Ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa Pínpín Ìwọ̀n Òtútù Ojú Òkun ní Ìṣẹ̀lẹ̀ El Niño àti La Niña
Pendahuluan
Ojú Òkun (SST) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn pàrámítà pàtàkì jùlọ nínú ètò ojú ọjọ́ ayé. Òkun ń kó agbára ooru jọ, ó sì ń tú u jáde, nítorí náà, àwọn ìyípadà kékeré nínú SST lè fa àwọn ìyípadà nínú ìṣàn ojú ọjọ́ ní agbègbè kan sí àgbáyé. Ní àyíká ojú ọjọ́ olóoru, ìkẹ́kọ̀ọ́ SST ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ El Niño àti La Niña, tí wọ́n jẹ́ ara ètò ENSO (El Niño–Southern Oscillation). ENSO jẹ́ ìyípadà ojú ọjọ́ àdánidá tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní pàtàkì ní Òkun Pacific equatorial, ó sì ní ipa gbígbòòrò lórí Òjò òjò, iwọn otutu afẹfẹ, afẹfẹ, awọn iji oorun, ati iṣelọpọ iṣẹ ẹja.
Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò bí ìpínkiri SST ṣe ń ṣẹ̀dá àti bí ó ṣe ń yípadà nígbà El Niño àti La Niña, àwọn àmì tí a lò láti ṣe àkíyèsí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí, àwọn ọ̀nà tí a fi ń so òkun àti afẹ́fẹ́ pọ̀, àti àwọn ìtumọ̀ wọn fún Agbègbè Indonesia.
Àwọn Ìpìlẹ̀ Àwọn Ìlànà Iwọn otutu oju omi okun àti ìpínkiri rẹ̀
SST jẹ iwọn otutu ti fẹlẹfẹlẹ naa ipele okun èyí tí a sábà máa ń wọn ní jíjìn tó tó mílítà mélòó kan sí mítà mélòó kan. Ìtànṣán oòrùn, ìtújáde ooru, ìyípadà ooru pẹ̀lú afẹ́fẹ́ ló ń darí ìpínkiri SST, ìṣàn omi òkun, àti ìlànà ìdàpọ̀ tí ó ń ṣẹlẹ̀ nítorí afẹ́fẹ́. Ní àwọn agbègbè olóoru, SST sábà máa ń gbóná nítorí gbígba ìtànṣán oòrùn gíga jálẹ̀ ọdún. Síbẹ̀síbẹ̀, kì í ṣe gbogbo agbègbè ló wà. tropical ni iwọn otutu dada kan náà: ìṣàn omi òkun, ìgbóná omi, àti àwọn àpẹẹrẹ afẹ́fẹ́ ìtajà lè mú “àpò” omi gbígbóná àti àwọn agbègbè tí ó tutù díẹ̀ jáde.
Nínú Òkun Pàsífíìkì equatorial, ìpínkiri SST lábẹ́ àwọn ipò déédé kò ní ìbáramu: apá ìwọ̀-oòrùn (nítòsí Indonesia àti Papua New Guinea) gbóná díẹ̀, nígbà tí apá ìlà-oòrùn (nítòsí etíkun Peru–Ecuador) tutù díẹ̀. Àìdọ́gba yìí wáyé nítorí pé afẹ́fẹ́ ìtajà ń fẹ́ láti ìlà-oòrùn sí ìwọ̀-oòrùn, èyí tí ó ń fipá mú omi gbígbóná kó jọ ní ìwọ̀-oòrùn Pàsífíìkì, nígbà tí omi tútù ń sọ̀kalẹ̀ láti àwọn ìpele ìsàlẹ̀ ní ìlà-oòrùn Pàsífíìkì.
ENSO: Ìbáṣepọ̀ Òkun-Afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run
ENSO kìí ṣe ohun àìdáa lásán iwọn otutu okun, ṣùgbọ́n dípò ìbáṣepọ̀ ọ̀nà méjì láàárín òkun àti afẹ́fẹ́. Àwọn ìyípadà nínú SST ní ipa lórí ìṣẹ̀dá àwọsánmà àti àwọn ibi ìsopọ̀ nínú afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run. Ní ọ̀nà mìíràn, àwọn ìyípadà nínú àwọn àpẹẹrẹ afẹ́fẹ́ máa ń yí ìṣàn ojú ilẹ̀ padà, jíjìn thermocline (ààlà láàárín omi ojú ilẹ̀ gbígbóná àti omi ìsàlẹ̀ tútù), àti bí ìgbóná omi ṣe ń pọ̀ sí i.
