Mmetụta nke Mgbanwe Ihu Igwe na Ihe Ndị Dị na Geophysics
Pendahuluan
Mgbanwe ihu igwe bụ ihe a na-ahụkarị n'ụwa niile nke nwere mmetụta kpọmkwem na nke na-apụtaghị ìhè n'akụkụ dị iche iche nke ndụ na gburugburu ebe obibi. Ihe a na-emetụtaghị naanị ihu igwe na ihu igwe mpaghara kamakwa ọ na-emetụtakwa geophysics nke ụwa. N'isiokwu a, anyị ga-enyocha otu mgbanwe ihu igwe si emetụta ihe dị iche iche dị na geophysical dịka mmụba nke oke osimiri, mgbanwe na usoro mmiri ozuzo, ice agbaze, na ọrụ ala ọma jijiji. Ịghọta mmetụta ndị a dị oke mkpa maka itinye usoro mgbochi dị mkpa.
Mmụba Ọkwa Oke Osimiri
Mmụba nke oke osimiri bụ otu n'ime mmetụta kachasị mkpa nke mgbanwe ihu igwe. Okpomọkụ ụwa na-eme ka mmiri oké osimiri gbasaa ma gbazee mkpuchi ice na Ugwu na Ndịda Poland. Dịka nnyocha nke Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) bipụtara si kwuo, ọkwa oke osimiri ụwa amụbaala ihe dị ka sentimita 8-9 kemgbe 1880. A na-atụ anya na usoro a ga-aga n'ihu, ọbụlagodi n'okpuru ọnọdụ ikuku gas na-esi n'ime ụlọ.
Mmụba nke oke osimiri nwere nnukwu ihe ga-esi na ya pụta maka gburugburu ebe obibi dị n'ụsọ oké osimiri na obodo ụmụ mmadụ. Mbibi nke osimiri, ntinye mmiri nnu n'ime mmiri dị ọcha, na mfu nke ebe obibi dị mkpa dịka mangrove na apịtị bụ ụfọdụ n'ime mmetụta ndị a na-enwe ozugbo. A na-atụkwa anya mfu akụ na ụba, karịsịa maka obere mba agwaetiti ndị dabere na njem nlegharị anya na ịkụ azụ.
Mgbanwe n'Ụdị Mmiri Ozuzo
Mgbanwe ihu igwe na-akpatakwa mgbanwe n'ụdị mmiri ozuzo zuru ụwa ọnụ. Ọ bụ ezie na ụfọdụ mpaghara na-enwe mmụba mmiri ozuzo, ndị ọzọ nwere ike iche ihu oké ọkọchị ogologo oge. Ihe a na-emetụta akụrụngwa mmiri , ọrụ ugbo, na ndụ nke osisi na anụmanụ.
Mgbanwe na usoro mmiri ozuzo anaghị emetụta naanị elu ala kamakwa ọ na-emetụta geophysics dị n'okpuru ala. Dịka ọmụmaatụ, mmụba nke mmiri ozuzo nwere ike ibute mbuze ala ma mee ka ohere nke mbuze ala dịkwuo elu n'ebe ndị na-adịghị ike. N'aka nke ọzọ, oke ọkọchị nwere ike ime ka ọkwa mmiri dị n'okpuru ala daa , na-akpalite mbibi ala n'obodo ụfọdụ, ma na-emetụta nkwụsi ike nke ụlọ ala.
Ice na Glaciers na-agbaze agbaze
Mmiri oyi na ice dị n'ógbè ndị dị n'elu ala bụ ihe ngosi dị nro nke mgbanwe ihu igwe. Ka okpomọkụ ụwa na-arị elu, agbaze nke ice na ice na-agba ọsọ ngwa ngwa. Otu ihe atụ pụtara ìhè bụ agbaze nke ice Greenland na Antarctic, nke na-enye aka nke ukwuu na mmụba nke ọkwa mmiri.
Ọzọkwa, ice agbaze na-emetụtakwa mmiri iyi na nkwụsi ike nke ala na mpaghara ugwu. Mmiri agbaze nke ice na-akpata mgbanwe na mmiri iyi, na-emetụta ndụ nke gburugburu ebe obibi dabere na mmiri oyi sitere na ice. N'ọkwa mpaghara, mfu ice nwere ike ịgbanwe nrụgide na akpụkpọ ụwa, nke nwere ike ịkpalite mgbanwe tectonic ma na-amụba ohere nke ala ọma jijiji na ọrụ mgbawa ugwu n'ebe ụfọdụ.
