Awọn Ọna Itọju fun Awọn Alaisan pẹlu Awọn Arun Iṣan-ara
Àwọn àrùn ìṣàn ara jẹ́ àwọn ipò tí àwọn ìlànà ara fún yíyí oúnjẹ padà sí agbára, kíkọ́ àsopọ ara, àti ṣíṣàkóso ìwọ̀n omi àti electrolyte ti bàjẹ́. Àwọn àrùn wọ̀nyí lè jẹ́ kí ó le koko tàbí kí ó le koko, títí bí àrùn àtọ̀gbẹ, àìlera ẹ̀jẹ̀, hypothyroidism/hyperthyroidism, metabolic syndrome, àwọn ipele uric acid gíga, àti àwọn ìdàrúdàpọ̀ electrolyte bíi hyponatremia tàbí hypokalemia. Nítorí pé ipa wọn ní ipa lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ètò ẹ̀yà ara, ìtọ́jú àwọn aláìsàn tí wọ́n ní àwọn àrùn ìṣàn ara nílò ọ̀nà tí a ṣètò, ìfọwọ́sowọ́pọ̀, àti tí ń bá a lọ. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò àwọn ọ̀nà ìtọ́jú tí àwọn onímọ̀ ìlera àti àwọn olùtọ́jú lè lò láti mú ààbò, dídára ìgbésí ayé sunwọ̀n síi, àti láti dènà àwọn ìṣòro.
1. Ìṣàyẹ̀wò pípéye àti Lẹ́ẹ̀kan síi
Àwọn ọ̀nà ìtọ́jú tó gbéṣẹ́ máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àyẹ̀wò pípéye. Nínú àwọn aláìsàn tí wọ́n ní ìṣòro ìṣiṣẹ́ ara, àyẹ̀wò náà ní nínú:
– Ìtàn ìlera: oúnjẹ, ìṣiṣẹ́ ara, lílo oògùn, ìtàn ìdílé, ìwà mímu sìgá/ọtí, àti wíwà àwọn àrùn tó ń fa àrùn (ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀, àrùn kíndìnrín, àrùn ọkàn).
– Àwọn àmì pàtàkì àti àyẹ̀wò ara: ìfúnpá ẹ̀jẹ̀, ìlù, ìwọ̀n otútù, ìwọ̀n èémí, ìwọ̀n, gíga, àti àyíká ikùn láti ṣe àyẹ̀wò ewu àrùn ìṣiṣẹ́ ara.
– Àkíyèsí àwọn àmì àrùn náà: àárẹ̀, òùngbẹ gbígbẹ/ìtọ̀ sí ara nígbà gbogbo, ìyípadà ìwọ̀n ara tó le gan-an, ìfọ́jú, ìgbóná ara, wíwú, àìsí èémí, tàbí ìró ọkàn.
– Àwọn àyẹ̀wò tó ń ṣètìlẹ́yìn: ààwẹ̀ àti sùgà ẹ̀jẹ̀ fún wákàtí méjì lẹ́yìn ìtọ́jú, HbA1c, ìṣàfihàn lipid, iṣẹ́ thyroid, uric acid, iṣẹ́ kíndìnrín (urea-creatinine), àti electrolytes (sodium, potassium, calcium, magnesium) gẹ́gẹ́ bí ipò.
Ìṣàyẹ̀wò lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo kò tó. Nítorí pé ipò ìṣiṣẹ́ ara lè yípadà kíákíá nítorí àkóràn, wàhálà, ìyípadà oúnjẹ, tàbí oògùn, àwọn nọ́ọ̀sì ní láti ṣe àyẹ̀wò déédéé kí wọ́n sì ṣàkọsílẹ̀ wọn kedere.
2. Ìṣàkóso Oúnjẹ Àfojúsùn àti Ìṣàkóso Ẹnìkọ̀ọ̀kan
Ounjẹ ni o wa ni okan ti itọju ailera iṣelọpọ agbara. Ilana pataki kan ni sisọ ara ẹni kọọkan: awọn aini alaisan yatọ si da lori ayẹwo, ọjọ-ori, ipele iṣẹ ṣiṣe, iṣẹ kidinrin/ẹdọ, ati ipo eto-ọrọ aje.
Àwọn ọ̀nà ìtọ́jú oúnjẹ pẹ̀lú:
– Ṣíṣàkóṣo kalori àti ìpín: ń ran àwọn aláìsàn lọ́wọ́ láti ní ìwọ̀n ara tó dára tàbí tó dúró ṣinṣin, pàápàá jùlọ nínú ìṣànra àti àrùn ìṣẹ̀dá ara.
