Ìbáṣepọ̀ Ìbáṣepọ̀ ní Archaeology
Ìbáṣepọ̀ ìbátan jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpìlẹ̀ pàtàkì jùlọ ti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ohun archaeology nítorí pé ó ń ran àwọn olùwádìí lọ́wọ́ láti ṣe àtòjọ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àtijọ́ láìsí àìní láti mọ ọjọ́ náà gan-an. Nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ ìbátan, àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ lè pinnu bóyá àwárí kan ti dàgbà tàbí kékeré ju àwọn mìíràn lọ kí wọ́n sì ṣètò wọn sínú àkọsílẹ̀ ọjọ́. Ọ̀nà yìí wúlò ní pàtàkì nígbà tí ìbáṣepọ̀ pípé (bíi ìbáṣepọ̀ radiocarbon) kò bá sí, tí ó gbowó jù, tàbí tí kò bá ṣeé ṣe nítorí àwọn àpẹẹrẹ tí kò dára. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ìbáṣepọ̀ ìbátan dáhùn ìbéèrè náà "èwo ló kọ́kọ́ wá?" kí ó tó dáhùn ìbéèrè náà "ní ọdún wo?"
Èrò àti ète ìbáṣepọ̀ ìbátan
Kókó ìbáṣepọ̀ ìbáṣepọ̀ ni ìfiwéra. Àwọn onímọ̀ nípa ohun archaeo máa ń ṣe àyẹ̀wò ipò ohun kan láàárín ìpele kan, ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ohun èlò mìíràn, àṣà àti ìrísí ohun architect náà, àti ìbáṣepọ̀ ohun tí a rí pẹ̀lú àwọn ohun mìíràn ní àyíká kan náà. Láti ibẹ̀, a máa ń fi ìtẹ̀léra ìtòlẹ́sẹẹsẹ hàn: ìpele ìbẹ̀rẹ̀, àárín, ìgbẹ̀yìn, tàbí "àgbà-àgbà-àti kékeré". Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìbáṣepọ̀ ìbáṣepọ̀ kò ní àwọn ọjọ́ kàlẹ́ńdà, ó gba àtúnkọ́ ìtàn ibi kan: nígbà tí a kọ́kọ́ gbé e, nígbà tí ìgbòkègbodò yí padà, nígbà tí a tún kọ́ ọ, àti nígbà tí a kọ̀ ọ́ sílẹ̀.
Ní ìṣe, ìbáṣepọ̀ ìbátan sábà máa ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú stratigraphy (ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn ìpele ilẹ̀ ayé), ìṣètò (ìkójọpọ̀ àwọn ohun èlò nípa irú), àti ìṣètò (ìtòlẹ́sẹẹsẹ àwọn ìtẹ̀lé tí ó da lórí àwọn àpẹẹrẹ ìyípadà). Àwọn ọ̀nà wọ̀nyí ń fún ara wọn lágbára, nígbà tí a bá sì so wọ́n pọ̀ mọ́ ìwádìí ọjọ́ orí pípé, ìtòlẹ́sẹẹsẹ ọjọ́ náà túbọ̀ lágbára sí i.
Stratigraphy: kíkà àwọn ìpele gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ̀ àkókò
Ìlànà tó gbajúmọ̀ jùlọ nípa ìbáṣepọ̀ tó ní í ṣe pẹ̀lú ara ni òfin ìṣàkójọpọ̀: lábẹ́ àwọn ipò tó wọ́pọ̀, àwọn ìpele ilẹ̀ tó wà ní ìsàlẹ̀ sábà máa ń dàgbà ju àwọn tó wà lókè wọn lọ. Nípa lílo ìṣọ́ra àti gbígba àkọsílẹ̀ àyíká ìpele kọ̀ọ̀kan, àwọn onímọ̀ nípa ìwádìí lè “ka” ìtẹ̀lé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó wà nínú ilẹ̀.
Sibẹsibẹ, stratigraphy kii ṣe ohun ti o rọrun nigbagbogbo. Awọn idamu le waye nitori iṣẹ eniyan (wiwa awọn iho, kikọ awọn ipilẹ, wa awọn ibojì), iṣẹ ẹranko (bioturbation), awọn gbongbo igi, iparun, tabi awọn ajalu adayeba. Nitorinaa, awọn onimọ-jinlẹ kii ṣe awọn fẹlẹfẹlẹ nikan ṣugbọn awọn ẹya bii awọn iho, awọn iho ẹhin, awọn ilẹ ile, ati awọn iho isinku. Awọn ẹya wọnyi nigbagbogbo "ge" si awọn fẹlẹfẹlẹ ti tẹlẹ, nitorinaa pese awọn ami si lẹsẹsẹ akoko.
Àpẹẹrẹ kan tí ó rọrùn: tí ibojì kan bá gé ilẹ̀ ilé kan, nígbà náà ibojì náà kéré sí ilẹ̀ náà. Ìbáṣepọ̀ “gígé-gígé” yìí jẹ́ pàtàkì sí ìbáṣepọ̀ ìbátan tí ó dá lórí stratigraphic.
Ìlànà ìsopọ̀: àwọn ohun tí a rí papọ̀ sábà máa ń jẹ́ ti ìgbà kan náà.