Ọrụ Ala Ọma na Mgbawa Ugwu
Ọ bụ ezie na mgbanwe ihu igwe anaghị akpata ya ozugbo, ihe omume ala ọma jijiji na mgbawa ugwu nwere ike imetụta ya site na usoro dị mgbagwoju anya. Otu ihe atụ bụ mbelata ibu nke ice n'elu ala n'ihi ice na-agbaze. Mgbe ice gbazere, a na-ewepụ nnukwu oke nke na-agbanye n'elu ala, na-eme ka "mgbanwe" nke ihe mkpuchi ahụ dịkwuo nro, ma ọ bụ bulie elu, nke ihe mkpuchi ahụ. Usoro a nwere ike ịkpalite mgbanwe na ntụpọ tectonic, nke nwere ike ibute ala ọma jijiji.
Ọzọkwa, mgbanwe na nrụgide n'ime ala ụwa nwekwara ike imetụta ọrụ mgbawa ugwu . Otu nnyocha na-egosi na mbelata nke mkpuchi ice na Iceland, yana glaciers agbaze, enyela aka na mmụba nke ọrụ mgbawa ugwu na mpaghara ahụ. Ihe a na-egosi na mmekọrịta dị n'etiti mgbanwe ihu igwe na ọrụ geological dị mgbagwoju anya ma dịkwa iche iche.
Permafrost na ihe ize ndụ Geo
Permafrost bụ ala nke na-anọgide na-akpọnwụ n'afọ niile, a na-ahụkarịkwa ya n'ógbè ndị dị n'okpuru ala na ndị dị n'okpuru ala. Okpomọkụ ụwa na-eme ka permafrost gbazee, nke na-emetụta usoro ala na mmiri nke mpaghara ahụ. Ịgbaze permafrost nwere ike ibute nnukwu mwepụta nke methane a tụbara, gas dị ike nke na-eme ka ikuku dị ndụ dị n'ime ala.
Ọzọkwa, ịgbaze permafrost nwere ike ime ka ala ahụ ghara inwe ike ibuli ya, nke na-ebute mmebi na akụrụngwa dịka okporo ụzọ, àkwà mmiri, na ụlọ ndị dị na mpaghara kwụsiri ike. Mmetụta nke ihe ize ndụ a chọrọ nlebara anya pụrụ iche na atụmatụ mmepe na ibelata gburugburu ebe permafrost metụtara.
Nkwụsi ike na Ala Mbuli Elu
A makwaara mgbanwe ihu igwe na-emetụta nkwụsi ike nke ugwu n'akụkụ dị iche iche nke ụwa. Mmiri ozuzo na-abawanye, karịsịa oke mmiri ozuzo, nwere ike ime ka ohere nke mbuze ala dịkwuo elu. N'aka nke ọzọ, oge ọkọchị ogologo oge nwere ike ibute nnukwu mgbawa ala, na-ebelata iguzosi ike n'ezi ihe nke ugwu ma na-eme ka ha bụrụ mbuze ala mgbe mmiri ozuzo siri ike laghachiri.
Ọmụmụ ihe gbasara ala egosila na mmekọrịta dị n'etiti usoro mmiri ozuzo na nkwụsi ike ala dị oke mkpa maka nghọta na ịkọ amụma mmegharị oke ala n'ọdịnihu. Ya mere, nlekota na nhazi data na-aga n'ihu dị oke mkpa maka ịtụ anya na ijikwa ihe egwu nke mbuze ala.
Mmechi
Mmetụta nke mgbanwe ihu igwe na ihe ndị dị na geophysical doro anya ma dị iche iche, gụnyere mmụba nke ọkwa mmiri, mgbanwe na mmiri ozuzo, ice na glaciers agbaze, na ọrụ ala ọma jijiji na mgbawa ugwu. Akụkụ nke ọ bụla n'ime ihe ndị a nwere mmetụta dị mgbagwoju anya maka gburugburu ebe obibi, akụrụngwa, na ndụ mmadụ. Ya mere, nghọta na ibelata mmetụta ndị a chọrọ ụzọ dị iche iche na mmekorita n'etiti ndị ọkà mmụta sayensị, ndị na-eme iwu, na obodo sara mbara.
Ime ihe ịma aka ndị mgbanwe ihu igwe na-eweta chọrọ usoro dị irè dịka ibelata ikuku gas na-ekupụ n'ime ụlọ, ime mgbanwe na mgbanwe ihu igwe, na itinye ego na nnyocha na teknụzụ geophysical dị elu karị. Ọ bụ naanị site n'iji usoro zuru oke na nghọta zuru oke ka anyị ga-esi chee ihu ma belata mmetụta nke mgbanwe ihu igwe na ihe ndị dị na geophysical na nkwado nke Ụwa n'ọdịnihu.
