Ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa Pínpín Ìwọ̀n Òtútù Ojú Òkun ní Ìṣẹ̀lẹ̀ El Niño àti La Niña
Pendahuluan
Iwọn otutu oju omi okun (SST) jẹ ọkan ninu awọn ipa pataki julọ ninu eto oju ojo aye. Okun n tọju ati tu agbara ooru pupọ silẹ, nitorinaa awọn iyipada kekere ninu SST le fa awọn iyipada ninu sisan afẹfẹ ni iwọn agbegbe si agbaye. Ni ipo oju ojo ooru, ikẹkọ ti SST ni ibatan pẹkipẹki pẹlu awọn iṣẹlẹ El Niño ati La Niña, eyiti o jẹ apakan eto ENSO (El Niño–Southern Oscillation). ENSO jẹ iyipada oju ojo adayeba ti o waye nipataki ni Okun Pasifiki equatorial ati pe o ni ipa nla lori ojo, iwọn otutu afẹfẹ, afẹfẹ, awọn iji oorun, ati paapaa iṣelọpọ ẹja.
Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò bí a ṣe ń ṣẹ̀dá ìpínkiri SST àti bí a ṣe ń yípadà nígbà El Niño àti La Niña, àwọn àmì tí a lò láti ṣe àkíyèsí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí, àwọn ọ̀nà tí a fi ń so òkun àti afẹ́fẹ́ pọ̀, àti àwọn ipa wọn lórí agbègbè Indonesia.
Àwọn Ìlànà Ìpìlẹ̀ ti Ìwọ̀n Oòrùn Òkun àti Pínpín Rẹ̀
SST ni iwọn otutu ti ipele oju omi okun, ti a maa n won ni ijinle lati milimita diẹ si awọn mita pupọ. Pinpin SST ni ipa nipasẹ itankalẹ oorun, ìtújáde, iyipada ooru pẹlu afẹfẹ, awọn sisan omi okun, ati idapọ ti afẹfẹ fa. Ni awọn agbegbe oorun, SST maa n gbona nitori gbigba oorun ti o ga jakejado ọdun. Sibẹsibẹ, kii ṣe gbogbo awọn agbegbe oorun ni iwọn otutu oju omi kanna: awọn ṣiṣan omi okun, ilosoke, ati awọn ilana afẹfẹ iṣowo le ṣe awọn apo ti omi gbona ati awọn agbegbe tutu diẹ.
Nínú Òkun Pàsífíìkì equatorial, ìpínkiri SST lábẹ́ àwọn ipò déédé kò ní ìbáramu: apá ìwọ̀-oòrùn (nítòsí Indonesia àti Papua New Guinea) gbóná díẹ̀, nígbà tí apá ìlà-oòrùn (nítòsí etíkun Peru–Ecuador) tutù díẹ̀. Àìdọ́gba yìí wáyé nítorí pé afẹ́fẹ́ ìtajà ń fẹ́ láti ìlà-oòrùn sí ìwọ̀-oòrùn, èyí tí ó ń fipá mú omi gbígbóná kó jọ ní ìwọ̀-oòrùn Pàsífíìkì, nígbà tí omi tútù ń sọ̀kalẹ̀ láti àwọn ìpele ìsàlẹ̀ ní ìlà-oòrùn Pàsífíìkì.
ENSO: Ìbáṣepọ̀ Òkun-Afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run
ENSO kìí ṣe àìdọ́gba ìgbóná omi òkun lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìbáṣepọ̀ ọ̀nà méjì láàárín òkun àti afẹ́fẹ́. Àwọn ìyípadà nínú SST ní ipa lórí ìṣẹ̀dá àwọsánmà àti àwọn ibi ìsopọ̀ nínú afẹ́fẹ́ ojú ọ̀run. Ní ọ̀nà mìíràn, àwọn ìyípadà nínú àwọn àpẹẹrẹ afẹ́fẹ́ máa ń yí ìṣàn ojú ilẹ̀ padà, jíjìn thermocline (ààlà láàrín omi ojú ilẹ̀ gbígbóná àti omi ìsàlẹ̀ tútù), àti bí ìgbóná omi ṣe ń pọ̀ sí i.
