "papakupu poto" i roto i tētahi pukatuhi, i tētahi mapi ariā, i ngā kāri kupu rānei, ka āwhina i ngā ākonga ki te maumahara ki ngā kupu me te mārama ki tōna tikanga.
9. Whakatinanahia ngā aromatawai e aromatawai ana i te tukanga, kaua ko te hua whakamutunga anake.
Mena he maha ngā whiringa aromatawai, ka whakawhirinaki ngā ākonga ki te maumahara. Hei hanga mātauranga pūtaiao, whakauruhia ngā aromatawai tukanga pēnei i ngā puka taiwhanga, ngā pūrongo poto i te whakatakotoranga CER, ngā pānui pūtaiao, ngā whakaaturanga rānei o ngā kitenga. Whakaratohia he rārangi aromatawai e aromatawai ana i: te mārama o ngā kereme, te whakamahinga tika o ngā raraunga, te whakaaro arorau, me te kaha ki te tautuhi i ngā herenga o ngā whakamātautau.
Mā ngā aromatawai whakawhanake—pērā i ngā pātai poto i te mutunga o te akoranga, ngā whakaaroaro "he aha taku i ako i tēnei rā", ngā kōrero poto rānei—ka āwhina i ngā kaiako ki te tautuhi i ngā whakaaro hē i te tīmatanga.
10. Waihangahia he ahurea akomanga e haumaru ai te whakamātau me te mahi hapa.
Ka ahu whakamua te pūtaiao mā te whakamātautau, te arotake, me te ako mai i ngā hapa. Nō reira, me whakatenatena te taiao akomanga i ngā ākonga ki te whakamātautau, ki te whakapuaki whakaaro, me te whakatika i ō rātou whakaaro i runga i ngā taunakitanga. Whakaaturia ehara te hē i te mea whakama, engari he wāhanga o te tukanga ako. Ka taea e ngā kaiako te whakatauira i tēnei mā te kī, "Kua whakahēngia tā mātou whakapae. Me titiro tātou ki ngā raraunga, me te tautuhi i ngā take pea."
Mā tēnei momo ahurea ka whakangungu ngā ākonga kia whakaaro tuwhera, kaua e whakaaro ārai, kia rite hoki ki te whakapai ake i ō rātou māramatanga—te mauri o te mātauranga pūtaiao.
Te Katinga
Ko te whakaako i te mātauranga pūtaiao me whai huarahi e hono ana i te pūtaiao ki te ao tūturu, e aro nui ana ki te tukanga pūtaiao, e poipoi ana i te kaha ki te whakamārama raraunga, me te poipoi i ngā tikanga whakaaroaro arohaehae mō ngā mōhiohio. Mā roto i ngā whakamātautau ngāwari, ngā kōrero e ahu mai ana i ngā taunakitanga, me ngā aromatawai e aromatawai ana i te tukanga, ehara i te mea ka "mārama noa ngā ākonga ki te pūtaiao" engari ka taea hoki e rātou te whakamahi i te whakaaro pūtaiao hei aro atu ki ngā raruraru o ia rā. Hei whakamutunga, ehara i te mea he pūkenga mātauranga noa iho te mātauranga pūtaiao, engari he tūāpapa mō te oranga tonutanga hei tāngata whenua mātau, arohaehae, me te haepapa.
