Nnyocha Ihe Ndị Dị na Gburugburu Ebe Ochie
N'ihe gbasara ihe mgbe ochie, mgbalị iji ghọta ndụ mmadụ gara aga anaghị adabere naanị n'ịchọpụta ihe ndị e ji aka rụọ dịka ngwaọrụ nkume, ite ụrọ, ma ọ bụ ụlọ. Ụdị data ọzọ dị mkpa bụ ihe ndị e kere eke dị na ihe mgbe ochie nke nwere ike ime ka mmekọrịta mmadụ na gburugburu ebe obibi ha pụta ìhè. A maara data a dị ka ihe gbasara gburugburu ebe obibi. Nyocha ihe mgbe ochie na-enyere ndị ọkà mmụta ihe ochie aka ịhazigharị nri, atụmatụ ndụ, mgbanwe ihu igwe mpaghara, njikwa akụrụngwa, na ọbụna usoro obibi. Site na ihe gbasara gburugburu ebe obibi, a na-ekpughe ihe gara aga ọ bụghị naanị n'ihe ụmụ mmadụ mere, kamakwa n'ihe ha riri, zụlite, kụọ, gbaa ọkụ, tụfuo, ma hụ na gburugburu ebe obibi ha kwa ụbọchị.
Ịghọta Ihe Ndị Dị n'Etiti Ebe Obibi na Ihe Dị Iche Ha na Ihe Ndị Dị n'Etiti Ebe Obibi
N'ozuzu, ihe ndị dị ndụ bụ ihe fọdụrụ n'ihe ndị dị ndụ ma ọ bụ ihe ndị sitere n'okike (dịka ọmụmaatụ, ọkpụkpụ anụmanụ, mkpụrụ, pollen, unyi, shei mollusk, ụfọdụ ihe ndị dị n'ime ala) a na-ahụ n'ebe ihe ochie, ma dịkwa mkpa maka nkọwa nke ọrụ mmadụ. Ihe ndị dị ndụ dị iche na ihe ndị dị ndụ n'ihi na ihe ndị dị ndụ bụ ihe ndị mmadụ mere ma ọ bụ gbanwee nke ọma. Ọkpụkpụ anụmanụ ndị na-egosi akara anụ nwere ike ịda n'ebe isi awọ dị: ọkpụkpụ ahụ n'onwe ya bụ ihe dị ndụ, mana akara anụ ahụ na-egosi kpọmkwem ihe mmadụ na-eme. Ọ bụ ezie na ihe ndị dị ndụ (dịka ọmụmaatụ, oghere dị n'azụ, ebe a na-ere ọkụ, olulu mmiri) bụ ihe ndị a na-apụghị iwepụ na-agbanweghị ha, a na-enwekarị ike iwepụ ma nyochaa ihe ndị dị ndụ n'ime ala na ụlọ nyocha.
Ọdịiche a dị mkpa n'ihi na ọ na-emetụta ụzọ nnwale, ụzọ nchekwa, na usoro nyocha. Ihe ndị dị ndụ na-adịkarị mfe imebi, na-emerụ ngwa ngwa, ma dabere nke ukwuu na ọnọdụ nchekwa. Ya mere, ndị ọkà mmụta ihe ochie nke oge a na-eme atụmatụ maka igwu ala na atụmatụ nlele tupu oge eruo iji hụ na data ecofact agaghị efu.
Ụdị Ihe Ndị A Na-ahụkarị nke Ecofacts Nyochara
Ihe ndị dị ndụ na gburugburu ebe obibi na-ekpuchi ọtụtụ ụdị dị iche iche, nke ọ bụla n'ime ha na-enye ozi kpọmkwem:
1. Ihe fọdụrụ n'anụmanụ (ọkpụkpụ, ezé, mpi, akpịrị azụ)
Data anụmanụ na-enyere aka ikpughe ụdị anụmanụ ndị a na-achụ ma ọ bụ na-edebe, usoro igbu anụ, mmasị oriri, na oge ọrụ. A na-akpọkarị nyocha a zooarchaeology.