Lábẹ́ àwọn ipò “aláìdúróṣinṣin”, ibi tí ó ń gbé ìgbì omi sókè jùlọ wà lórí ìwọ̀ oòrùn Pacific tí ó gbóná. Ìṣàn Walker Circulation—ìrísí ìṣàn afẹ́fẹ́ sí ìlà-oòrùn ní àwọn agbègbè olóoru—ń gbé afẹ́fẹ́ sókè lórí agbègbè gbígbóná yìí, lẹ́yìn náà ó ń lọ sí ìlà-oòrùn ní àwọn ìpele òkè, ó ń sọ̀kalẹ̀ lórí ìlà-oòrùn Pacific, ó sì ń padà sí ìwọ̀-oòrùn nítòsí ojú ilẹ̀ bí afẹ́fẹ́ ìtajà ṣe ń fẹ́.
SST pinpin nigba El Niño
A ṣe àfihàn El Niño pẹ̀lú ìgbóná SST tí kò ṣeé ṣe ní àárín gbùngbùn sí ìlà-oòrùn Pacific. Ìgbóná yìí sábà máa ń hàn kedere ní agbègbè àtọ́ka Niño, pàápàá jùlọ Niño 3.4 (tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó 5°N–5°S àti 170°W–120°W), èyí tí a sábà máa ń lò gẹ́gẹ́ bí àmì ìṣiṣẹ́.
Àwọn Ọ̀nà Ìṣiṣẹ́ Pàtàkì
1. Àìlera afẹ́fẹ́ ìtajà: Nígbà tí afẹ́fẹ́ ìtajà bá dínkù, ìfúnpá omi gbígbóná ní ìwọ̀ oòrùn dínkù. Díẹ̀ lára omi gbígbóná tí ó ti “kójọpọ̀” ní ìwọ̀ oòrùn tẹ́lẹ̀ máa ń padà sí àárín àti ìlà-oòrùn.
2. Àwọn àyípadà nínú jíjìn thermocline: Thermocline ní ìlà oòrùn Pacific ń jìn sí i, èyí sì ń jẹ́ kí ìgbóná ara mú omi tó gbóná ju ti àtẹ̀yìnwá lọ wá. Nítorí náà, ìtútù ojú ilẹ̀ ní ìlà oòrùn dínkù.
3. Èsì Bjerknes: Ìgbóná SST ní ìlà-oòrùn máa ń mú kí convection yí padà sí ìlà-oòrùn, èyí sì máa ń mú kí afẹ́fẹ́ ìtajà náà dínkù sí i. Àìlera afẹ́fẹ́ ìtajà náà máa ń mú kí ìgbóná SST pọ̀ sí i. Èyí máa ń ṣẹ̀dá ìyípadà rere kan tí ó máa ń jẹ́ kí El Niño dàgbàsókè.
Àpẹẹrẹ Pínpín
Ní òkè El Niño, “ahọ́n omi gbígbóná” kan tàn láti àárín gbùngbùn Pacific sí etíkun Gúúsù Amẹ́ríkà. Ìyàtọ̀ ooru ìwọ̀-oòrùn sí ìlà-oòrùn dínkù. Ní àyíká, àwọn àìdánilójú SST tó dájú lè tàn kálẹ̀, wọ́n sì lè wà fún oṣù mélòó kan. El Niños kì í ṣe ọ̀kan náà nígbà gbogbo; àwọn irú “El Niño ti Ìlà-Oòrùn Pacific” (tí ó gbóná jù ní ìlà-oòrùn) àti irú “El Niño ti Àárín Gbùngbùn Pacific/Modoki” (ìgbóná tó lágbára jù ní àárín), tí ó ní ipa lórí àwọn ìrísí ojú ọjọ́ agbègbè.
SST pinpin nigba La Niña
La Niña jẹ́ ìpele kejì, tí a fi ìtútù àìdára ti àwọn SST hàn ní àárín gbùngbùn sí ìlà-oòrùn Pacific. Nígbà La Niña, àwọn ipò “déédéé” ni a ń mú lágbára síi: ìwọ̀-oòrùn Pacific ń gbóná, ìlà-oòrùn Pacific sì ń tutù.
