Ebe Ndị Dị Tupu Oge Ihe Mere Eme n'Afrịka
Agwaetiti Indonesia nwere akụkọ ndụ mmadụ ogologo oge gara aga kemgbe oge ochie—oge ụmụ mmadụ enweghị ide ihe, a na-enwetakwa ozi gbasara ndụ site na ihe ochie, ihe ndị e ji ihe ndị dị ndụ mepụta, na mgbanwe gburugburu ebe obibi. Site na nsọtụ ọdịda anyanwụ nke Sumatra ruo na nsọtụ ọwụwa anyanwụ nke Papua, ọtụtụ ebe ndị dị ndụ tupu oge ochie na-egosi na agwaetiti a abụghị naanị ụzọ njem maka ụmụ mmadụ mbụ, kamakwa ebe omenala bara ụba na nke dị iche iche si too. Ebe ndị dị ndụ tupu oge ochie na agwaetiti Indonesia na-enyere anyị aka ịghọta mmalite mmadụ, mmepe teknụzụ , nkwenye, na usoro obibi nke gbanwere ka oge na okike si dị.
Ihe ebe ochie dị maka agwaetiti pụtara
Ebe ndị dị tupu oge ochie bụ ebe ndị nwere ihe fọdụrụ n'ọrụ mmadụ oge ochie , dịka ngwaọrụ nkume, ihe fọdụrụ n'ihe oriri, ọkpụkpụ, eserese ọgba, ebe obibi, na ihe owuwu megalithic. Ịdị adị nke ebe ndị dị otú ahụ dị mkpa n'ihi na agwaetiti Indonesia bụ ebe nzukọ maka ọtụtụ ebili mmiri nke mmadụ: site na Homo erectus onye biri ndụ ọtụtụ narị puku afọ gara aga, ruo na ụmụ mmadụ nke oge a (Homo sapiens) bụ ndị mechara mepụta omenala nka, ọrụ ugbo, na usoro mmekọrịta mmadụ na ibe ya dị mgbagwoju anya. Site na nyocha ihe mgbe ochie, ala, na mmadụ, ebe ndị dị tupu oge ochie na-eje ozi dị ka "ebe nchekwa" nke na-echekwa ozi gbasara otu ụmụ mmadụ si dị ndụ ma gbanwee onwe ha n'ime gburugburu agwaetiti na-agbanwe agbanwe.
Sangiran: "ụlọ nyocha" nke ụmụ mmadụ oge ochie
Otu n'ime ebe ndị a ma ama bụ Ebe Sangiran dị na Central Java. UNESCO na-amata mpaghara a dị ka Ebe Ihe Nketa Ụwa n'ihi ọtụtụ ihe ndị e ji mee ihe n'oge ochie nke ụmụ mmadụ na anụmanụ na ihe ndị e ji nkume rụọ. A na-akpọkarị Sangiran "ụlọ nyocha eke" maka evolushọn mmadụ. Ihe ndị e ji mee ihe n'oge ochie nke Homo erectus, ngwaọrụ nkume dị mfe, na ala ndị na-edekọ mgbanwe gburugburu ebe obibi dị mkpa iji ghọta ndụ ụmụ mmadụ mbụ na Eshia. Ihe ndị a chọpụtara na Sangiran na-egosi na ụmụ mmadụ mbụ nwere ike iji ihe ndị gbara ha gburugburu, dị ka osimiri na mbara ala mepere emepe, ma na-anagide mgbanwe ihu igwe nke nta nke nta.
Trinil na Ngandong: akara dị mkpa n'akụkụ osimiri Bengawan Solo
N'Ọwụwa Anyanwụ na Etiti Java, Osimiri Bengawan Solo nwere ọtụtụ ebe dị mkpa, dịka Trinil na Ngandong. A maara Trinil dị ka ebe a chọtara "Java Man" (Homo erectus), akara ngosi zuru ụwa ọnụ nke paleoanthropology. Ka ọ dị ugbu a, Ngandong wepụtara ihe ndị dị ndụ mmadụ na anụmanụ nke na-enyere aka iwuli nghọta nke akụkụ ikpeazụ nke ndụ Homo erectus na Java. Ebe ndị dị n'akụkụ osimiri Bengawan Solo na-egosi otú osimiri si bụrụ ebe etiti ndụ: isi iyi mmiri, ụzọ ngagharị, ebe a na-eri nri, na ebe nke kwere ka a chọpụta ihe ndị dị n'ime ala nke "chekwaara" ihe ndị dị ndụ puku kwuru puku ruo ọtụtụ narị puku afọ ka e mesịrị.