2. Ihe fọdụrụ n'ime osisi (mkpụrụ, mkpụrụ osisi, osisi, eriri osisi, phytoliths)
Ihe fọdụrụ n'osisi nwere ike igosi ọrụ ugbo, nhazi nri, ojiji osisi, na ọbụna osisi ọgwụ. Ngalaba ọmụmụ ihe a gụnyere ihe ochie.
3. Ntụ ntụ na spores
Ntụ ntụ ntụ bara ezigbo uru maka ime ka ihe ọkụkụ gara aga na mgbanwe gburugburu ebe obibi dịghachi mma. Nyocha nke ntụ ntụ bụ akụkụ nke ọmụmụ ihe gbasara ọrịa ụbụrụ.
4. Ihe fọdụrụ n'ọkụ na ọkụ
A pụrụ iji kol chọpụta ụdị nkụ, nri ma ọ bụ ihe omume mmepụta ihe (dịka ọmụmaatụ, ịgba ite), ọ dịkwa oke mkpa maka mkpakọrịta nwoke na nwanyị na radiocarbon.
5. Mkpụkọ mollusk na obere anụmanụ
Mkpuru nwere ike ikpughe ụzọ ndị e si eji mmiri eme ihe n'ụsọ oké osimiri, gburugburu ebe obibi mmiri, na usoro oriri protein. Microfauna (dịka ọmụmaatụ, òké ma ọ bụ obere ejula) nwere ike ịbụ ihe ngosi nke mgbanwe ebe obibi.
6. Nsụda mmiri, ala, na ihe fọdụrụ n'ihe ndị dị ndụ
Ọ bụ ezie na ha nwere ike iyi "ihe nkịtị," ihe ndị dị n'ime ala bụ ebe nchekwa gburugburu ebe obibi. Site na nyocha kemịkalụ na obere ihe dị n'ime ala, ihe ndị dị n'ime ala nwere ike ikpughe ihe omume ụlọ, ebe a na-azụ anụ ụlọ, ebe mkpofu, na ọbụna idei mmiri ma ọ bụ ọkụ.
Ebumnobi nke Nnyocha Ecofact: Gịnị ka ndị ọkà mmụta ihe ochie chọrọ ịma?
Nnyocha Ecofact lekwasịrị anya n'ajụjụ ndị buru ibu gbasara ndụ mmadụ gara aga, gụnyere:
– Ụdị nri na oriri: Kedu ihe bụ nri ndị bụ isi? Olee otú anụ, azụ, ma ọ bụ osisi a kụrụ akụ dị mkpa?
– Ndụ na akụnụba: Ịchụ nta na ịchịkọta ihe, ọrụ ugbo, ịzụ anụ ụlọ, ma ọ bụ njikọta? Kedu ka mmepụta nri si dị ike?
– Oge na mmegharị: Ebe ahụ ò biri na ya ruo mgbe ebighị ebi ma ọ bụ n'oge? Kedụ ihe akaebe na-akwado nke a?
– Gburugburu ebe obibi na ihu igwe: Olee osisi kacha baa ụba? È nwere nkụ, oyi, ma ọ bụ mgbanwe ala?
– Mmekọrịta mmadụ na gburugburu ebe obibi: È nwere igbukpọ ọhịa, ịgba mmiri, ịgba ala, ma ọ bụ iji akụrụngwa eme ihe gabiga ókè?
– Ememme na ihe nnọchianya: Ụfọdụ ihe ndị dị ndụ (dịka ọmụmaatụ anụmanụ ụfọdụ) nwere ike ịdị n'ihe gbasara omume omenala ma ọ bụ njirimara mmekọrịta mmadụ na ibe ya.
N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, ihe ndị dị ndụ na gburugburu ebe obibi na-enye ụzọ isi gụọ "ihe ndị na-apụtaghị ìhè" nke ọrụ mmadụ nke na-adịghị ahụ anya mgbe niile n'ihe ochie.
