Cov kev xav hauv kev kawm lus Anthropology
Kev kawm txog tib neeg lus yog ib ceg ntawm kev tshawb fawb uas kawm txog lus ua ib qho kev coj ua hauv zej zog thiab kab lis kev cai. Nws lub hom phiaj tseem ceeb tshaj qhov kev teeb tsa lus (xws li kev sau ntawv lossis kev hais lus), tab sis kuj tseem ceeb rau tib neeg siv lus los tsim lub ntsiab lus, npaj kev sib raug zoo hauv zej zog, sib tham txog tus kheej, thiab tswj lossis tawm tsam lub hwj chim hauv lub neej txhua hnub. Vim tias lus yeej ib txwm muaj nyob rau hauv cov ntsiab lus, kev kawm txog tib neeg lus kuj tshuaj xyuas cov xwm txheej hais lus, kev sib txuas lus, kev coj noj coj ua, keeb kwm colonial, kev txav mus los, thiab cov thev naus laus zis uas ua rau tib neeg hais lus thiab nkag siab txog kev hais lus. Txhawm rau nkag siab txog qhov sib txawv ntawm kev xav no, ntau lub tswv yim thiab cov txheej txheem tau tsim thiab dhau los ua lub hauv paus ntawm kev kawm txog tib neeg lus. Cov hauv qab no yog qee qhov tseem ceeb tshaj plaws thiab feem ntau siv cov tswv yim.
1. Kev Sib Piv Txog Lus: Sapir–Whorf
Lub tswv yim ntawm kev sib piv lus, feem ntau cuam tshuam nrog Edward Sapir thiab Benjamin Lee Whorf, hais tias lus muaj feem cuam tshuam nrog tib neeg lub tswv yim lub ntiaj teb. Hauv qhov "muaj zog" (kev txiav txim siab lus), lus raug xav tias txiav txim siab kev xav. Qhov kev lees txais dav dua yog qhov "tsis muaj zog": lus cuam tshuam rau kev mloog, kev xav, thiab peb faib kev paub li cas.
Hauv kev kawm txog tib neeg lus, kev sib piv lus yog qhov muaj txiaj ntsig zoo rau kev tshuaj xyuas seb cov pawg lus sau, cov lus, lossis cov lus piv txwv txog kab lis kev cai cuam tshuam li cas rau cov tswv cuab ntawm lub zej zog txhais lub sijhawm, qhov chaw, xim, kev sib raug zoo, kev xav, lossis kev coj ncaj ncees. Txoj hauv kev no tsis tso lus ua "lub tsev loj cuj ntawm lub siab," tab sis ua ib qho cuab yeej kab lis kev cai uas cov neeg hais lus siv nws los qhia txog qee yam ntawm qhov tseeb. Kev tshawb fawb hla kev kawm txog cov lus qhia, cov lej, lossis kev hais lub npe ntawm cov neeg sib raug zoo feem ntau muab cov piv txwv ntawm seb lus cuam tshuam li cas rau cov qauv ntawm kev paub.
2. Kev Tsim Kho thiab Lus Ua Ib Lub Cim Qhia
Kev tsim kho, uas muaj hauv Ferdinand de Saussure, pom cov lus ua ib lub cev ntawm cov cim uas lub ntsiab lus yog txiav txim siab los ntawm kev sib raug zoo ntawm cov ntsiab lus hauv lub cev, tsis yog los ntawm lawv txoj kev sib raug zoo ncaj qha rau lub ntiaj teb. Lub tswv yim ntawm tus cim thiab tus cim qhia tias lub ntsiab lus yog kev sib raug zoo. Kev tsim kho tau cuam tshuam loj heev rau kev kawm txog tib neeg (piv txwv li, Claude Lévi-Strauss) hauv nws qhov kev xav tias kab lis kev cai, suav nrog cov lus, yog tsim los ntawm cov qauv uas tuaj yeem txheeb xyuas tau.
