Nnyocha nke Ihe Ndị Dị Tupu Akụkọ Ihe Mere Eme
Ihe ochie tupu oge ochie bụ ihe ndị mmadụ hapụrụ tupu e dee ihe. Ihe ndị a—site na ngwa nkume dị mfe ruo na ọla ígwè mbụ—na-eje ozi dị ka "akwụkwọ" bụ isi maka ndị ọkà mmụta ihe ochie n'ịrụgharị ụdị ndụ, teknụzụ, nkwenkwe, na usoro mmekọrịta mmadụ na ibe ya nke obodo ochie. N'ihi na ndekọ ederede adịghị, a ga-eme nyocha nke ihe ochie tupu oge ochie nke ọma, n'usoro, na n'ọnọdụ ya. Isiokwu a na-atụle nkọwa nke ihe ochie tupu oge ochie, ụdị ha, na ụzọ nyocha a na-ejikarị aghọta ihe gara aga.
Nkọwa na Ọrụ nke Ihe Ochie Tupu Oge A
N'ozuzu, ihe ochie bụ ihe mmadụ mere, gbanwee, ma ọ bụ jiri mee ihe. N'ọmụmụ ihe ochie, ihe ochie bụ isi iyi data, dị iche na ihe ndị dị ndụ (ihe fọdụrụ na osisi na anụmanụ) na ihe ndị dị na ya (ihe owuwu ndị a na-apụghị ịkwaga dịka oghere dị n'ime ala, olulu mmiri, ma ọ bụ ebe a na-ere ihe). Ihe ochie ndị gara aga na-enye ihe ngosi maka ihe omume mmadụ: otu ha si achụ nta, hazie nri, wuo ebe obibi, azụmaahịa, na ọbụna gosipụta njirimara na akara okpukpe.
Uru nke ihe ochie dị abụghị naanị n'ụdị ya, kamakwa n'ọnọdụ ebe achọtara ya. Anyụike nkume a hụrụ n'elu ya na-enweghị ozi oyi akwa ma ọ bụ njikọ ya na ihe ndị ọzọ a chọtara enweghị uru nkọwa karịa anyụike yiri nke a hụrụ n'ime oyi akwa doro anya nke nwere ọkpụkpụ anụmanụ, ọkụ ọkụ, na iberibe ite. Ya mere, ihe ochie nke oge a na-etinye uche nke ukwuu na akwụkwọ ihe e gwupụtara n'ala na ndekọ stratigraphic.
Ụdị Ihe Ochie Ndị Tupu Oge A
Enwere ike kewaa ihe ochie ndị dị tupu oge ochie dabere na ihe onwunwe, ọrụ, ma ọ bụ oge mmepe teknụzụ.
1. Ngwaọrụ nkume (lithic)
Ndị a gụnyere ihe e ji egbutu ihe, flakes, agụba, isi akụ, nkume igwe nri, na ngwaọrụ ọkpụkpụ, nke a na-ewere mgbe ụfọdụ dị ka akụkụ nke teknụzụ lithic. Nyocha nke ngwaọrụ nkume dị mkpa n'ihi na ha na-agafe ọtụtụ ojiji, site na Paleolithic ruo Neolithic, a ka na-ejikwa ha n'oge ochie ígwè n'omenala ụfọdụ.
2. Ịkpụ ite (seramiki tupu oge ochie)
Ịkpụ ite bụ ihe dị mkpa na-egosi mmalite nke ebe obibi ndị mmadụ bi, ebe a na-echekwa nri, na mmepe nke isi nri. Ọdịdị ya, usoro mmepụta ya, ịchọ mma ya, na nhazi ụrọ na-enyere aka inyocha ọdịnala omenala na mmekọrịta dị n'etiti otu na ibe ya.
3. Ihe ochie e ji ígwè rụọ
N'oge usoro ọla nchara na ígwè, ihe ndị dị ka axes funnel, drum, braces, spearheads, na ọla na-egosi ọkachamara n'ihe gbasara mmepụta ihe na netwọk mgbanwe ihe ndị dị ndụ. Ihe ndị dị ka ebu na usoro ịkpụ ihe nwekwara ike igosi ọkwa nke ọkachamara n'ihe gbasara ígwè.
4. Ihe ndị dị ndụ
Osisi, eriri, akpụkpọ anụ, ma ọ bụ rattan anaghị adị ndụ mgbe niile, mana ọ bụrụ na echekwara ya (dịka ọmụmaatụ, n'ọgba kpọrọ nkụ ma ọ bụ gburugburu apịtị), ihe ndị a nwere ike ikpughe ozi gbasara teknụzụ ndị a na-anaghị edekọkarị, dịka ịkpa ákwà, uwe, na ihe ndị e ji akpa mee.