Usoro Nlele na Ndekọ Ihe n'Ubi
A na-achọpụta ịdị mma nke nyocha gburugburu ebe obibi n'oge a na-egwupụta ihe. Ụfọdụ ụzọ dị mkpa gụnyere:
– Ịsa mmiri: Usoro nke ikewapụ obere ihe fọdụrụ n'osisi (mkpụrụ, obere unyi) site na ala site na iji mmiri ka ihe ndị dị ndụ wee na-ese n'elu mmiri. Nke a dị oke mkpa maka ihe ochie.
– Ịchacha: Ịchacha ala nwere nha nha nha iji jide obere ọkpụkpụ, mkpụrụ, ma ọ bụ iberibe shei.
– Nnwale a na-achịkwa: Nnwale usoro nke sedimenti kwa oyi akwa (stratigraphy), igbe ngwuputa ihe, ma ọ bụ atụmatụ pụrụ iche.
– Mgbochi mmetọ: Uwe aka, akpa ndị na-adịghị ọcha, na akara doro anya dị mkpa karịsịa maka nyocha biomolecular (DNA ochie, protein) na ihe fọdụrụ na organic.
Idekọ ihe dị n'ime ya (ebe ọ dị, omimi ya, njikọ ya na ihe ndị dị n'ime ya/ihe ndị e ji mee ya) dị mkpa. Ihe ndị dị n'ime ya na-enweghị ihe dị n'ime ya na-efunahụ uru nkọwa ya n'ihi na ha enweghị ike ijikọ ya na ihe omume ma ọ bụ ihe omume ụfọdụ.
Usoro Nyocha Ụlọ Nyocha
N'ime ụlọ nyocha, a na-enyocha ihe ndị dị ndụ site na iji ọtụtụ ụzọ dị iche iche, site na ọdịdị ahụ ruo na kemistri:
1. Nchọpụta taxonomic
A na-amata ọkpụkpụ site na ọkwa ụdị ma ọ bụ ụdị mkpụrụ ndụ ihe nketa mgbe ọ bụla o kwere mee, site na iji nchịkọta ntụnyere. Otu ihe ahụ metụtakwara mkpụrụ, osisi, ma ọ bụ mkpụrụ.
2. Nyocha Taphonomic
Taphonomy na-amụ usoro ndị na-emetụta ihe fọdụrụ n'ihe ndị dị ndụ site n'oge ha nwụrụ ruo mgbe achọpụtara ha: akara mgbu, ọkụ, ata anụ ọhịa, ihu igwe, ma ọ bụ ire ere. Taphonomy na-enyere aka ịmata ọdịiche dị n'etiti ihe ndị mmadụ na ihe ndị sitere n'okike.
3. Nyocha ọnụọgụgụ
Dịka ọmụmaatụ, na ihe ọmụmụ anụmanụ, a na-eji usoro dịka NISP (Ọnụọgụ nke Ihe Ndị Achọpụtara) ma ọ bụ MNI (Ọnụọgụ Kacha nta nke Ndị Mmadụ) eme atụmatụ ihe mejupụtara anụmanụ. Na ihe ọmụmụ ochie, a na-agbakọ ugboro ole ụdị osisi ma ọ bụ mkpokọta mkpụrụ kwa olu nke ihe ndị dị n'ime ala.
4. Nyocha isotope kwụsiri ike
Isotopes carbon na nitrogen dị n'ọkpụkpụ nwere ike inye ihe ngosi nri (dịka ọmụmaatụ, ike nke isi iyi mmiri na nke ala, ma ọ bụ osisi C3 megide C4). Isotopes oxygen nwere ike inwe njikọ na mmiri na ọnọdụ ihu igwe.
5. Nyocha ihe fọdụrụ na biomolecular
Ihe fọdụrụ n'ime abụba dị n'ite (nke ejikọtara ya na ihe ndị dị ndụ dị ka ihe ndị na-eri), DNA ochie, ma ọ bụ protein nwere ike ịchọpụta ụdị na usoro nhazi nri ndị na-adịghị ahụ anya.