Leang-Leang na ọgba ndị dị na Sulawesi: ụlọ ngosi ihe osise kacha ochie
Ọ bụ ezie na a maara Java maka ihe ochie ya nke mmadụ, a ma Sulawesi ama maka ebe ọgba ya dị tupu oge ochie, ọkachasị na mpaghara Maros-Pangkep, dịka Leang-Leang. Ihe osise aka na ihe osise anụmanụ n'elu mgbidi ọgba na-agba akaebe maka ọdịnala nka oge ochie. Ihe osise ọgba na-egosi ikike ihe nnọchianya na nke ime mmụọ nke ụmụ mmadụ oge mbụ. Ihe osise nkume nke Sulawesi enwetawo nlebara anya dị ukwuu n'ihi oge ochie ya na ịdị mma nke ihe osise ya, na-egosi mmekọrịta mmadụ na ibe ya na okike na omume emume ndị nwere ike ime. Ọgba ndị a nwekwara ihe fọdụrụ n'ebe obibi, dị ka ngwaọrụ nkume, ihe fọdụrụ n'ọkụ, na ọkpụkpụ anụmanụ a na-achụ nta.
Liang Bua, Flores: akụkọ Homo floresiensis
Na East Nusa Tenggara, Liang Bua dị na Flores Island meghere isiakwụkwọ dị mkpa n'ọmụmụ banyere mgbanwe mmadụ. Ebe a bụ ebe a ma ama maka nchọpụta nke Homo floresiensis, nke a maara dịka "nwoke hobbit" n'ihi obere nha ya. Nchọpụta nke ọkpụkpụ, ngwaọrụ nkume, na ihe ndị e gwupụtara n'ala na-ewelite ajụjụ ndị na-adọrọ mmasị gbasara mgbanwe mmadụ na obere agwaetiti. Liang Bua na-egosi na mgbanwe mmadụ anaghị adị n'usoro mgbe niile; ịnọpụ iche n'àgwàetiti nwere ike ibute mgbanwe pụrụ iche. Ọzọkwa, ebe ndị dị na Flores na-enyekwa aka ịchọpụta njem nke ụmụ mmadụ nke oge a na mgbanwe teknụzụ ka oge na-aga.
Papua na Maluku: ihe ndị metụtara mbugharị na mbido obibi
Mpaghara ọwụwa anyanwụ nke agwaetiti Indonesia—Papua na Maluku—nwere ebe ndị metụtara njem mmadụ nke oge a na mgbanwe na gburugburu mmiri na agwaetiti. Ọtụtụ ebe obibi ọgba na ebe ndị dị n'èzí na-egosi ihe akaebe nke ojiji nke akụrụngwa mmiri, dị ka azụ̀ shellfish na azụ, na-egosi ikike ụmụ mmadụ nwere ịmepụta atụmatụ ndụ mmiri. Papua nwekwara omenala ọdịnala ogologo oge, ọ bụ ezie na nchọpụta oge ochie na mpaghara ahụ ka na-aga n'ihu na-etolite, nchọpụta na-egosi na mpaghara ọwụwa anyanwụ ekewapụghị na mgbasa ozi sara mbara nke akụkọ ihe mere eme mmadụ , kama ọ bụ akụkụ nke netwọk mmegharị na mgbanwe dị mgbagwoju anya.