Hauv kev kawm txog tib neeg lus, qhov qub txeeg qub teg ntawm kev tsim qauv pom tseeb hauv nws qhov kev tsom mus rau cov qauv, kev tawm tsam ob qho tib si, thiab cov kab ke categorical. Txawm hais tias tom qab ntawd raug thuam rau kev hais ntau dhau "qauv" thiab tsis muaj kev cuam tshuam rau kev hloov pauv hauv kev xyaum, kev tsim qauv tau pab muab cov cuab yeej tshuaj xyuas rau kev nkag siab txog kev tsis tu ncua hauv kev sib txawv ntawm lus thiab kab lis kev cai.
3. Kev Sib Txuas Lus ntawm Haiv Neeg: Dell Hymes
Dell Hymes tau tsim kev sib txuas lus haiv neeg ua ib qho kev thuam ntawm kev kawm lus, uas tsuas yog tshuaj xyuas qhov kev txawj sau ntawv ntawm cov neeg hais lus. Raws li Hymes, kom nkag siab txog lus tiag tiag, peb yuav tsum kawm txog kev txawj sib txuas lus: lub peev xwm siv lus kom raug hauv kev sib raug zoo thiab kab lis kev cai. Nws tau tsim ib lub cuab yeej tshuaj xyuas nrov los ntawm kev siv lub npe luv SPEAKING (Setting/Scene, Participants, Ends, Act sequence, Key, Instrumentalities, Norms, Genre).
Txoj kev no txhawb kom cov kws tshawb fawb mus rau hauv thaj chaw los saib seb tib neeg hais li cas hauv kev sib txuas lus hauv lub neej tiag tiag: kev ua koob tsheej ib txwm muaj, kev sib ntsib hauv zos, kev sib raug zoo hauv tsev neeg, chav kawm hauv tsev kawm ntawv, kev ua lag luam, thiab txawm tias kev sib tham hauv online. Kev sib txuas lus haiv neeg hais tias cov cai ntawm "kev coj zoo," kev xaiv lus, kev hais lus, thiab leej twg tuaj yeem hais lus thiab thaum twg yog ib feem ntawm cov ntaub ntawv hauv zej zog. Hauv lwm lo lus, lus tsis yog tsuas yog ib qho cuab yeej rau kev xa cov lus xwb, tab sis kuj yog ib txoj hauv kev rau kev tswj hwm lub neej hauv zej zog.
4. Txoj Kev Xav Txog Kev Hais Lus: Austin thiab Searle
Txoj kev xav txog kev hais lus hais tias thaum ib tug neeg hais lus, lawv tsis yog tsuas yog "hais" ib yam dab tsi xwb, tab sis kuj "ua" ib yam dab tsi. J.L. Austin tau qhia txog qhov sib txawv ntawm kev hais lus (yam uas tau hais), kev hais lus dag (lub luag haujlwm/lub hom phiaj ntawm kev ua, xws li kev hais kom ua lossis kev cog lus), thiab kev hais lus ib ntus (qhov cuam tshuam rau tus mloog). John Searle tom qab ntawd tau tsim kev faib tawm ntawm kev hais lus xws li kev qhia, kev cog lus, kev sawv cev, kev qhia tawm, thiab kev tshaj tawm.
Hauv kev kawm txog tib neeg lus, kev siv txoj kev hais lus los tshuaj xyuas cov kev coj ua hauv zej zog xws li kev cog lus, kev thov Vajtswv, kev foom phem, kev ua koob tsheej rau lub npe, daim ntawv cog lus sib yuav, kev txib kom ua raws li txoj cai, thiab kev sib tham hauv cov chaw pej xeem. Nws tsom mus rau cov xwm txheej zoo siab: thaum ib lo lus hais "siv tau" thiab lees paub. Qhov no qhia tau hais tias lub hwj chim, cov tsev kawm ntawv, thiab cov qauv kab lis kev cai txiav txim siab seb cov lus puas muaj cov teebmeem hauv zej zog.
5. Kev Sib Tham thiab Kev Tshawb Fawb Txog Kev Sib Tham
Kev sib cuam tshuam ua piv txwv thiab kev tshuaj xyuas kev sib tham (CA) tshuaj xyuas seb kev txiav txim siab hauv zej zog tau tsim li cas ntawm theem me me los ntawm kev sib cuam tshuam txhua hnub. CA tsom mus rau kev tig rov qab, kev ncua, kev cuam tshuam, kev kho, kev luag, kev hais lus tseem ceeb, thiab kev sib raug zoo xws li kev txais tos thiab teb lossis cov lus nug thiab lus teb.
