Báwo ni àwọn fosílì ṣe ń ran lọ́wọ́ nínú ìwádìí stratigraphic
Stratigraphy jẹ́ ẹ̀ka kan ti ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ìpele àpáta (strata) àti ìbáṣepọ̀ wọn pẹ̀lú àkókò ilẹ̀ ayé. Ọ̀kan lára àwọn orísun ìwádìí pàtàkì nínú stratigraphy ni àwọn ìpele àpáta. Àwọn ìpele àpáta ni àwọn ìyókù tàbí àmì àwọn ohun alààyè tí wọ́n ti kú tipẹ́ tí wọ́n ti di ohun àmúṣọrọ̀ nínú àwọn ìpele àpáta. Àwọn ìpele àpáta lè fún àwọn onímọ̀ nípa ilẹ̀ ayé ní ìjìnlẹ̀ òye ọjọ́ orí àti àyíká ayé àtijọ́.
Ìtàn Àwọn Fásílì ní Stratigraphy
Lílo àwọn ohun èlò ìfọ́sí nínú stratigraphy kì í ṣe èrò tuntun. Láti ọ̀rúndún kọkàndínlógún, pẹ̀lú ìfarahàn èrò àkókò ilẹ̀ ayé àti àwọn àwárí àkọ́kọ́ ti àwọn ohun èlò ìfọ́sí, àwọn onímọ̀ nípa ilẹ̀ ayé bẹ̀rẹ̀ sí í lóye pé àwọn ohun èlò ìfọ́sí lè jẹ́ ohun èlò láti mọ ọjọ́ orí àwọn àpáta. William Smith, onímọ̀ nípa ilẹ̀ ayé ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún tí a mọ̀ sí “Baba Stratigraphy,” ṣe àgbékalẹ̀ ọ̀nà ìbátan nípa lílo àwọn ohun èlò ìfọ́sí gẹ́gẹ́ bí àmì àkókò nínú àwọn àpáta sedimentary. Ó ṣàwárí pé àwọn àpáta tí ó ní àwọn ohun èlò ìfọ́sí tó jọra lè jẹ́ ọjọ́ orí kan náà, kódà bí wọ́n bá wà ní àwọn ibi ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.
Ìbáṣepọ̀ Ẹbí àti Ìbáṣepọ̀ Pàtàkì
Àwọn ohun ìfọ́sílì kó ipa pàtàkì nínú oríṣi méjì ti ìbáṣepọ̀ ilẹ̀ ayé: ìbáṣepọ̀ ìbáṣepọ̀ àti ìbáṣepọ̀ pípé. Ìbáṣepọ̀ ìbáṣepọ̀ jẹ́ fífi àwọn ọjọ́ orí àwọn ohun ìfọ́sílì àpáta wéra ní ìbámu pẹ̀lú ìṣẹ̀dá àwọn ohun ìfọ́sílì láàrín àwọn ohun ìfọ́sílì náà. Àwọn ohun ìfọ́sílì ìtọ́sọ́nà, tàbí àwọn ohun ìfọ́sílì ìtọ́ka, jẹ́ àwọn ohun ìfọ́sílì tí ó jẹ́ àmì àkókò àkókò ilẹ̀ ayé kan pàtó tí ó sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àmì ọjọ́ orí àwọn ohun ìfọ́sílì àpáta tí ó ní wọn nínú.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ìbáṣepọ̀ pípé kan pípinnu ọjọ́ orí àwọn ìpele àpáta ní ọdún. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ọ̀nà ìbáṣepọ̀ pípé bíi radiometry jẹ́ èyí tó péye jù, àwọn ìpele ṣì ṣe pàtàkì fún ṣíṣe ìtumọ̀ àti ṣíṣe ìbáṣepọ̀ ní ìbámu pẹ̀lú àkókò àwọn àpáta nípa lílo àwọn ìsopọ̀ fosil.
Ìtàn ìgbésí ayé
Biostratigraphy jẹ́ ẹ̀ka stratigraphy tí ó ń lo àwọn fossils pàtó láti pinnu àti láti fi wé ọjọ́ orí àwọn fossils. Nípa kíkó àwọn fossils jọ láti oríṣiríṣi àwọn fossils, àwọn biostratigraphers lè ṣẹ̀dá fossils zoneation, èyí tí ó ń pín àwọn fossils sí àwọn agbègbè tí ó da lórí àwọn fossils pàtó kan. Ìpínyà yìí pèsè ìtọ́sọ́nà tí ó gbéṣẹ́ gan-an fún dídámọ̀ àti fífiwé àwọn ọjọ́ orí àwọn fossils ní àwọn ibi tí ó yàtọ̀ síra.