Àwọn Ọ̀nà Ìṣiṣẹ́ Pàtàkì
1. Mímú afẹ́fẹ́ ìṣòwò lágbára síi: Afẹ́fẹ́ ìṣòwò tó lágbára ń tì omi gbígbóná sí ìwọ̀ oòrùn, èyí sì ń mú kí omi gbígbóná pọ̀ sí i ní àyíká Indonesia.
2. Ìgbóná ara tó lágbára jù: Ní ìlà oòrùn Pacific, afẹ́fẹ́ tó lágbára máa ń mú kí omi tútù máa gbóná sí i, èyí sì máa ń mú kí àwọn ìgbóná ara omi tó ń dín kù.
3. Agbára ìṣàn omi Walker: Ìṣàn omi ṣì lágbára ní ìwọ̀ oòrùn, ó ń rọ̀ ní Indonesia àti àwọn agbègbè tó yí i ká, nígbà tí àárín gbùngbùn-ìlà oòrùn Pacific máa ń gbẹ jù.
Àpẹẹrẹ Pínpín
A ṣe àfihàn La Niña pẹ̀lú àwọn àìdára SST tí ó gbòòrò káàkiri àárín gbùngbùn ìlà-oòrùn Pacific, tí ó sábà máa ń ní àpẹẹrẹ “ahọ́n tútù” tí ó hàn gbangba ju àwọn ipò tí kò dúró ṣinṣin lọ. Ní àkókò kan náà, omi ìwọ̀-oòrùn Pacific àti Indonesia lè ní àwọn àìdára SST rere, èyí tí ó ń pèsè ìpèsè agbára pàtàkì fún ìṣẹ̀dá ìkùukùu òjò.
Ọ̀nà Ìṣàyẹ̀wò àti Ìṣàyẹ̀wò Pínpín SST
Àwọn ìwádìí lórí ìpínkiri SST lòdì sí ENSO sábà máa ń ní àpapọ̀ àwọn dátà àkíyèsí àti ìṣàyẹ̀wò ààyè-àkókò:
1. Àwọn sátẹ́láìtì ìmòye láti ọ̀dọ̀ àwọn onímọ̀ nípa ìjìnnà: Àwọn sensọ infrared àti máíkrówéfù lè ṣe àfihàn SST kárí ayé ní ìpele gíga. Dáta sátẹ́láìtì ṣe pàtàkì fún ṣíṣàkíyèsí ìpínkiri àwọn àìṣedéédé, àwọn ìyípadà iwọ̀n otútù, àti ìdàgbàsókè oṣooṣù.
2. Àwọn Buoys àti Argo ń léfòó: Àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì Buoy bíi TAO/TRITON ní Equatorial Pacific àti Argo ń pèsè ìwádìí ìwọ̀n otútù títí dé ìjìnlẹ̀ ọgọ́rùn-ún mítà, èyí tí ó ń ran lọ́wọ́ láti ṣe àyẹ̀wò àwọn ìyípadà nínú thermocline àti “àkópọ̀ ooru òkun.”
3. Àwọn Àmì ENSO: A sábà máa ń lo Àmì Niño 3.4, Àmì Southern Oscillation (SOI), àti Àmì Oceanic Niño (ONI) láti pinnu ìpele, agbára, àti àkókò tí El Niño/La Niña yóò fi wà.
4. Àwọn Àìbáramu SST: Ìṣàyẹ̀wò sábà máa ń ṣírò ìyàtọ̀ nínú SST sí ìmọ̀ nípa ojú ọjọ́ (àpapọ̀ ìgbà pípẹ́) láti mọ àwọn ìlànà ìgbóná/ìtutù tí kò wọ́pọ̀.
