Ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa Ìyọ̀ àti Ìyípadà Òtútù Òkun ní Àkókò Ìwọ̀ Oòrùn àti Ìlà Oòrùn
Pendahuluan
Òkun jẹ́ ètò ìyípadà tí ó ń yípadà nígbà gbogbo nítorí ipa ti afẹ́fẹ́, ilẹ̀, àti àwọn ìlànà òkun inú. Àwọn pàrámítà méjì tí a sábà máa ń lò láti wọn àwọn ìyípadà nínú àwọn ipò òkun ni iyọ̀ (ìwọ̀n iyọ̀ tí ó yọ́) àti iwọ̀n otutu (iwọ̀n otutu omi òkun). Àwọn méjèèjì ló kó ipa pàtàkì nínú pípinnu ìwọ̀n omi òkun, àwọn ìlànà ìṣàn omi, wíwà oúnjẹ, ìpínkiri àwọn ohun alààyè inú omi, àti iṣẹ́ ẹja. Ní Indonesia àti àwọn omi olóoru tí ó yí i ká, ìyàtọ̀ nínú iyọ̀ àti iwọ̀n otutu ni ètò òjò ń ní ipa gidigidi lórí, pàápàá jùlọ àwọn ìyàtọ̀ láàárín Àkókò Ìwọ̀ Oòrùn àti Ìlà Oòrùn.
Òjò Ìwọ̀-Oòrùn sábà máa ń wáyé ní àárín oṣù kọkànlá sí oṣù kẹta, nígbà tí afẹ́fẹ́ òjò máa ń fẹ́ láti Éṣíà sí Australia. Àsìkò yìí máa ń jẹ́ àkókò òjò gíga ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá Indonesia. Ní àkókò kan náà, Òjò Ìlà-Oòrùn máa ń ṣẹlẹ̀ ní àárín oṣù karùn-ún sí oṣù kẹsàn-án, nígbà tí afẹ́fẹ́ máa ń fẹ́ láti Australia sí Éṣíà, tí ó sì máa ń mú kí àwọn ipò gbígbẹ pọ̀ sí i ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá Indonesia. Àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí nínú àwọn ànímọ́ ojú-ọjọ́ máa ń fa àwọn ìyípadà nínú àwọn ìlànà omi tútù, ìtújáde omi, ìdàpọ̀ àti ìgbéga omi, nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín ó ń ṣe àwọn àpẹẹrẹ ìyàtọ̀ ti iyọ̀ òkun àti àwọn ìyàtọ̀ iwọn otutu.
Àwọn Ìpìlẹ̀ Ìmọ̀ nípa Iyọ̀ Òkun àti Ìwọ̀n Òtútù
A máa ń fi iyọ̀ hàn nínú àwọn ẹ̀ka Iyọ̀ Tó Wà Nínú Iṣẹ́ (PSU) tàbí promil (‰), bó tilẹ̀ jẹ́ pé a sábà máa ń lo PSU nínú ìwòran omi òde òní. Ìwọ̀n tó wà láàárín ìtújáde omi (ìwọ̀n iyọ̀ tó ń pọ̀ sí i), òjò (dínkù iyọ̀), ìṣàn omi odò (dínkù iyọ̀), àti ìyípadà omi àti ìṣàn omi tó ń gbé omi pẹ̀lú àwọn ànímọ́ tó yàtọ̀ síra ló ń nípa lórí iyọ̀ omi òkun.
Ìgbóná ojú omi òkun ní ipa lórí ìgbóná ojú omi òkun, ìyípadà ooru pẹ̀lú afẹ́fẹ́, afẹ́fẹ́ (èyí tí ó ń mú kí ìdàpọ̀ pọ̀ sí i), ìṣàn omi òkun, àti ìbísí omi (ìgbéga omi tútù láti ìsàlẹ̀ sí ojú omi). Ìbáṣepọ̀ láàárín iyọ̀ àti ìgbóná omi ló ń pinnu ìwọ̀n omi òkun: omi tútù, tí ó túbọ̀ ní iyọ̀ máa ń pọ̀ sí i, ó sì lè rì, ó sì ń ṣe àwọn ìpele omi tí ó ní ipa lórí ìṣàn omi òkun.
Àkópọ̀ Àkókò Ìwọ̀ Oòrùn àti Ìlà Oòrùn
Àwọn ìyàtọ̀ pàtàkì láàrín Ìwọ̀-Oòrùn àti Ìlà-Oòrùn Monsoon ni a lè mú rọrùn bí a ṣe ń sọ yìí:
1. Àkókò Ìwọ̀-Oòrùn (Oṣù Kọkànlá sí Oṣù Kẹta)
– Òjò ti pọ̀ sí i ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá Indonesia.
– Afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run máa ń rọ jù; ìbòjú àwọsánmà sábà máa ń ga.
– Omi tuntun ti ojo ati odo n wọle maa n tobi.
– Afẹ́fẹ́ àti ìgbì omi lè lágbára ní àwọn omi tí ó ṣí sílẹ̀.
2. Àkókò Ìlà-Oòrùn (Oṣù Karùn-Oṣù Kẹsàn-án)
– Gbẹ ni ọpọlọpọ awọn agbegbe ni gusu ati ila-oorun Indonesia.
– Ìgbóná omi jẹ́ ohun tó lágbára ju òjò lọ ní àwọn agbègbè kan.
– Ìwúwo ara sábà máa ń lágbára sí i ní pàtàkì ní gúúsù Java–Bali–Nusa Tenggara.
– Àwọn omi kan máa ń ní ìtútù ojú ilẹ̀ nítorí omi tó tutù tó wà ní ìsàlẹ̀.
Nítorí pé Indonesia wà láàárín Òkun Íńdíà àti Pàsífíìkì, àwọn ìyípadà àkókò tún ní í ṣe pẹ̀lú ètò Ìrìn Àjò Indonesia (ARLINDO) àti àwọn ìyípadà agbègbè bíi Òkun Java, Òkun Banda, àti omi gúúsù Java tí ó wà ní ààlà Òkun Íńdíà tààrà.
Iyipada iyọ ni akoko Iwọ-oorun
Ní àsìkò òjò ìwọ̀ oòrùn, òjò líle máa ń dín iyọ̀ ojú ilẹ̀ kù, pàápàá jùlọ ní àwọn omi etíkun àti àwọn agbègbè tí omi odò ń tú jáde. Fún àpẹẹrẹ, ní àwọn omi etíkun Sumatra, Kalimantan, àti àwọn apá kan Òkun Java, òjò líle àti ìṣàn omi inú ilẹ̀ lè di omi tútù tàbí omi líle lórí ilẹ̀. Ìpele yìí máa ń dín iyọ̀ kù, ó sì lè ṣẹ̀dá ìpínyà: apá òkè fẹ́ẹ́rẹ́fẹ́ (iyọ̀ díẹ̀) ju apá ìsàlẹ̀ lọ.
Ìpínyà yìí ní ipa lórí ìdàpọ̀ inaro. Bí ìyàtọ̀ ìwọ̀n láàárín àwọn ìpele òkè àti ìsàlẹ̀ ṣe ń pọ̀ sí i, agbára afẹ́fẹ́ kan náà máa ń ṣòro láti da omi pọ̀ mọ́ra jinlẹ̀. Nítorí náà, àwọn èròjà láti àwọn ìpele ìsàlẹ̀ máa ń ṣòro láti gòkè sí ojú ilẹ̀. Lábẹ́ àwọn ipò kan, èyí lè dín iṣẹ́ àṣeyọrí ojú ilẹ̀ kù, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àbájáde ìkẹyìn ṣì sinmi lórí àwọn nǹkan mìíràn bíi ìpèsè oúnjẹ láti ọ̀dọ̀ àwọn odò àti ìyípadà ìṣàn omi agbègbè.
Sibẹsibẹ, oorun Iwọ-oorun Iwọ-oorun tun le wa pẹlu awọn afẹfẹ lile ati awọn igbi omi giga ni awọn ipo kan, eyiti o mu ki idapọ pọ si. Nitorinaa, ipa rẹ lori iyọ̀ kii ṣe deede nigbagbogbo: ni awọn eti okun nibiti titẹ omi tutu jẹ pataki, iyọ̀ dinku; ninu omi ṣiṣi, idapọ ati fifamọra awọn ibi-omi le ṣẹda awọn ilana ti o nira diẹ sii.
Awọn iyipada iwọn otutu ni akoko Iwọ-oorun
Iwọn otutu oju omi okun nigba oorun Iwọ oorun maa n waye nitori ibora awọsanma ati ojo ti o pọ si. Awọsanma le dinku igbona taara lati itansan oorun, nigba ti ojo le pese itura fun igba diẹ si ipele oju omi. Sibẹsibẹ, ni awọn agbegbe oorun, iwọn otutu oju omi okun maa n gbona jakejado ọdun, o si n yipada ni iwọn diẹ.
Àdàpọ̀ tí afẹ́fẹ́ àti ìjì ń fà tún lè dín ìwọ̀n otútù ojú ilẹ̀ kù nípa mímú omi tútù wá láti ìsàlẹ̀ (àdàpọ̀). Síbẹ̀síbẹ̀, tí ìwọ̀n omi tí ń wọlé bá gbóná (fún àpẹẹrẹ, láti inú omi olóoru tí ó yí i ká), ìwọ̀n otútù lè máa ga tàbí kí ó tilẹ̀ pọ̀ sí i. Ní gbogbogbòò, West Monsoon lè ní ìwọ̀n otútù gbígbóná díẹ̀ ṣùgbọ́n pẹ̀lú ìyàtọ̀ gíga nítorí agbára afẹ́fẹ́ tí ń ṣiṣẹ́.
Ìyàtọ̀ iyọ̀ ní Àsìkò Ìlà-Oòrùn
Òjò ìwọ̀-oòrùn gbígbẹ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè ń fa ìbísí iyọ̀ nínú omi pẹ̀lú ìtújáde omi gíga àti ìdínkù nínú omi tútù. Òjò tí ó dínkù àti ìtújáde odò túmọ̀ sí pé ìpele ojú ilẹ̀ kò ní “fọ́ mọ́.” Jù bẹ́ẹ̀ lọ, òjò ìwọ̀-oòrùn lè mú kí ìrìn omi pọ̀ sí i, kí ó sì mú kí ìṣàn omi lágbára sí i ní àwọn agbègbè kan, èyí tí yóò yọrí sí pípín iyọ̀ sí àárín àwọn agbègbè.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, East Monsoon tún ní í ṣe pẹ̀lú ìgbóná omi líle láti gúúsù Java sí Nusa Tenggara. Ìgbóná omi mú omi wá láti àwọn ìpele jíjìn, èyí tí ó sábà máa ń tutù jù, tí ó sì lè jẹ́ iyọ̀ jù (ó sinmi lórí bí omi agbègbè náà ṣe rí). Nítorí náà, ní agbègbè ìgbóná omi, iyọ̀ ojú ilẹ̀ lè pọ̀ sí i tàbí kí ó yípadà ní pàtàkì ní ìfiwéra pẹ̀lú West Monsoon.
Awọn iyipada iwọn otutu ni akoko Ila-oorun
Àmì pàtàkì jùlọ ti Ìlà Oòrùn Òjò ní àwọn omi Indonesia kan ni ìdínkù nínú ìwọ̀n otútù ojú omi òkun nítorí ìgbóná omi. Afẹ́fẹ́ Easter tí ń fẹ́ ní ìbámu pẹ̀lú etíkun gúúsù Java, Bali, àti Nusa Tenggara ń gbé ọkọ̀ Ekman kúrò ní etíkun, èyí tí ó ń fa ìbísí omi ìsàlẹ̀ tí ó tutù láti rọ́pò omi ojú omi tí a tì sí etíkun. Èyí lè fa ìdínkù nínú ìwọ̀n otútù ojú omi ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn oṣù mìíràn.
Itutu oju ilẹ yii maa n ni nkan ṣe pẹlu ilosoke ninu ipele eroja ni awọn ipele oke, eyiti o le fa awọn ododo phytoplankton ati mu iṣelọpọ omi pọ si. Awọn ipa wọn ṣe pataki fun awọn ipeja: diẹ ninu awọn ilẹ ipeja pelagic le di alagbero diẹ sii ni akoko East Monsoon nitori pe wiwa awọn eroja ni a mu pọ si nipasẹ awọn ẹwọn ounjẹ.
Ìbáṣepọ̀ Iyọ̀ àti Ìwọ̀n Òtútù àti Àwọn Ipa Òkun
Ìyàtọ̀ iyọ̀ àti iwọ̀n otútù kì í ṣe ara wọn. Àwọn méjèèjì ló ń pinnu ìwọ̀n, èyí tó ń nípa lórí ìdúróṣinṣin ọ̀wọ́n omi àti àwọn ìlànà ìṣàn omi. Nígbà òjò ìwọ̀ oòrùn, ìdínkù iyọ̀ ojú ilẹ̀ lè mú kí ìpínyà pọ̀ sí i, ó lè dín ìdàpọ̀ kù, ó sì lè dín ìpèsè oúnjẹ kù láti ìsàlẹ̀. Nígbà òjò ìwọ̀ oòrùn, ìtútù ojú ilẹ̀ nítorí ìwúwo lè mú kí ìwọ̀n àwọn ìpele òkè pọ̀ sí i, ó sì lè dín ìpínyà kù, ó sì lè jẹ́ kí ìdàpọ̀ náà túbọ̀ ṣiṣẹ́ dáadáa ní àwọn agbègbè kan.