– Àkójọpọ̀ oúnjẹ tó ní èròjà pàtàkì: ṣe ìwọ́ntúnwọ́nsí àwọn kábọ̀háídéréètì tó díjú, prótíìnì, àti ọ̀rá tó ní ìlera; yẹra fún ọ̀rá trans, dín àfikún súgà kù, kí o sì dín oúnjẹ tó ní ìṣiṣẹ́ púpọ̀ kù.
– Ètò oúnjẹ tí a ṣètò: ó ṣe pàtàkì nínú àtọ̀gbẹ láti dènà hypoglycemia/hyperglycemia. Àwọn nọ́ọ̀sì lè kọ́ àwọn aláìsàn láti mọ àwọn àmì sùgà ẹ̀jẹ̀ tí ó lọ sílẹ̀ àti ìgbà tí ó yẹ kí wọ́n jẹ oúnjẹ díẹ̀.
– Àwọn ìdíwọ́ pàtó: fún àpẹẹrẹ, ìdíwọ́ purine nínú hyperuricemia; ìdíwọ́ sodium nínú àwọn aláìsàn tí wọ́n ní hyperuricemia tàbí wiwu; àtúnṣe protein/potassium/phosphate nínú àìlera kíndìnrín.
– Ẹ̀kọ́ nípa oúnjẹ: ṣíṣe àṣàrò kíkà sùgà, sódíọ̀mù, àti ọ̀rá tí ó wà nínú àpò ìdìpọ̀ ń ran àwọn aláìsàn lọ́wọ́ láti ṣe àwọn ìpinnu tí ó dára jù.
A gbani nimọran lati ba onimọran onjẹ sọrọ lati rii daju pe eto ounjẹ naa jẹ otitọ ati pe o le ṣee ṣe.
3. Ìṣàyẹ̀wò Suga Ẹ̀jẹ̀ àti Ìṣàkóso Àtọ̀gbẹ
Nínú àrùn àtọ̀gbẹ, ìtọ́jú náà dojúkọ dídáàbòbò ìwọ̀n glucose tó dúró ṣinṣin àti dídènà àwọn ìṣòro. Àwọn ọ̀nà pàtàkì ni:
– Ṣíṣàyẹ̀wò ara ẹni lórí sùgà ẹ̀jẹ̀ (tí a bá dámọ̀ràn rẹ̀): nọ́ọ̀sì náà ń kọ́ni bí a ṣe ń lo glucometer, ó ń kọ àwọn àbájáde rẹ̀ sílẹ̀, ó sì ń nípa lórí àwọn ohun tó ń fa ìṣòro (jíjẹun, eré ìdárayá, wàhálà).
– Mímọ àwọn àmì ewu: àìtó suga (gbígbọn, òógùn òtútù, ìdàrúdàpọ̀) àti àìtó suga (òùngbẹ púpọ̀, ìtọ̀ sí ara nígbà gbogbo, ríru).
– Ìṣàkóso oògùn: rírí i dájú pé a tẹ̀lé àwọn oògùn tí ó ń fa àrùn àtọ̀gbẹ tàbí insulin láti ẹnu. Ọ̀nà “ẹ̀tọ́ márùn-ún” fún lílo oògùn (aláìsàn tó tọ́, oògùn, ìwọ̀n, ọ̀nà àti àkókò) ṣe pàtàkì fún ààbò.
– Ìtọ́jú ẹsẹ̀ àwọn tó ní àrùn àtọ̀gbẹ: Ṣíṣàyẹ̀wò ẹsẹ̀ lójoojúmọ́, mímú kí ó mọ́ tónítóní, yíyẹra fún bàtà tó lẹ̀ mọ́ ara, gígé èékánná dáadáa, àti kí o tó sọ fún wọn nípa àwọn ọgbẹ́ kékeré kí wọ́n tó di àkóràn tó le koko.
4. Iṣe-ara ti o ni aabo ati ti o ni ipele
Ìdánrawò ara ń ran lọ́wọ́ láti mú kí ìmọ̀lára insulin pọ̀ sí i, dín triglycerides kù, mú kí HDL pọ̀ sí i, àti láti ran lọ́wọ́ láti ṣàkóso ìwọ̀n ara. Síbẹ̀síbẹ̀, ìdánrawò gbọ́dọ̀ jẹ́ èyí tí kò léwu, tí ó sì bá agbára aláìsàn mu.