Fún àpẹẹrẹ, àwọn ámọ́nì jẹ́ ẹgbẹ́ àwọn cephalopods tí ó wúlò gan-an gẹ́gẹ́ bí àwọn fossils index nítorí wọ́n yára yí padà wọ́n sì gbilẹ̀ ní àwọn òkun ní àkókò Mesozoic. Nípa mímọ àwọn irú amọ́nì pàtó kan nínú àpáta, àwọn onímọ̀ nípa biostratigraphers lè pinnu ọjọ́ orí ìpele náà kí wọ́n sì kọ́ ìtàn ilẹ̀ ayé tí ó kún fún àlàyé.
Àyíká Ibùdó àti Àtúnṣe Àyíká Paleo
Àwọn ohun ìfọ́sílì kìí ṣe pé wọ́n wúlò fún pípinnu ọjọ́ orí àwọn ìpele àpáta nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n tún wúlò fún ṣíṣe àtúntò àwọn àyíká ìpamọ́ àtijọ́ àti òye àwọn àyíká paleo (àwọn àyíká àtijọ́). Oríṣiríṣi àwọn ohun ìfọ́sílì fi onírúurú ipò àyíká hàn. Àwọn ohun ìfọ́sílì ewéko, bíi ewé, pollen, àti igi tí a ti yọ fosílì kúrò, lè fúnni ní àmì nípa ojú ọjọ́ àti irú ewéko nígbà náà. Àwọn ohun ìfọ́sílì ẹranko, bíi coral, mollusks, àti foraminifera, lè fi àwọn ipò òkun hàn, títí kan jíjìn omi àti ìwọ̀n otútù.
Fún àpẹẹrẹ, a sábà máa ń rí àwọn ohun ìfọ́sà iyẹ̀fun nínú àwọn àpáta carbonate, èyí tó fi hàn pé àwọn àpáta náà wà ní àyíká omi gbígbóná àti aláìlágbára. Àwọn ohun ìfọ́sà iyẹ̀fun foraminifera onípele, tí a sábà máa ń rí nínú àwọn ohun ìfọ́sà iyẹ̀fun jíjìn, ni a ń lò láti lóye ìyípadà ojúọjọ́ àti bí òkun ṣe ń yípo fún ìgbà pípẹ́.
Ìbáṣepọ̀ Àárín-Àgbègbè
Àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ tún ń jẹ́ kí ìbáṣepọ̀ wà láàrín àwọn agbègbè ilẹ̀ tó jìnnà. Nípa fífi àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ wéra ní àwọn ibi tó yàtọ̀ síra, àwọn onímọ̀ nípa ilẹ̀ ayé lè ṣe àtúnṣe àwọn àpáta ní àwọn agbègbè tó yàtọ̀ síra. Ìbáṣepọ̀ yìí ń jẹ́ kí a kọ́ àwọn àwòrán ilẹ̀ ayé tó ń ṣàfihàn ìṣètò àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì àti òkun ní àwọn àkókò ilẹ̀ ayé tó yàtọ̀ síra.
Fún àpẹẹrẹ, a ti rí àwọn ohun ìṣẹ̀dá Glossopteris, irú ewéko àtijọ́ kan, ní àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì tí ẹgbẹẹgbẹ̀rún kìlómítà òkun yà sọ́tọ̀ báyìí: Gúúsù Amẹ́ríkà, Áfíríkà, Íńdíà, Antarctica, àti Australia. Wíwà àwọn ohun ìṣẹ̀dá kan náà lórí àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì wọ̀nyí fúnni ní ẹ̀rí tó lágbára fún ẹ̀kọ́ ìyípadà kọ́ńtínẹ́ǹtì, èyí tí ó yípadà sí ẹ̀kọ́ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀dá kọ́ńtínẹ́ǹtì nígbà tó yá.