Lábẹ́ àwọn ipò “aláìdúróṣinṣin”, ibi tí ó ń gbé ìgbì omi sókè jùlọ wà lórí ìwọ̀ oòrùn Pacific tí ó gbóná. Ìṣàn Walker Circulation—ìrísí ìṣàn afẹ́fẹ́ sí ìlà-oòrùn ní àwọn agbègbè olóoru—ń gbé afẹ́fẹ́ sókè lórí agbègbè gbígbóná yìí, lẹ́yìn náà ó ń lọ sí ìlà-oòrùn ní àwọn ìpele òkè, ó ń sọ̀kalẹ̀ lórí ìlà-oòrùn Pacific, ó sì ń padà sí ìwọ̀-oòrùn nítòsí ojú ilẹ̀ bí afẹ́fẹ́ ìtajà ṣe ń fẹ́.
SST pinpin nigba El Niño
A ṣe àfihàn El Niño pẹ̀lú ìgbóná SST tí kò ṣeé ṣe ní àárín gbùngbùn sí ìlà-oòrùn Pacific. Ìgbóná yìí sábà máa ń hàn kedere ní agbègbè àtọ́ka Niño, pàápàá jùlọ Niño 3.4 (tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó 5°N–5°S àti 170°W–120°W), èyí tí a sábà máa ń lò gẹ́gẹ́ bí àmì ìṣiṣẹ́.
Àwọn Ọ̀nà Ìṣiṣẹ́ Pàtàkì
1. Àìlera afẹ́fẹ́ ìtajà: Nígbà tí afẹ́fẹ́ ìtajà bá dínkù, ìfúnpá omi gbígbóná ní ìwọ̀ oòrùn dínkù. omi ìwọ̀n Afẹ́fẹ́ gbígbóná tí ó ti “kójọpọ̀” ní ìwọ̀-oòrùn tẹ́lẹ̀ máa ń padà sí àárín àti ìlà-oòrùn.
2. Àwọn àyípadà nínú jíjìn thermocline: Thermocline ní ìlà oòrùn Pacific ń jìn sí i, èyí sì ń jẹ́ kí ìgbóná ara mú omi tó gbóná ju ti àtẹ̀yìnwá lọ wá. Nítorí náà, ìtútù ojú ilẹ̀ ní ìlà oòrùn dínkù.
3. Èsì Bjerknes: Ìgbóná SST ní ìlà-oòrùn máa ń mú kí convection yí padà sí ìlà-oòrùn, èyí sì máa ń mú kí afẹ́fẹ́ ìtajà náà dínkù sí i. Àìlera afẹ́fẹ́ ìtajà náà máa ń mú kí ìgbóná SST pọ̀ sí i. Èyí máa ń ṣẹ̀dá ìyípadà rere kan tí ó máa ń jẹ́ kí El Niño dàgbàsókè.
Àpẹẹrẹ Pínpín
Ní òkè El Niño, “ahọ́n omi gbígbóná” kan tàn láti àárín gbùngbùn Pacific sí etíkun Gúúsù Amẹ́ríkà. Ìyàtọ̀ ooru ìwọ̀-oòrùn sí ìlà-oòrùn dínkù. Ní àyíká, àwọn àìdánilójú SST tó dájú lè tàn kálẹ̀, wọ́n sì lè wà fún oṣù mélòó kan. El Niños kì í ṣe ọ̀kan náà nígbà gbogbo; àwọn irú “El Niño ti Ìlà-Oòrùn Pacific” (tí ó gbóná jù ní ìlà-oòrùn) àti irú “El Niño ti Àárín Gbùngbùn Pacific/Modoki” (ìgbóná tó lágbára jù ní àárín), tí ó ní ipa lórí àwọn ìrísí ojú ọjọ́ agbègbè.