5. Ihe ndị e ji mee ihe atụ
Ihe osise ọgba, chaplet, obere ihe oyiyi, ma ọ bụ ihe omume na-egosi ikike na ngosipụta nke njirimara. Nkebi a na-enyere aka ịghọta akụkụ echiche nke na-adịghị apụta ìhè mgbe niile na ngwaọrụ bara uru.
Isi Usoro nke Nyocha Ihe Ochie
Nnyocha nke ihe ochie ndị dị ndụ tupu oge ochie na-agụnyekarị ọtụtụ usoro: nkọwa, nhazi, nha, nkọwa ọrụ, na itinye ya n'ọnọdụ oge oghere.
1. Nyocha Ụdị na Nhazi
Ụdịdị bụ nchịkọta nke ihe ochie dabere na myirịta na ọdịdị na njirimara. Dịka ọmụmaatụ, a na-ekewa ngwaọrụ nkume dị ka axes aka, ngwaọrụ flake, ma ọ bụ microliths. N'ime ite ụrọ, a pụrụ iji ụdịdị dabere na ọdịdị egbugbere ọnụ, ahụ, ntọala, na ihe ịchọ mma.
Ebumnuche nke ụdị ihe abụghị naanị "ịkpọ aha" ihe, kama ọ bụ ịtụle mgbanwe na mgbanwe. Mgbanwe na ụdị ngwaọrụ site na nke siri ike gaa na nke ka mma nwere ike igosi mgbanwe teknụzụ, mkpa akụ na ụba, ma ọ bụ mmekọrịta omenala. Agbanyeghị, ụdị ihe ndị a ga-akpachara anya ka a ghara itinye ụdị ihe ndị a na mgbanwe mpaghara.
2. Nyocha teknụzụ (Chaîne Opératoire)
Usoro ọrụ a na-ele ihe ochie anya dị ka ihe si na usoro ihe omume dị iche iche pụta: nhọrọ ihe, mmepụta ihe, ojiji, mmezi, na mkpofu. Dịka ọmụmaatụ, maka ngwaọrụ nkume, ndị ọkà mmụta ihe ochie na-enyocha ụdị nkume ahụ, ntụziaka mmetụta, ikpo okwu flake, na ụkpụrụ flaking iji chọpụta usoro mmepụta (mmetụta kpọmkwem, nrụgide, ma ọ bụ bipolar).
N'ime ite ụrọ, nyocha teknụzụ gụnyere ụzọ ịkpụzi ihe (ịhịa aka n'ahụ, ịtụgharị, ịtụgharị wiil), usoro ịgba ọkụ, na ime ka ihe dị nro (ájá, iberibe osikapa, iberibe ite). Data ndị a nwere ike igosi ọkwa nke ọkachamara, nkewa ọrụ, na ọdịnala ihe ọmụma eketara eketa.
3. Nyocha Ojiji na Ihe Mwepụ
A naghị aghọta ọrụ ihe ochie mgbe niile site n'ọdịdị ya. Ya mere, nyocha ojiji-eyi na-enyocha mmebi dị obere n'ọnụ ngwaọrụ: ụkpụrụ ọkọ, ọkụ, obere mgbawa, ma ọ bụ gburugburu ọnụ. A pụrụ iji agụba nkume dị ka mma bee anụ, kpụchaa akpụkpọ ahụ, ma ọ bụ gbute ihe ubi—nke ọ bụla na-ahapụ akara pụrụ iche.
Nnyocha ihe fọdụrụ na-enyocha ihe fọdụrụ n'ihe ndị na-arapara n'ahụ, dị ka starch osisi, ọbara, protein, ma ọ bụ resin. Site na iji usoro kemịkalụ na obere ihe, ndị ọkà mmụta ihe ochie nwere ike ime ka nkọwa ọrụ dịkwuo mma, dị ka igosi nhazi nke tubers ma ọ bụ iji ihe nrapado eke mee ihe n'elu akụ.
4. Nnyocha Gburugburu: Oghere na Nhazi
A ga-etinye ihe ndị e ji aka rụọ n'usoro ihe dị iche iche (ogidi ala) iji ghọta usoro oge ha. Mmekọrịta dị n'etiti ihe ndị e ji aka rụọ n'ogidi nwere ike igosi ihe omume ụfọdụ: ebe a na-esi nri, ebe a na-arụ ọrụ ngwa ọrụ, ma ọ bụ ebe a na-ekpofu ihe mkpofu. Nyocha oghere, gụnyere eserese nkesa nke ihe ndị a chọtara, na-enyere aka ịhazigharị nhazi nke ebe obibi ahụ.