Ìyípadà Ìdàgbàsókè àti Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì Àyíká
Ìkẹ́kọ̀ọ́ nípa àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé tún ṣe pàtàkì sí òye ìdàgbàsókè ìgbésí ayé lórí ilẹ̀ ayé. Nípasẹ̀ àkọsílẹ̀ ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé, àwọn onímọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé lè tọ́pasẹ̀ àwọn ìyípadà àti ìyípadà ìgbésí ayé lórí àkókò. Fún àpẹẹrẹ, a lè rí ìyípadà láti àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé sí àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé nínú àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ kan láti àkókò Cambrian àti Ordovician. Àkọsílẹ̀ ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé tún fi àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé hàn, bíi àwọn tí ó ṣẹlẹ̀ ní òpin àkókò Permian àti Cretaceous, èyí tí ó ṣe àmì àwọn ìyípadà pàtàkì nínú àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé àti àwọn ipò àyíká lórí ilẹ̀ ayé.
Àwọn ìparun tó pọ̀ jù ni a sábà máa ń tẹ̀lé pẹ̀lú ìyípadà tàbí “ìbúgbàù” ti ìgbésí ayé tuntun, gẹ́gẹ́ bí a ti rí lẹ́yìn ìparun Cretaceous-Paleogene (K-Pg) tí ó fòpin sí ìṣàkóso àwọn dinosaurs tí ó sì fún àwọn ẹranko afọ́mọlọ́mú ní àǹfààní láti fẹ̀ síi kí wọ́n sì jọba lórí àwọn ètò àyíká ilẹ̀ ayé.
Imọ-ẹrọ ati Imọ-ẹrọ tuntun ninu Awọn ẹkọ Fossil
Pẹ̀lú àwọn ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ, àwọn ọ̀nà láti kẹ́kọ̀ọ́ àwọn ohun ìfọ́sí náà ti ní àwọn ìdàgbàsókè pàtàkì. Àwọn ohun èlò ìwádìí electron, computed tomography (CT scans), àti ìwádìí isotope tí ó dúró ṣinṣin jẹ́ díẹ̀ lára àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ tí ó gba ààyè fún ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn ohun ìfọ́sí ní kúlẹ̀kúlẹ̀. Àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ wọ̀nyí kìí ṣe pé wọ́n ń mú kí ìdámọ̀ àwọn ohun ìfọ́sí nìkan rọrùn, wọ́n tún ń pèsè ìwífún nípa àwọn ipò àyíká àtijọ́ àti ti ara àwọn ohun ìfọ́sí ayé àtijọ́ fúnra wọn.
Fún àpẹẹrẹ, ṣíṣàyẹ̀wò àwọn isotopes atẹ́gùn nínú àwọn fossils foraminifera lè fúnni ní ìwífún nípa ìwọ̀n otútù omi òkun ní àkókò tí wọ́n ṣẹ̀dá wọn. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ìmọ̀ ẹ̀rọ ìwòran CT ń gba ìwòran onípele mẹ́ta ti àwọn fossils tí a há mọ́ inú àpáta láìpa fossils tàbí àwọn àpáta tí ó yí wọn ká run.
Ipari
Àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá ilẹ̀ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn irinṣẹ́ tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú ohun èlò ìwádìí nípa ilẹ̀ ayé fún òye ìtàn ayé. Nípa kíkẹ́kọ̀ọ́ àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá ilẹ̀ nínú àwọn àpáta, àwọn onímọ̀ nípa ilẹ̀ lè pinnu ọjọ́ orí àwọn ìpele wọ̀nyẹn, lóye àwọn àyíká àtijọ́, so àwọn agbègbè pọ̀, tọ́pasẹ̀ ìdàgbàsókè ìgbésí ayé, àti láti tún àwọn ipò ojú ọjọ́ àtijọ́ ṣe. Àwọn ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ ti mú kí agbára wa láti kẹ́kọ̀ọ́ àti lóye àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé sunwọ̀n sí i, ó sì ṣí fèrèsé sí ìtàn ayé àtijọ́ àti láti pèsè àyíká fún àwọn ìyípadà tó ń lọ lọ́wọ́lọ́wọ́ nínú ìsinsìnyí.
Nítorí náà, a kò le sọ pé àwọn ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé ṣe pàtàkì nínú àwọn ìwádìí stratigraphic. Àwọn ni kọ́kọ́rọ́ láti ṣí àwọn ohun ìjìnlẹ̀ ìtàn ilẹ̀ ayé àti ìdàgbàsókè ìwàláàyè lórí ilẹ̀ ayé yìí.