Àwọn ìyípadà nínú iyọ̀ àti iwọ̀n otútù tún ní ipa lórí àwọn ètò àyíká: àwọn ilẹ̀ abẹ́ omi coral ní ìmọ̀lára sí àwọn àìdánilójú iwọ̀n otútù gíga, nígbà tí àwọn ohun alààyè etíkun ní ipa lórí ìyípadà iyọ̀. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn ẹ̀ka omi bíi aquaculture, transporting, àti ẹja nílò ìwífún ní àkókò yìí fún ìdínkù ewu àti ètò iṣẹ́.
Àwọn Ọ̀nà Ìkẹ́kọ̀ọ́ Tí A Ń Lò Lọ́pọ̀lọpọ̀
Àwọn ìwádìí nípa ìyàtọ̀ iyọ̀ àti ìwọ̀n otútù ni a sábà máa ń ṣe nípasẹ̀ àpapọ̀ àwọn wọ̀nyí:
1. Àwọn ìwọ̀n In situ: CTD (Ìgbésẹ̀-Iwọ̀n otútù-Jíjìn), àwọn buoys, àti àwọn àkíyèsí ibùdó òkun.
2. Ìmọ́lẹ̀ láti ọ̀nà jíjìn: ìwọ̀n otútù ojú omi òkun (SST) àti àwọn pàrámítà tó jọra (fún àpẹẹrẹ chlorophyll-a gẹ́gẹ́ bí àmì ìṣẹ̀dá).
3. Àwọn àwòṣe Oceanographic: àwọn àwòṣe ìṣàn omi, ìgbóná omi, àti àwọn ìbáṣepọ̀ ojú-òkun láti ṣe àfihàn àwọn ìyípadà àkókò.
4. Ìṣàyẹ̀wò ojúọjọ́: fífi àròpọ̀ ọdún púpọ̀ wéra ti Ìwọ̀ Oòrùn Òjò àti Ìlà Oòrùn Òjò láti rí àwọn àpẹẹrẹ àti àìdáa tó lágbára.
Pẹ̀lú ọ̀nà yìí, àwọn olùwádìí lè mọ àwọn agbègbè tí ó ṣe pàtàkì jùlọ sí àwọn ìyípadà àkókò, lóye àwọn ọ̀nà tí ó ń fa wọn, àti àsọtẹ́lẹ̀ àwọn àbájáde àyíká àti ti ọrọ̀-ajé.
Ipari
Ìyàtọ̀ iyọ̀ òkun àti ìyípadà iwọ̀n otútù nígbà òjò ìwọ̀ oòrùn àti ìlà oòrùn jẹ́ àbájáde ìbáṣepọ̀ tó díjú láàárín òjò, ìgbóná, afẹ́fẹ́ òjò, ìṣàn omi, àti ìgbóná omi àti ìdàpọ̀. Òjò ìwọ̀ oòrùn sábà máa ń jẹ́ àmì ìdínkù iyọ̀ ojú ilẹ̀ nítorí àwọn ohun èlò omi tó pọ̀ àti ìyípadà ojú ọ̀run tó ń ṣiṣẹ́, nígbà tí Òjò ìwọ̀ oòrùn máa ń mú iyọ̀ pọ̀ sí i ní àwọn agbègbè kan, ó sì máa ń dín iyọ̀ ojú ilẹ̀ kù ní agbègbè ìgbóná omi ní gúúsù Java-Nusa Tenggara. Lílóye àwọn ìlànà àkókò yìí ṣe pàtàkì fún ìṣàkóso ẹja, ìdínkù iyípadà ojú ọjọ́, àti ètò ìgbòkègbodò ojú omi àti etíkun.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí àyíká kan pàtó (fún àpẹẹrẹ, Òkun Java, Òkun Makassar, Òkun Banda, tàbí Java gúúsù) kí n sì fi àwọn ìtọ́kasí àti dátà sáyẹ́ǹsì kún un lórí iyọ̀-iwọ̀n otútù tí ó dá lórí àwọn ìtẹ̀jáde tàbí àwọn dátà ìṣàfihàn òkun.