Omenala Megalithic: nnukwu nkume dị ka ihe nnọchianya nke omenala
Na mgbakwunye na ihe ndị e ji ihe ochie mee na ọgba ndị dị n'oge ochie, agwaetiti Indonesia bara ụba na ebe ndị dị ka ihe ochie, ihe mgbe ochie n'ụdị nnukwu ihe owuwu nkume jikọtara ya na nkwenkwe na nhazi mmekọrịta mmadụ na ibe ya. A na-ahụ ebe ndị dị ka ihe ochie n'ọtụtụ mpaghara, dị ka Sumatra (dịka ọmụmaatụ, n'ugwu ụfọdụ), Sulawesi, Nusa Tenggara, na ọbụna Sumba. Ha na-abịa n'ụdị dị iche iche: menhirs, dolmens, sarcophagi, na ọbụna pyramid steepụ. Omenala ndị dị ka ihe ochie na-egosi na usoro nkwenye dị na ndị nna nna ochie, ememe ọnwụ, na nhazi mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Ọnụnọ nke nnukwu nkume, nke a haziri ahazi na nke a kpụrụ akpụ na-egosipụtakwa nkà ọrụ na teknụzụ nke e mepụtara n'oge ahụ.
Mmepe teknụzụ: site na ngwaọrụ nkume ruo na ndụ ịnọdụ ala
Ebe ndị dị tupu oge ochie n'agwaetiti Indonesia nwere mgbanwe teknụzụ ogologo oge. Ndị mmadụ mbụ jiri ngwaọrụ nkume dị mfe bee, bee, ma ọ bụ hazie nri. Ka oge na-aga, ngwaọrụ ndị ahụ malitere ịdị iche iche, gụnyere ngwaọrụ flake, ngwaọrụ ọkpụkpụ, na ihe akaebe nke nhazi akụrụngwa dị mgbagwoju anya. N'ebe ụfọdụ, ihe ịrịba ama nke ụdị ndụ kwụsiri ike pụtara, gụnyere ụkpụrụ obibi na njikwa gburugburu ebe obibi. Mgbanwe ndị a metụtara mgbanwe site na ụdị ndụ ndị dinta na ndị na-anakọta ihe gaa na nke ugbo karịa, ọ bụ ezie na usoro ahụ adịghị otu n'ofe agwaetiti ahụ ma ọnọdụ gburugburu ebe obibi mpaghara metụtara ya nke ukwuu.
Ihe ịma aka nke ichekwa ebe ndị dị ndụ tupu oge ochie
Ebe ndị dị tupu oge ochie na-eche ọtụtụ ihe iyi egwu ihu: mbuze eke, igwu ala, mmepe, mmebi ihe, na ọbụna azụmaahịa iwu na-akwadoghị nke ihe ochie. Ozugbo e mebiri ala dị n'elu ebe ahụ, ozi sayensị ya nwere ike ịla n'iyi ruo mgbe ebighị ebi. Nchekwa chọrọ mmekorita n'etiti gọọmentị, ndị nchọpụta, obodo dị iche iche, na ngalaba agụmakwụkwọ. Mgbalị dịka mpaghara, ebe ngosi ihe mgbe ochie ebe ahụ, nkwado obodo, na njem mmụta nwere ọrụ nwere ike inyere aka ịnọgide na-enwe uru sayensị ebe a na-enweta uru akụ na ụba na-emebighị ihe nketa omenala.
Penutup
Ebe ndị dị tupu oge ochie n'agwaetiti Indonesia bụ windo maka akụkọ ihe mere eme nke ụmụ mmadụ n'agwaetiti a—site na Homo erectus na Sangiran na Trinil, ruo na nka ọgba na Maros–Pangkep, ruo na akụkọ pụrụ iche nke Homo floresiensis na Liang Bua na ihe ndị metụtara mgbanwe mmiri n'akụkụ ọwụwa anyanwụ. Ọdịiche dị n'ebe ndị a na-emesi ike na agwaetiti Indonesia abụghị naanị ebe obibi, kamakwa ebe ihe ọhụrụ, nka, nkwenye, na mgba mmadụ na okike. Site n'ichekwa na ịmụ banyere ebe ndị dị tupu oge ochie, anyị anaghị echekwa ihe gara aga kamakwa anyị na-eme ka nghọta anyị banyere njirimara mba na mgbọrọgwụ omenala dịkwuo mma.
Ọ bụrụ na ịchọrọ, enwere m ike ịgbanwe akụkọ a ka ọ bụrụ kpọmkwem okwu 1000 (ọ dị nso na 1000 ugbu a), ma ọ bụ mepụta ụdị nke nwere ndepụta zuru oke nke saịtị kwa agwaetiti yana nchịkọta nke ihe ndị bụ isi achọpụtara.