Àwọn ọ̀nà ìṣe:
– Bẹ̀rẹ̀ díẹ̀díẹ̀: fún àpẹẹrẹ, rìn fún ìṣẹ́jú 10–15 fún ọjọ́ kan, lẹ́yìn náà, pọ̀ sí ìṣẹ́jú 150 fún ọ̀sẹ̀ kan.
– Ìdánrawò agbára: Ìgbà méjì sí mẹ́ta lọ́sọ̀ọ̀sẹ̀ láti mú kí iṣan ara rọ̀, pàápàá jùlọ fún àwọn àgbàlagbà.
– Máa ṣe àkíyèsí bí ara rẹ ṣe ń dáhùn: máa kíyèsí wíwú, ìrora àyà, àìní èémí, tàbí àìlera. Tí o bá ní àrùn àtọ̀gbẹ, ṣàyẹ̀wò sùgà nínú ẹ̀jẹ̀ rẹ kí o tó ṣe eré ìdárayá àti lẹ́yìn tí ó bá pọndandan láti dènà àìtó suga nínú ẹ̀jẹ̀.
– Ìmọ́tótó omi àti ìgbóná ara: ìmọ́tótó omi lè mú kí ìdààmú elekitirolì pọ̀ sí i, kí ó sì fa àwọn ìṣòro.
5. Ìṣàkóso Omi àti Electrolyte
Àwọn àrùn ìṣiṣẹ́ ara sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú àìdọ́gba omi-electrolyte, yálà nítorí àrùn (fún àpẹẹrẹ àrùn kíndìnrín), ìgbẹ́ gbuuru/ìgbẹ́ gbuuru, tàbí lílo àwọn oògùn diuretic àti àwọn oògùn mìíràn.
Awọn ọna itọju pẹlu:
– Àkíyèsí ìṣàyẹ̀wò ìfàsẹ́yìn lílo omi: ṣàkọsílẹ̀ iye omi tó ń wọlé àti tó ń jáde, pàápàá jùlọ nínú àwọn aláìsàn tó wà nílé ìwòsàn.
– Ṣàkíyèsí àwọn àmì àrùn electrolyte: ìfàsẹ́yìn iṣan, àìlera, àìlègbéraga, ìdàrúdàpọ̀, àti àìlóye ara.
– Àtúnṣe omi: lílo omi ẹnu/inú ẹ̀jẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìlànà ìṣègùn, àti àwọn ìdíwọ́ omi nínú àwọn ipò kan (fún àpẹẹrẹ àìlera ọkàn tàbí hyponatremia kan).
– Ẹ̀kọ́ nípa oúnjẹ elektrolyte: fún àpẹẹrẹ, dídín oúnjẹ tí ó ní potassium púpọ̀ kù tí ó bá jẹ́ hyperkalemia, tàbí fífi ìwọ̀n oúnjẹ pọ̀ sí i bí ó ṣe yẹ tí hypokalemia bá ṣẹlẹ̀.
6. Ìbámu pẹ̀lú Oògùn àti Ìdènà Ìbáṣepọ̀
Àwọn aláìsàn tí wọ́n ní ìṣòro ìṣiṣẹ́ ara sábà máa ń lo ọ̀pọ̀lọpọ̀ oògùn (àwọn oògùn antidiabetic, statins, antihypertensive drugs, thyroid drugs), nítorí náà ewu ìbáṣepọ̀ àti àwọn àbájáde ẹ̀gbẹ́ máa ń pọ̀ sí i.
Awọn ọna imudara ibamu:
– Ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú oògùn: rí i dájú pé gbogbo oògùn tí a mu ni a kọ sílẹ̀, títí kan àwọn àfikún/ewébẹ̀.
– Ìṣètò oògùn: lo àpótí ìṣẹ́gùn ojoojúmọ́, ìró ohùn, tàbí àkọsílẹ̀ díẹ̀.
– Ẹ̀kọ́ nípa àwọn àbájáde ẹ̀gbẹ́: fún àpẹẹrẹ, àwọn àmì hypoglycemia pẹ̀lú insulin/sulfonylureas, ìrora iṣan pẹ̀lú statins, tàbí àwọn àmì hyperthyroidism/hypothyroidism tí ìwọ̀n homonu thyroid kò bá tọ́.
– Ìṣàyẹ̀wò déédéé: àwọn nọ́ọ̀sì ń gba àwọn olùtọ́jú níyànjú láti máa ṣe àyẹ̀wò déédéé àti láti ṣe àyẹ̀wò yàrá ní ìbámu pẹ̀lú oògùn tí a lò.