Ihe dị n'ime ya gụnyekwara njikọ dị n'etiti ihe ndị dị ndụ na ihe ndị dị n'ime ya. Nchọpụta nke skewer n'akụkụ ọkpụkpụ anụmanụ nke na-egosi akara anụ nwere ike igosi omume ịchụ nta na igbu anụ. Ka ọ dịgodị, ite dị nso n'ọkụ nwere ike igosi ọrụ isi nri ma ọ bụ ikpo ọkụ.
5. Ụbọchị na Usoro Ihe Mere Eme
Iji ghọta mgbanwe omenala, a ga-enye ihe ochie oge. Mmekọrịta nwoke na nwanyị nwere ike iji usoro nhazi na ntụnyere ụdị. Mmekọrịta nwoke na nwanyị zuru oke na-eji usoro dịka mkpakọrịta nwoke na nwanyị na rediocarbon (maka unyi, ọkpụkpụ, ma ọ bụ ihe ndị fọdụrụ na organic), mkpakọrịta nwoke na nwanyị na thermoluminescence (maka seramiiki), ma ọ bụ mkpakọrịta nwoke na nwanyị na OSL (maka sedimenti).
Ọ bụ ezie na ọ na-esiri ike ịchọpụta ihe ndị e ji nkume rụọ kpọmkwem, a pụrụ ide ha site na ihe ndị gbara ha gburugburu: dịka ọmụmaatụ, ihe e ji nkume rụọ nwekwara unyi nke e ji rediocarbon dee. N'ụzọ dị otu a, ihe ochie ahụ na-aghọ akụkụ nke akụkọ oge ochie siri ike.
Nkọwa Mmekọrịta na Omenala
Nnyocha nke ihe ochie ndị e ji mee ihe ochie anaghị akwụsị na "ihe e ji mee ihe a," kama ọ gbasaa ruo n'ajụjụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya: onye mere ya, otu esi ezigara ihe ọmụma, na ihe ọ pụtara nye obodo.
– Nhazi mmepụta: A na-emepụta ngwa ọrụ n'ime ụlọ ọrụ ma ọ bụ enwere ebe a na-arụ ọrụ pụrụ iche? È nwere ndị ọkachamara?
– Mgbanwe na mmegharị: Ebe dị anya nke ihe ndị e ji emepụta ihe na-egosi netwọk azụmaahịa ma ọ bụ mmegharị otu. Dịka ọmụmaatụ, Obsidian na-abụkarị ihe ngosi siri ike n'ihi na ebe o si enweta ya pere mpe ma dịkwa mfe ịchọta.
– Ọnọdụ na njirimara: Ọla, ihe emume, ma ọ bụ ihe ochie ndị a na-adịghị ahụkebe nwere ike igosi ọdịiche dị n'ọnọdụ ma ọ bụ ọrụ dị iche na ọha mmadụ.
– Mgbanwe ndụ: Mgbanwe site na ịchụ nta gaa na ngwa ọrụ ugbo, ma ọ bụ mpụta nke ite nchekwa, nwere ike ịbụ ihe jikọrọ ya na mgbanwe gaa na ọrụ ugbo na ebe obibi na-adịgide adịgide.
Ihe ịma aka na Nyocha Ihe Ochie
E nwere ọtụtụ ihe ịma aka dị mkpa. Nke mbụ, usoro okike na ihe omume mmadụ na-esote nwere ike iwepụ ihe ochie site na ọnọdụ mbụ ha (usoro mgbe ewepụtara ihe). Nke abụọ, enwere ike iji ihe ochie mee ihe ọzọ (emegharị ya), yabụ ọrụ ikpeazụ ha anaghị adị ka ọrụ mbụ ha mgbe niile. Nke atọ, echiche nchekwa na-eme ka ihe ochie dị ụkọ, si otú a na-agbanwe onyinyo nke teknụzụ gara aga. Ya mere, nkọwa ga-eburu n'uche oke data mgbe niile.
Penutup
Ihe ochie ndị e ji aka dee tupu oge ochie dị mkpa iji mepee akụkọ ihe mere eme nke ụmụ mmadụ tupu e dee ya. Site na nhazi, nyocha teknụzụ, ojiji, ihe fọdụrụ, ọnọdụ stratigraphic, na ụbọchị ọmụmụ, ndị ọkà mmụta ihe ochie nwere ike iwulite ihe owuwu ndị na-eme ka ihe ndị mere n'oge gara aga yie ihe dị adị. Agbanyeghị, ihe ochie anaghị ekwu okwu maka onwe ha - a ga-agụrịrị ha n'ihe gbasara gburugburu ebe obibi ha, nkesa nke ihe ndị a chọtara, na usoro omenala dị mgbagwoju anya. Site na usoro nyocha siri ike na nke dị oke mkpa, ihe ochie ndị e ji aka dee abụghị naanị ihe ochie kama ha bụ windo dị mkpa iji ghọta mmalite nke ihe ọhụrụ omenala mmadụ, mgbanwe, na ụdị dị iche iche.