SST pinpin nigba La Niña
La Niña jẹ́ ìpele kejì, tí a fi ìtútù àìdára ti àwọn SST hàn ní àárín gbùngbùn sí ìlà-oòrùn Pacific. Nígbà La Niña, àwọn ipò “déédéé” ni a ń mú lágbára síi: ìwọ̀-oòrùn Pacific ń gbóná, ìlà-oòrùn Pacific sì ń tutù.
Àwọn Ọ̀nà Ìṣiṣẹ́ Pàtàkì
1. Mímú afẹ́fẹ́ ìṣòwò lágbára síi: Afẹ́fẹ́ ìṣòwò tó lágbára ń tì omi gbígbóná sí ìwọ̀ oòrùn, èyí sì ń mú kí omi gbígbóná pọ̀ sí i ní àyíká Indonesia.
2. Ìgbóná ara tó lágbára jù: Ní ìlà oòrùn Pacific, afẹ́fẹ́ tó lágbára máa ń mú kí omi tútù máa gbóná sí i, èyí sì máa ń mú kí àwọn ìgbóná ara omi tó ń dín kù.
3. Agbára ìṣàn omi Walker: Ìṣàn omi ṣì lágbára ní ìwọ̀ oòrùn, ó ń rọ̀ ní Indonesia àti àwọn agbègbè tó yí i ká, nígbà tí àárín gbùngbùn-ìlà oòrùn Pacific máa ń gbẹ jù.
Àpẹẹrẹ Pínpín
A ṣe àfihàn La Niña pẹ̀lú àwọn àìdára SST tí ó gbòòrò káàkiri àárín gbùngbùn ìlà-oòrùn Pacific, tí ó sábà máa ń ní àpẹẹrẹ “ahọ́n tútù” tí ó hàn gbangba ju àwọn ipò tí kò dúró ṣinṣin lọ. Ní àkókò kan náà, omi ìwọ̀-oòrùn Pacific àti Indonesia lè ní àwọn àìdára SST rere, èyí tí ó ń pèsè ìpèsè agbára pàtàkì fún ìṣẹ̀dá ìkùukùu òjò.
Ọ̀nà Ìṣàyẹ̀wò àti Ìṣàyẹ̀wò Pínpín SST
Àwọn ìwádìí lórí ìpínkiri SST lòdì sí ENSO sábà máa ń ní àpapọ̀ àwọn ìwádìí tí a ṣe. àti ìṣàyẹ̀wò ààyè-àkókò:
1. Àwọn sátẹ́láìtì ìmòye láti ọ̀dọ̀ àwọn onímọ̀ nípa ìjìnlẹ̀: Àwọn sensọ infrared àti makirowefu lè ṣe àfihàn SST kárí ayé pẹ̀lú ìpele gíga tó ga. Dátà sátẹ́láìtì Ó ṣe pàtàkì láti rí bí àwọn ohun tí kò báradé ṣe ń lọ, bí ìgbóná ṣe ń pọ̀ sí i, àti bí ó ṣe ń dàgbàsókè lóṣooṣù.
2. Àwọn Buoys àti Argo ń léfòó: Àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì Buoy bíi TAO/TRITON ní Equatorial Pacific àti Argo ń pèsè ìwádìí ìwọ̀n otútù títí dé ìjìnlẹ̀ ọgọ́rùn-ún mítà, èyí tí ó ń ran lọ́wọ́ láti ṣe àyẹ̀wò àwọn ìyípadà nínú thermocline àti “àkópọ̀ ooru òkun.”
3. Àwọn Àmì ENSO: A sábà máa ń lo Àmì Niño 3.4, Àmì Southern Oscillation (SOI), àti Àmì Oceanic Niño (ONI) láti pinnu ìpele, agbára, àti àkókò tí El Niño/La Niña yóò fi wà.
4. Àwọn Àìbáramu SST: Ìṣàyẹ̀wò sábà máa ń ṣírò ìyàtọ̀ nínú SST sí ìmọ̀ nípa ojú ọjọ́ (àpapọ̀ ìgbà pípẹ́) láti mọ àwọn ìlànà ìgbóná/ìtutù tí kò wọ́pọ̀.