7. Ìtọ́jú Àwùjọ àti Ìyípadà Ìhùwàsí
Àwọn àrùn ìṣẹ̀dá ara sábà máa ń nílò àwọn àyípadà ìgbésí ayé fún ìgbà pípẹ́, èyí tí ó lè fa wàhálà, àníyàn, tàbí àárẹ̀ ọkàn. Ìtọ́jú kò yẹ kí ó da lórí àwọn àbájáde yàrá ìwádìí nìkan.
Awọn imọ-ẹrọ awujọ-ọkan pẹlu:
– Ìbánisọ̀rọ̀ ìtọ́jú: fetí sí àwọn ìdènà aláìsàn, yẹra fún ìdájọ́, lo èdè tó rọrùn.
– Ṣíṣe àfojúsùn kékeré: fún àpẹẹrẹ dín ohun mímu onísùgà kù ní ìgbà mẹ́ta lọ́sọ̀ọ̀sẹ̀ tàbí fífi àwọn ìgbésẹ̀ ojoojúmọ́ pọ̀ sí i.
– Ilowosi idile: iranlowo ile se pataki fun aseyori ounje ati ise ara.
– Àwọn ìtọ́kasí tí ó bá pọndandan: ìmọ̀ràn nípa oúnjẹ, onímọ̀ nípa ọpọlọ, tàbí àwọn ẹgbẹ́ ìrànlọ́wọ́ fún àwọn aláìsàn àtọ̀gbẹ/àìsànra.
8. Ìdènà Àwọn Ìṣòro àti Ẹ̀kọ́ nípa Àwọn Àmì Ewu
Ìtọ́jú tó ń lọ lọ́wọ́ gbọ́dọ̀ dènà àwọn ìṣòro bí àrùn ọkàn, àrùn ọpọlọ, àrùn kíndìnrín, àrùn neuropathy, retinopathy, tàbí ọgbẹ́ onígbà pípẹ́.
Àwọn ọ̀nà ìdènà:
– Ìṣàkóṣo ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ àti ìdarí ọ̀rá: ìṣàkóṣo déédéé, ẹ̀kọ́ nípa oúnjẹ tí ó ní iyọ̀ àti ọ̀rá tí ó kún fún oúnjẹ.
– Àyẹ̀wò lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan: àyẹ̀wò ojú, iṣẹ́ kíndìnrín, àti àyẹ̀wò ẹsẹ̀ fún àwọn aláìsàn àtọ̀gbẹ; àyẹ̀wò ọkàn fún àwọn aláìsàn tí ó ní ewu gíga.
– Ẹ̀kọ́ nípa àwọn àmì ewu: ìrora àyà, àìlèmí púpọ̀, àìlóye ara, ìgbẹ́ gbuuru líle, gbígbẹ ara, tàbí ọgbẹ́ ẹsẹ̀ tí kò bá sunwọ̀n síi yẹ kí a gba ìtọ́jú ìṣègùn lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.
Ipari
Ìtọ́jú àwọn aláìsàn tí wọ́n ní àrùn ìṣiṣẹ́ ara nílò ọ̀nà tó ní onírúurú: ìṣàyẹ̀wò pípéye, ìṣàkóso oúnjẹ tí a ṣe fún ẹnìkọ̀ọ̀kan, ìṣàyẹ̀wò suga ẹ̀jẹ̀ àti electrolyte, ìṣiṣẹ́ ara tí ó dára, ìfaramọ́ oògùn, àti ìrànlọ́wọ́ psychosocial. Àwọn nọ́ọ̀sì àti olùtọ́jú ń kó ipa pàtàkì gẹ́gẹ́ bí alábàákẹ́gbẹ́, olùkọ́ni, àti olùtọ́jú àwọn ìyípadà ìgbésí ayé. Pẹ̀lú ìtọ́jú tí ó dúró ṣinṣin àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀, àwọn aláìsàn lè ṣàṣeyọrí ìṣàkóso ìṣiṣẹ́ ara tí ó dára jù, dín ewu àwọn ìṣòro kù, àti mú kí ìgbésí ayé wọn sunwọ̀n síi fún ìgbà pípẹ́.
Tí o bá fẹ́, mo tún lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí àyíká pàtó kan (fún àpẹẹrẹ, àfiyèsí lórí àtọ̀gbẹ, àrùn ìṣiṣẹ́ ara, tàbí àrùn thyroid), pẹ̀lú àkójọ àwọn ìtọ́jú nọ́ọ̀sì àti ìrísí SOAP/SDKI-SLKI-SIKI.