6. Mkpakọrịta nwoke na nwanyị
Enwere ike iji kol, ọkpụkpụ, ma ọ bụ ihe ndị ọzọ fọdụrụnụ e ji ihe ndị dị ndụ mee maka mkpakọrịta rediocarbon, ma ọ bụrụhaala na ha emezuola ihe achọrọ maka nchekwa ma ghara imerụ ahụ.
Nchekwa Ecofact na Nnyocha Data
Ọ bụghị ihe niile dị ndụ nwere ohere ha nhata ichekwa ihe ndị dị ndụ. Gburugburu ebe obibi nwere acidic nwere ike ịgbaze ọkpụkpụ na shei, ebe ọnọdụ kpọrọ nkụ ma ọ bụ nke na-adịghị mma (dịka ọmụmaatụ, apịtị) nwere ike ichekwa ihe ndị dị ndụ. N'ihi ya, data ecofact na-enwekarị echiche nchekwa. Ndị ọkà mmụta ihe ochie aghaghị ịkọwa nsonaazụ nke ọma: enweghị ọkpụkpụ azụ, dịka ọmụmaatụ, apụtaghị na obodo anaghị eri azụ—ọkpụkpụ nwere ike ịbụ naanị ihe a na-echekwa nke ọma ma ọ bụ ihe a na-anwale nke ọma.
A pụkwara inwe ajọ mbunobi site na atụmatụ igwu ala nke na-adịghị esi ike, nha sieve buru ibu nke ukwuu, ma ọ bụ nhazi na-adịghị agbanwe agbanwe. Ya mere, ụkpụrụ usoro na akụkọ dị oke mkpa maka ịtụnyere nsonaazụ nyocha n'ofe ebe.
Ntinye Aka nke Ihe Ndị Dị n'Ebe Obibi na Nrụgharị nke Ndụ Gara Aga
Nnyocha nke ihe ndị dị ndụ na gburugburu ebe obibi na-enye ohere maka mmezi "dị ndụ" na nke zuru oke. Site na ihe fọdụrụ n'osisi, ndị ọkà mmụta ihe ochie nwere ike ịchọpụta ebe a na-azụ ụmụ, ụdị ihe ubi, na usoro ọrụ ugbo. Site na anụmanụ, ha nwere ike ịchọpụta mgbanwe site na ịchụ nta gaa na ịkọ anụ ụlọ, ma ọ bụ mgbanwe na oriri n'ihi azụmaahịa na ọnọdụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Ntụ ntụ na ala na-ekpughe mgbanwe ala: mkpochapụ ọhịa, mmụba ala, na mmebi gburugburu ebe obibi.
Ọzọkwa, ihe ndị dị ndụ na gburugburu ebe obibi na-ejikọ ihe ochie na ihe ndị dị ugbu a dịka nchekwa nri, imeghari na mgbanwe ihu igwe, na ijikwa akụrụngwa. Ihe ndị dị ndụ na gburugburu ebe obibi gara aga nwere ike inye ihe mmụta gbasara nkwado: mgbe ọha mmadụ na-agbanwe nke ọma, na mgbe nrụgide gburugburu ebe obibi na-akpata mgbanwe mmekọrịta mmadụ na ibe ya.
Penutup
Ihe ndị dị ndụ n'ụwa bụ otu n'ime ebe data kachasị baa ọgaranya na nkà mmụta ihe ochie, na-edekọ mmekọrịta chiri anya dị n'etiti ụmụ mmadụ na ụwa eke. Site na usoro nlele anya nke ọma, nyocha ụlọ nyocha ziri ezi, na nkọwa nke na-emetụta echiche nchekwa, ihe ndị dị ndụ n'ụwa nwere ike ikpughe ụkpụrụ nri, gburugburu ebe obibi, teknụzụ ndụ, na ọnọdụ akụ na ụba ọha na eze nke na-apụtaghị ìhè mgbe niile site na ihe ochie. Ya mere, nyocha ihe ndị dị ndụ abụghị naanị ihe mgbakwunye kama ọ bụ ntọala dị mkpa maka nghọta zuru oke nke ihe gara aga - ihe ndị gara aga ka ndụ na-eme n'ezie n'etiti mgbanwe ala, ihu igwe, na akụrụngwa.