Ọ̀nà pàtàkì mìíràn ni ìbáṣepọ̀. Àwọn ohun ìṣẹ̀dá tí a rí ní àyíká kan náà—fún àpẹẹrẹ, nínú ìpele kan náà tàbí ẹ̀ka ìpamọ́ kan náà—máa ń wá láti àkókò kan náà. Tí a bá mọ̀ pé irú ohun ìṣẹ̀dá kan pàtó ti wà láti àkókò kan pàtó (ní ìbámu pẹ̀lú ìwádìí ìṣáájú), a lè ṣírò àwọn ohun mìíràn tí a rí ní àyíká kan náà gẹ́gẹ́ bí ohun tí a ṣe ní àkókò kan náà.
A gbọ́dọ̀ lo àwọn ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìṣọ́ra. A lè yí àwọn nǹkan kúrò ní àyíká ipò wọn, fún àpẹẹrẹ, nítorí ìdàrúdàpọ̀ ilẹ̀, àwọn ohun ìní tí a ń gbé kalẹ̀ láti ìran dé ìran, tàbí àwọn ohun èlò tí a ń tún lò ní àwọn ilé kékeré. Nítorí náà, àwọn onímọ̀ nípa ohun abẹ̀mí máa ń ṣe àyẹ̀wò dídára àyíká ipò náà: bóyá a “dàrúdàpọ̀” tàbí “a ti fi èdìdì dì.”
Ìlànà: àwọn ìyípadà ní ìrísí àwọn ohun èlò lórí àkókò
Ìlànà ìkọ̀wé jẹ́ ọ̀nà láti kó àwọn ohun èlò jọ tí a gbé karí ìrísí, àwọn ohun èlò, ohun ọ̀ṣọ́, àti àwọn ọ̀nà ìṣelọ́pọ́. Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣà, àwọn àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀ máa ń yípadà díẹ̀díẹ̀. Àwọn àyípadà wọ̀nyí ni a lè lò láti fi ìdí ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìbáṣepọ̀ múlẹ̀: a kà irú A sí èyí tí ó ti dàgbà ju irú B lọ tí B bá fi ìdàgbàsókè láti inú A hàn tàbí tí B bá farahàn ní àwọn ìpele kékeré.
Iṣẹ́ amọ̀ ni àpẹẹrẹ tó wọ́pọ̀ jùlọ nítorí pé ó pọ̀, ó le pẹ́, àti pé ọ̀nà tí wọ́n ń gbà ṣe é sábà máa ń yípadà láti ìran dé ìran. Fún àpẹẹrẹ, àwọn ìyípadà nínú ìrísí ètè, àwọn àpẹẹrẹ ohun ọ̀ṣọ́, tàbí ìṣètò amọ̀ lè fúnni ní àmì sí àwọn ìpele ìṣètò. Yàtọ̀ sí iṣẹ́ amọ̀, ìṣètò náà tún kan àwọn irinṣẹ́ òkúta, ohun ọ̀ṣọ́, iṣẹ́ irin, àti kódà ilé ìṣẹ̀dá.
Ọ̀kan lára àwọn agbára ìkọ̀wé ni agbára rẹ̀ láti so àwọn ibi tó yàtọ̀ síra pọ̀. Tí àwọn ibi méjì bá ní àwọn irú ohun ìṣẹ̀ǹbáyé kan náà tí wọ́n sì wà ní ìtẹ̀léra ìkọ̀wé kan náà, àwọn onímọ̀ nípa ìtàn ayélujára lè fi àwọn ìbáṣepọ̀ àkókò ìṣẹ̀ǹbáyé agbègbè múlẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, ìkọ̀wé náà ní àwọn ààlà: àwọn ìkọ̀wé lè máa bá a lọ ní agbègbè kan, tàbí kí àwọn ìyípadà ìkọ̀wé lè ní ipa lórí ìbáṣepọ̀ àṣà àti ìṣòwò, kì í ṣe àkókò nìkan.
Ìṣètò: ṣíṣètò ìtẹ̀lé kan tí ó da lórí ìgbòkègbodò àti àṣà
Seriation jẹ́ ọ̀nà ìṣirò àti ìṣàyẹ̀wò fún gbígbé ìṣètò ìbáramu kalẹ̀ tí ó dá lórí ìyípadà gbajúmọ̀ ti irú àṣà tàbí ohun èlò ìṣẹ̀dá kan. Lọ́pọ̀ ìgbà, àṣà kan yóò yọjú, yóò dé ibi gíga nínú gbajúmọ̀, lẹ́yìn náà yóò dínkù. Tí àwọn onímọ̀ nípa ohun abẹ̀mí bá ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àyíká (fún àpẹẹrẹ, ọ̀pọ̀ ibojì tàbí ìpele) tí wọ́n sì ṣe àkọsílẹ̀ ìgbà tí àwọn irú ohun èlò ìṣẹ̀dá wà nínú ọ̀kọ̀ọ̀kan, a lè fìdí ìṣètò ìbáramu múlẹ̀ kí àpẹẹrẹ “gíga sí òkè-ìṣubú” lè yéni.
Ọ̀nà méjì ló wà:
1. Ìpele ìgbàkúgbà: ṣe àyẹ̀wò ìbísí àti ìsúnkù nínú iye àwọn irú ohun èlò tí a fi ṣe àgbékalẹ̀.
2. Ìṣètò irú/àbùdá: ṣíