Kev Xav Txog Kev Nyob Ntawm Qhov Muaj Feem Cuam Tshuam Thiab Nws Qhov Cuam Tshuam Rau Kev Loj Hlob Hauv Lub Xeev
Txoj kev xav txog kev vam khom yog ib txoj hauv kev tseem ceeb hauv kev tshawb fawb txog kev loj hlob uas piav qhia vim li cas ntau lub tebchaws uas tseem tab tom txhim kho thiaj li nyuaj siab kom caum cuag cov tebchaws uas tau txhim kho lawm. Tsis zoo li lub tswv yim niaj hnub, uas hais tias kev tsis txhim kho yog los ntawm cov yam ntxwv sab hauv (piv txwv li, kab lis kev cai, thev naus laus zis, lossis kev tswj hwm), txoj kev xav txog kev vam khom pom cov teeb meem kev loj hlob ua qhov tshwm sim ntawm kev sib raug zoo tsis sib npaug ntawm cov tebchaws uas tau txhim kho thiab cov tebchaws uas tab tom txhim kho. Hauv kev sib raug zoo no, cov tebchaws uas tau txhim kho yeej, thaum cov tebchaws uas tseem tab tom txhim kho vam khom lawv hauv kev lag luam, kev nom kev tswv, thiab txawm tias cov chaw uas muaj kev paub. Tsab xov xwm no tham txog cov ntsiab lus tseem ceeb ntawm txoj kev xav txog kev vam khom, nws qhov cuam tshuam rau kev txhim kho lub tebchaws, suav nrog kev thuam thiab nws qhov tseem ceeb tam sim no.
Keeb Kwm Txog Kev Tshwm Sim ntawm Kev Xav Txog Kev Nyob Ntawm Ib Leeg
Txoj kev xav txog kev vam khom tau txais kev txhawb nqa zoo hauv xyoo 1950-1970, tshwj xeeb tshaj yog hauv Latin America. Cov neeg xav xws li Raúl Prebisch, André Gunder Frank, Fernando Henrique Cardoso, Enzo Faletto, thiab Immanuel Wallerstein (txawm hais tias Wallerstein paub zoo dua rau nws txoj kev xav txog lub ntiaj teb) tau pom tias ntau lub tebchaws Latin America tau qhib rau kev lag luam thoob ntiaj teb thiab xa tawm cov khoom lag luam, tab sis lawv tseem raug kev txom nyem thiab kev tsis sib luag. Qhov no tsa cov lus nug: yog tias kev lag luam thoob ntiaj teb thiab kev nqis peev txawv teb chaws yuav tsum coj kev vam meej, vim li cas qhov tshwm sim hloov chaw tsis txav lossis txawm tias ua rau kev vam khom tob zuj zus?
Qhov xwm txheej thoob ntiaj teb tom qab kev tswj hwm kuj ua rau muaj kev sib cav txog kev vam khom. Ntau lub teb chaws uas muaj kev ywj pheej hauv kev nom kev tswv tseem muaj kev sib raug zoo los ntawm kev lag luam los ntawm cov qauv kev lag luam, cov nuj nqis txawv teb chaws, thiab kev tswj hwm ntawm cov tuam txhab thoob ntiaj teb. Hauv lwm lo lus, kev ywj pheej tsis txhais tau tias yog kev ywj pheej ntawm kev loj hlob.
Cov Ntsiab Lus Tseem Ceeb ntawm Kev Xav Txog Kev Nyob Ntawm Sab Nraud
1. Cov Qauv "Center" thiab "Periphery"
Txoj kev xav txog kev vam khom pom lub ntiaj teb no muab faib ua ob thaj chaw tseem ceeb: cov teb chaws tseem ceeb thiab cov teb chaws nyob ib puag ncig. Cov teb chaws tseem ceeb yog cov teb chaws muaj kev lag luam zoo uas tswj cov thev naus laus zis, peev txheej, thiab kev nkag mus rau kev lag luam thoob ntiaj teb. Cov teb chaws nyob ib puag ncig yog cov neeg muab cov khoom siv raw, cov neeg ua haujlwm pheej yig, thiab kev lag luam rau cov khoom lag luam ntawm cov teb chaws tseem ceeb. Kev vam khom tshwm sim vim tias cov teb chaws nyob ib puag ncig tseem ua raws li tus qauv tsim khoom uas tsom mus rau kev xa khoom mus rau lwm lub teb chaws thiab kev siv cov khoom tiav los ntawm cov teb chaws tseem ceeb.
Hauv qee cov qauv, kuj tseem muaj ib pawg "semi-periphery" uas nyob hauv nruab nrab: nws muaj qee cov lag luam, tab sis tseem muaj kev phom sij rau kev tswj hwm hauv nruab nrab.
2. Kev Sib Pauv Tsis Sib Luag
Ib qho ntawm cov lus thov tseem ceeb ntawm txoj kev xav txog kev vam khom yog tias kev lag luam thoob ntiaj teb feem ntau tsis sib npaug. Cov teb chaws nyob ib puag ncig muag cov khoom siv raw lossis cov khoom lag luam ntawm tus nqi qis thiab hloov pauv, thaum cov teb chaws tseem ceeb muag cov khoom lag luam thiab thev naus laus zis muaj nqis siab. Yog li ntawd, cov txiaj ntsig loj tshaj plaws tau khaws cia hauv lub hauv paus, thaum cov cheeb tsam nyob ib puag ncig raug kev txom nyem los ntawm cov nyiaj tau los qis thiab kev tsis ruaj khov ntawm kev lag luam.
3. Kev vam khom rau peev thiab thev naus laus zis
Cov teb chaws uas tseem tab tom txhim kho feem ntau xav tau cov peev txheej txawv teb chaws, kev nqis peev, thiab thev naus laus zis. Txawm li cas los xij, qhov kev nkag mus no feem ntau los nrog cov kev khi ua ke: xa cov nyiaj rov qab los, kev vam khom rau cov tshuab xa tuaj, kev them nqi royalty, thiab cov cai uas nyiam cov tub ua lag luam. Cov tuam txhab thoob ntiaj teb tuaj yeem tswj hwm cov kev lag luam tseem ceeb, tsim cov saw hlau xa khoom uas pab tau lub nroog, thiab txwv kev loj hlob ntawm cov lag luam hauv zos sib tw.
4. "Kev Txhim Kho ntawm Kev Tsis Txhim Kho"
Andre Gunder Frank tau qhia txog lub tswv yim tias kev tsis txhim kho tsis yog ib kauj ruam pib mus rau kev vam meej, tab sis yog qhov tshwm sim ntawm kev koom ua ke tsis sib npaug rau hauv lub ntiaj teb capitalist system. Qhov no txhais tau hais tias kev txom nyem nyob rau sab nraud tsis yog "tso tseg tom qab," tab sis yog tsim los ntawm keeb kwm ntawm kev tswj hwm, kev rho tawm cov peev txheej, thiab kev tsim cov qauv kev lag luam uas ua haujlwm rau cov kev xav tau ntawm lub nroog.
Kev Cuam Tshuam ntawm Txoj Kev Xav Txog Kev Nyob Ntawm Lub Xeev
1. Txoj Cai Hloov Khoom Ntshuam Khoom (ISI)
Ib qho kev cuam tshuam pom tseeb ntawm txoj kev xav txog kev vam khom yog qhov tshwm sim ntawm cov cai hloov pauv kev lag luam los ntawm kev xa khoom tuaj (ISI), tshwj xeeb tshaj yog hauv Latin America. Cov teb chaws txwv tsis pub xa khoom tuaj ntawm cov khoom tiav, tiv thaiv cov lag luam hauv tsev nrog cov nqi se siab, thiab txhawb kom muaj kev tsim khoom hauv tsev. Lub hom phiaj: txo kev vam khom rau lub hauv paus thiab tsim kom muaj lub teb chaws kev lag luam.
Txoj cai no ua rau muaj kev loj hlob ntawm kev lag luam hauv qee lub tebchaws, tab sis kuj ntsib teeb meem xws li kev tsis ua haujlwm zoo, kev noj nyiaj txiag tsis zoo, kev vam khom cov khoom siv raw thiab tshuab los ntawm lwm lub tebchaws, thiab kev nyuaj siab ntawm kev pab nyiaj txiag. Txawm li cas los xij, nws lub tswv yim tseem ceeb - tsim kom muaj peev xwm tsim khoom hauv tsev - muab cov lus qhia tseem ceeb rau txoj kev loj hlob.
2. Kev thuam txog kev lag luam thoob ntiaj teb "nruab nrab"
Txoj kev xav txog kev vam khom cuam tshuam rau pes tsawg lub teb chaws pom kev lag luam thoob ntiaj teb. Nws hais tias kev lag luam thoob ntiaj teb tsis tas li muab cov txiaj ntsig sib npaug, vim tias cov teb chaws uas muaj hwj chim kev lag luam thiab kev nom kev tswv ntau dua tuaj yeem teeb tsa cov cai ntawm qhov kev ua si. Hauv kev xyaum, cov teb chaws uas tseem tab tom txhim kho feem ntau ntsib teeb meem xws li cov qauv kev lag luam nyuaj, kev nyuaj siab kom qhib kev lag luam ua ntej lawv cov lag luam npaj txhij, thiab kev vam khom rau kev xa khoom tuaj.
Qhov kev paub no tau txhawb kom ntau lub tebchaws txhawb kev sib tham txog kev lag luam, tsim kev koom tes hauv cheeb tsam, thiab txhawb kom muaj kev sib txawv ntawm kev lag luam kom nws tsis txhob vam khom ib lossis ob yam khoom.
3. Kev Cuam Tshuam rau Kev Nom Kev Tswv Hauv Tebchaws
Kev vam khom kev lag luam feem ntau txuas nrog kev nom kev tswv. Txoj kev xav txog kev vam khom qhia tias cov neeg tseem ceeb hauv tsev qee zaum koom tes nrog cov txiaj ntsig sab nraud rau lawv tus kheej, ua rau muaj cov cai tsim kho uas tsis txhawb kev sib luag. Yog li ntawd, kev tsis sib luag hauv zej zog tuaj yeem nce ntxiv, thiab lub xeev tawm tsam kom coj kev tsim kho mus rau kev txaus siab mus sij hawm ntev.
Qee zaum, kev vam khom rau cov nuj nqis txawv teb chaws kuj cuam tshuam rau txoj cai nyiaj txiag: cov peev nyiaj hauv lub xeev raug nqus los ntawm kev them paj laum thiab kev them nqi, yog li txo qhov chaw rau kev nqis peev hauv kev kawm, kev noj qab haus huv, thiab kev tsim kho vaj tse.
4. Cov Ntawv Nyeem Tshiab Txog Kev Txom Nyem thiab Kev Tsis Sib Luag
Txoj kev xav txog kev vam khom pab piav qhia vim li cas kev loj hlob ntawm kev lag luam tsis tas li txhais tau tias yog kev noj qab haus huv ntawm zej zog dav dua. Ib lub teb chaws yuav muaj kev xa khoom ntau thiab tau txais kev nqis peev txawv teb chaws, tab sis yog tias qhov tseem ceeb ntawm tus nqi ntxiv mus rau cov tuam txhab txawv teb chaws thiab cov neeg tseem ceeb hauv tsev me me, kev txom nyem ntawm cov qauv tuaj yeem nyob mus ib txhis. Hauv lwm lo lus, txoj kev xav no qhia txog qhov tseem ceeb ntawm kev faib cov txiaj ntsig ntawm kev txhim kho, tsis yog tsuas yog kev loj hlob xwb.
Kev Tshuaj Xyuas Txog Kev Xav Txog Kev Nyob Ntawm Qhov Muaj Feem Cuam Tshuam
Txawm hais tias nws muaj kev cuam tshuam loj heev los, txoj kev xav txog kev vam khom kuj tau txais kev thuam. Ua ntej, qee tus xav tias nws yog qhov txiav txim siab dhau lawm, zoo li cov teb chaws nyob ib puag ncig "tsis yooj yim sua" kom nce qib vim yog cov qauv thoob ntiaj teb. Qhov tseeb, muaj cov piv txwv ntawm cov teb chaws uas tau ua tiav kev lag luam sai thiab txhim kho lawv txoj haujlwm hauv kev lag luam thoob ntiaj teb, xws li Kaus Lim Qab Teb, Taiwan, thiab tom qab ntawd Tuam Tshoj (txawm hais tias muaj ntau txoj hauv kev sib txawv, suav nrog kev tiv thaiv kev lag luam, cov cai xa khoom tawm, thiab kev tsim peev xwm thev naus laus zis).
Qhov thib ob, qee zaum kev xav txog kev vam khom qee zaum raug suav hais tias tsis tseem ceeb rau cov yam ntxwv sab hauv xws li qhov zoo ntawm lub koom haum, cov cai kev kawm, kev ruaj khov ntawm nom tswv, thiab kev tsim kho tshiab. Kev sib raug zoo thoob ntiaj teb yog qhov tseem ceeb, tab sis cov lus teb hauv tsev kuj txiav txim siab txog cov txiaj ntsig.
Qhov thib peb, lub ntiaj teb kev lag luam tau hloov pauv lawm. Niaj hnub no, cov saw hlau thoob ntiaj teb tso cai rau cov teb chaws uas tseem tab tom txhim kho kom koom nrog kev tsim khoom lag luam, txawm tias feem ntau ntawm qib sib dhos uas muaj nqis tsawg. Qhov no ua rau lub tswv yim "chaw nruab nrab" nyuaj dua, tab sis tsis yog tshem tawm tag nrho.
Qhov Tseem Ceeb ntawm Kev Xav Txog Kev Nyob Dependency hauv Lub Caij Nyoog Niaj Hnub No
Txawm hais tias nws keeb kwm ntau xyoo dhau los, txoj kev xav txog kev vam khom tseem ceeb rau kev daws teeb meem xws li kev vam khom cov khoom lag luam, kev tswj hwm thev naus laus zis los ntawm cov tuam txhab loj, thiab kev tsis sib luag hauv kev tswj hwm kev lag luam thoob ntiaj teb. Piv txwv li, ntau lub tebchaws tseem tab tom txhim kho tseem muaj kev phom sij rau kev hloov pauv ntawm roj, thee, thiab cov nqi minerals. Ntxiv mus, kev lag luam digital tab tom tsim cov qauv tshiab ntawm kev vam khom: cov ntaub ntawv, platforms, thiab cov khoom siv digital feem ntau raug tswj hwm los ntawm ob peb lub tuam txhab los ntawm cov tebchaws tsim kho.
Ntawm qhov tod tes, cov tswv yim los txo kev vam khom tam sim no tsis yog txhais tau tias kev nyob ib leeg tas li. Ntau lub tebchaws tab tom xaiv txoj hauv kev "qhib kev lag luam": tseem koom nrog kev lag luam thoob ntiaj teb, tab sis nrog cov cai tswjfwm kev lag luam, kev txhim kho cov peev txheej tib neeg, kev tshawb fawb muaj zog, thiab kev tiv thaiv cov haujlwm tshwj xeeb kom lawv thiaj li nce mus rau theem siab dua.
Xaus
Txoj kev xav txog kev vam khom muab ib lub ntsiab lus tseem ceeb rau kev nkag siab txog kev loj hlob raws li ib qho txheej txheem uas cuam tshuam los ntawm kev sib raug zoo ntawm lub hwj chim thoob ntiaj teb. Nws hais tias kev tsis txhim kho tsis yog tsuas yog qhov tshwm sim ntawm kev ua tsis tiav sab hauv tab sis kuj yog ntawm cov qauv kev nom kev tswv thiab kev lag luam thoob ntiaj teb tsis sib npaug. Lub hwj chim ntawm txoj kev xav no pom tseeb hauv ntau txoj cai xws li kev tiv thaiv kev lag luam, kev siv zog los ua kom muaj ntau yam kev lag luam, thiab kev thuam ntawm kev lag luam thoob ntiaj teb tias tsis ncaj ncees.
Txawm hais tias tsis yog tsis muaj nws cov neeg thuam thiab xav tau kev hloov kho rau qhov tseeb ntawm kev lag luam niaj hnub no, txoj kev xav txog kev vam khom tseem muaj txiaj ntsig zoo rau kev tshuaj xyuas seb kev vam khom - txawm tias los ntawm cov khoom lag luam, cov nuj nqis, thev naus laus zis, lossis cov platform digital - tuaj yeem txwv txoj kev xaiv kev txhim kho ntawm lub tebchaws. Thaum kawg, qhov kev sib tw tseem ceeb rau cov tebchaws uas tseem tab tom txhim kho yog kev tsim kom muaj peev xwm tsim khoom tau tus kheej, txhawb nqa cov tsev kawm ntawv, thiab nce tus nqi ntxiv hauv tsev, kom kev sib raug zoo nrog kev lag luam thoob ntiaj teb sib npaug thiab muaj txiaj ntsig zoo rau lub zej zog feem ntau.