Nínú ìwádìí, àwọn àwòrán bíi àwọn àwòrán SST tí kò ṣeé ṣe, àwọn àwòrán Hovmöller (àkókò àti ìgùn), àti ìṣàyẹ̀wò ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú òjò àti afẹ́fẹ́ agbègbè ni a sábà máa ń lò láti lóye ìbáṣepọ̀ ààyè ti ENSO.
Ipa ti pinpin ENSO SST lori Indonesia
Ibi tí Indonesia wà ní agbègbè omi òkun olóoru jẹ́ kí àwọn ìyípadà bá àwọn ibi tí a ń kó àwọn ohun èlò ìtújáde. Nígbà El Niño, ooru ní àárín gbùngbùn ìlà-oòrùn Pacific yí àárín gbùngbùn ìṣẹ̀dá àwọsánmà kúrò ní Indonesia. Àwọn ipa tí ó wọ́pọ̀ ni ìdínkù òjò, ìṣeéṣe ọ̀dá tí ó pọ̀ sí i, ìdènà iṣẹ́ oko, àti agbára iná igbó àti ilẹ̀. Nínú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ líle kan, àkókò ọ̀gbẹ lè pẹ́ sí i, àkókò òjò sì lè bẹ̀rẹ̀ nígbà tí ó bá yá.
Ni idakeji, nigba La Niña, omi ti o yi Indonesia ka maa n gbona, ti o n fa ojo gbigbẹ ati dida awọsanma. Eyi mu ojo ojo pọ si, o mu ewu ikun omi ati awọn ilẹ ilẹ pọ si, o si n fa awọn iṣẹlẹ oju ojo ti o leralera , gẹgẹbi ojo lile. Sibẹsibẹ, ipa ti o ni Indonesia kii ṣe nipasẹ ENSO nikan; awọn okunfa bii Dipole Okun India (IOD), monsoon Asia-Australia, ati awọn iyipada agbegbe (ilẹ ati awọn ṣiṣan agbegbe) tun n ṣe atunṣe idahun naa.
Ipari
Pínpín iwọn otutu oju omi okun ṣe pàtàkì láti lóye ìdàgbàsókè El Niño àti La Niña nítorí pé SST ń kó ipa taara nínú ṣíṣàkóso ìyípadà agbára òkun àti afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run àti ibi tí ìsopọ̀ ojú ọ̀run ti wà. El Niño jẹ́ àmì ìgbóná SST aláìṣeéṣe ní àárín gbùngbùn-ìlà oòrùn Pacific nítorí pé afẹ́fẹ́ ìfowópamọ́ ń dínkù, ìjìnlẹ̀ thermocline ní ìlà oòrùn, àti ìdáhùn Bjerknes. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, La Niña ń fún ìyípadà iwọn otutu ìwọ̀ oòrùn-ìlà oòrùn lágbára nípa fífún afẹ́fẹ́ ìfowópamọ́ àti ìgbóná sókè, èyí tí ó ń sọ Pacific di Pacific ìlà-oòrùn tutu ni, omi Indonesia sì tutù igbona to jo.
Àbójútó ENSO nípasẹ̀ àwọn àwòrán àìṣedéédé SST, àtọ́ka Niño 3.4/ONI, àti àwọn àkíyèsí ọ̀wọ́n omi okun di ipilẹ ṣe pàtàkì fún àsọtẹ́lẹ̀ ojúọjọ́ ní àsìkò. Fún Indonesia, òye pípín SST tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ENSO ṣe pàtàkì fún dídín ewu ọ̀dá, ìkún omi, àìnító oúnjẹ, àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ hydrometeorological mìíràn kù. Pẹ̀lú ìwádìí tí ó dára síi àti ìṣọ̀kan àwọn dátà satẹlaiti àti àwọn àkíyèsí inú-ilé, àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ SST le mu ìṣedéédé àwọn àsọtẹ́lẹ̀ ojúọjọ́ sunwọ̀n síi kí ó sì fún àwùjọ lágbára sí ìyípadà ojúọjọ́.