Nínú ìwádìí, àwọn àwòrán bíi àwọn àwòrán SST tí kò ṣeé ṣe, àwọn àwòrán Hovmöller (àkókò àti ìgùn), àti ìṣàyẹ̀wò ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú òjò àti afẹ́fẹ́ agbègbè ni a sábà máa ń lò láti lóye ìbáṣepọ̀ ààyè ti ENSO.
Ipa ti pinpin ENSO SST lori Indonesia
Ibi tí Indonesia wà ní agbègbè omi òkun olóoru jẹ́ kí àwọn ìyípadà bá àwọn ibi tí a ń kó àwọn ohun èlò ìtújáde. Nígbà El Niño, ooru ní àárín gbùngbùn ìlà-oòrùn Pacific yí àárín gbùngbùn ìṣẹ̀dá àwọsánmà kúrò ní Indonesia. Àwọn ipa tí ó wọ́pọ̀ ni ìdínkù òjò, ìṣeéṣe ọ̀dá tí ó pọ̀ sí i, ìdènà iṣẹ́ oko, àti agbára iná igbó àti ilẹ̀. Nínú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ líle kan, àkókò ọ̀gbẹ lè pẹ́ sí i, àkókò òjò sì lè bẹ̀rẹ̀ nígbà tí ó bá yá.
Ní ọ̀nà mìíràn, ní àkókò La Niña, omi tó yí Indonesia ká sábà máa ń gbóná, èyí tó ń mú kí òjò máa rọ̀, tó sì ń mú kí ìkùukùu rọ̀. Èyí máa ń mú kí òjò rọ̀, ó ń mú kí ewu ìkún omi àti ìṣàn ilẹ̀ pọ̀ sí i, ó sì máa ń fa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojú ọjọ́ tó le koko, bíi òjò ńlá. Síbẹ̀síbẹ̀, kì í ṣe ENSO nìkan ló ń pinnu ipa tó ní ní Indonesia; àwọn nǹkan bíi Indian Ocean Dipole (IOD), Asia-Australia monsoon, àti ìyípadà agbègbè (ilẹ̀ àti ìṣàn omi agbègbè) tún ń ṣe àtúnṣe ìdáhùn náà.
Ipari
Pínpín iwọn otutu oju omi okun ṣe pàtàkì láti lóye ìdàgbàsókè El Niño àti La Niña nítorí pé SST ń kó ipa taara nínú ṣíṣàkóso ìyípadà agbára ojú omi òkun àti ibi tí ìsopọ̀ ojú omi ti ń lọ. El Niño jẹ́ àmì ìgbóná SST aláìṣeéṣe ní àárín gbùngbùn-ìlà oòrùn Pacific nítorí pé afẹ́fẹ́ ìfowópamọ́ ń dínkù, jíjìn thermocline ní ìlà oòrùn, àti ìdáhùn Bjerknes. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, La Niña ń fún ìyípadà iwọn otutu ìwọ̀ oòrùn-ìlà oòrùn lágbára nípa fífún afẹ́fẹ́ ìfowópamọ́ lágbára àti ìgbóná, èyí tí ó mú kí ìlà oòrùn Pacific tutù àti omi Indonesia gbóná díẹ̀.
Àbójútó ENSO nípasẹ̀ àwọn àwòrán àìdánilójú SST, àtọ́ka Niño 3.4/ONI, àti àwọn àkíyèsí ọ̀wọ́n omi òkun pèsè ìpìlẹ̀ pàtàkì fún àsọtẹ́lẹ̀ ojúọjọ́ ní àkókò. Fún Indonesia, òye ìpínkiri SST tí ó níí ṣe pẹ̀lú ENSO ṣe pàtàkì fún dín ewu ọ̀dá, ìkún omi, àìní oúnjẹ, àti àwọn àjálù hydrometeorological mìíràn kù. Pẹ̀lú ìwádìí tí ó dára síi àti ìṣọ̀kan àwọn dátà satẹlaiti àti àwọn àkíyèsí inú-ilé, àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ SST le mu ìṣedéédé àwọn àsọtẹ́lẹ̀ ojúọjọ́ sunwọ̀n síi kí ó sì fún ìfaradà àwùjọ sí ìyàtọ̀ ojúọjọ́ lágbára.