Rau kev kawm txog tib neeg lus, txoj hauv kev no tseem ceeb vim nws qhia tau tias cov qauv kev coj noj coj ua tsis yog ib txwm zoo li cov cai meej, tab sis yog cov cwj pwm sib tham rov ua dua. Piv txwv li, tib neeg tsis kam lees cov lus thov li cas, lawv qhia kev hwm li cas los ntawm lawv xaiv cov lus, lossis lawv tuav lub ntsej muag nrog lawv cov neeg sib tham li cas. Los ntawm kev tshuaj xyuas cov ntaub ntawv sib tham kom ntxaws, cov kws tshawb fawb tuaj yeem pom tias kev txheeb xyuas tus kheej, txoj cai, thiab kev sib koom siab tau sib tham li cas txhua lub sijhawm.
6. Kev Siv Tau Zoo, Kev Ntsuas, thiab Cov Ntsiab Lus
Kev kawm txog kev siv lus (pragmatics) kawm txog lub ntsiab lus ntawm cov lus hais raws li qhov xwm txheej uas lawv siv. Ib lub tswv yim tseem ceeb hauv kev kawm txog tib neeg lus yog qhov ntsuas: lub peev xwm ntawm cov ntsiab lus ntawm cov lus (piv txwv li, cov lus piav qhia, cov lus hais, cov lus hais tawm, lossis cov lus xaiv) los "taw qhia" rau qee qhov xwm txheej hauv zej zog, xws li txoj cai, kev paub, poj niam txiv neej, haiv neeg, lossis kev xav.
Michael Silverstein txhawb nqa qhov kev tsom mus rau qhov ntsuas thiab qhia tau tias lub ntsiab lus ntawm cov lus hauv zej zog tsis yog qhov nruab nrab. Ib hom lus hais tuaj yeem ntsuas "kev kawm tiav," "lub tebchaws," "txias," lossis "kev cai," nyob ntawm lub tswv yim lus uas muaj nyob. Los ntawm lub lens no, kev kawm txog lus hauv tib neeg tshuaj xyuas seb tib neeg siv kev sib txawv ntawm cov lus li cas los tso lawv tus kheej, tsim kev sib nrug, tsim kev sib koom siab, lossis qhia txog kev koom tes hauv pab pawg.
7. Lub Tswv Yim thiab Lub Hwj Chim ntawm Lus
Kev tshawb fawb txog kev xav txog lus hais qhia tias kev ntseeg hauv zej zog txog lus - qhov uas suav tias yog "yog," "zoo nkauj," "siab zoo," lossis "lub teb chaws" - muaj feem cuam tshuam nrog kev nom kev tswv thiab lub hwj chim. Kev tshawb fawb txog lus hais tuaj yeem cuam tshuam rau txoj cai kev kawm, kev ua tus qauv, kev ntxub ntxaug cov lus hais, thiab cov cib fim kev lag luam ntawm cov neeg hais lus.
Hauv cov ntsiab lus ntau hom lus, kev xav txog lus piav qhia vim li cas qee cov lus raug txhawb nqa ua cov lus raug cai thaum cov lus hauv zos raug tso tseg. Nws kuj pab tshuaj xyuas seb kev tswj hwm teb chaws, kev tsim lub teb chaws, thiab kev lag luam thoob ntiaj teb ua rau cov lus sib txawv li cas. Cov kws tshawb fawb feem ntau tshuaj xyuas cov lus hais hauv xov xwm, cov cai ntawm tsoomfwv, kev coj ua hauv tsev kawm ntawv, thiab cov kev paub ntawm cov neeg hais lus tsawg haiv neeg kom pom tias kev tsis sib luag tau rov ua dua los ntawm lus - lossis tawm tsam los ntawm kev rov ua dua lus thiab kev txav mus los ntawm tus kheej.
8. Kev Ua Yeeb Yam, Tus Kheej, thiab Tus Qauv
Txoj kev xav txog kev ua yeeb yam—uas tau txais kev cuam tshuam loj heev los ntawm cov neeg xav zoo li Judith Butler hauv kev kawm txog poj niam txiv neej—hais txog lub tswv yim tias tus kheej tsis yog ib yam dab tsi "khoov kho," tab sis yog tsim los ntawm kev ua ntau zaus, suav nrog kev xyaum lus. Hauv kev kawm txog tib neeg lus, kev kawm txog tus cwj pwm tshuaj xyuas seb cov neeg hais lus xaiv cov npe tshwj xeeb, cov lus slang, cov lus sib xyaw, lossis lub suab los "qhia" lawv tus kheej li cas: thaum hluas, ua haujlwm, ntseeg, niaj hnub, ib txwm muaj, thiab lwm yam.
Txoj kev no muaj feem cuam tshuam heev rau kev tshuaj xyuas cov xwm txheej hauv nroog thiab digital: kev sib xyaw cov lej, cov lus slang, memes, thiab ntau hom lus hauv social media. Lus yog ib qho peev txheej rau kev tsim cov neeg thiab kev sib raug zoo hauv zej zog. Yog li, tus kheej yog pom tias yog dynamic thiab sib tham tau, tsis yog tsuas yog lub npe xwb.
9. Kev Kawm Txog Tib Neeg thiab Kev Sib Tham Txog Kev Sib Txuas Lus
Txawm hais tias kev kawm txog kev sib raug zoo hauv zej zog feem ntau suav tias yog ib qho kev kawm sib cais, nws yog ib feem ntawm kev lig kev cai ntawm kev kawm lus, thiab kawm txog kev sib txawv ntawm cov lus uas cuam tshuam nrog chav kawm hauv zej zog, haiv neeg, hnub nyoog, kev sib raug zoo, thiab kev txav mus los. Nws qhov kev txhawj xeeb tseem ceeb tsis yog tsuas yog tias kev sib txawv muaj nyob, tab sis vim li cas nws thiaj li muaj lub ntsiab lus thiab tib neeg ntsuas nws li cas. Kev sib txawv yog pom tias yog kev coj ua hauv zej zog uas txuas nrog keeb kwm hauv zos, kev tsiv teb tsaws chaw, thiab kev sib raug zoo ntawm cov pab pawg.
Txoj kev no pab nkag siab txog kev hloov pauv lus thiab qee hom lus nce mus rau qib "tus qauv" li cas thaum lwm hom lus raug thuam. Kev tshawb fawb no feem ntau kuj kov txog cov teeb meem ntawm kev kawm, kev nrhiav haujlwm, thiab kev ntxub ntxaug.
Kev kaw
Cov kev xav hauv kev kawm txog tib neeg lus qhia tau hais tias lus tsis tuaj yeem sib cais ntawm lub neej hauv zej zog. Kev sib piv ntawm lus pab piav qhia txog kev sib raug zoo ntawm lus thiab txoj kev xav txog lub ntiaj teb; kev tsim qauv muab cov cuab yeej rau kev nyeem lus ua ib lub kaw lus; kev sib txuas lus haiv neeg hais txog qhov tseem ceeb ntawm cov kab lis kev cai; kev hais lus qhia tau hais tias kev hais lus yog kev ua; kev tshuaj xyuas kev sib tham qhia txog kev sib raug zoo hauv zej zog ntawm qib me me; kev xav thiab kev ntsuas piav qhia txog lub ntsiab lus hauv zej zog uas muaj nyob hauv kev xaiv lus; kev xav txog lus qhia txog qhov loj ntawm lub hwj chim; thaum kev ua yeeb yam thiab kev kos duab qhia txog lus ua ib txoj hauv kev los tsim tus kheej.
Los ntawm kev sib koom ua ke cov kev xav no, kev kawm txog lus tuaj yeem tshuaj xyuas cov xwm txheej lus ntau dua: los ntawm kev sib tham txhua hnub mus rau txoj cai ntawm lub xeev, los ntawm kev coj noj coj ua mus rau kev sib txuas lus digital. Thaum kawg, kev tshawb fawb no ceeb toom peb tias kev nkag siab lus kuj txhais tau tias nkag siab tib neeg - lawv txoj kev ua neej, cov txiaj ntsig uas lawv tuav, thiab kev sib raug zoo hauv zej zog uas lawv tsim.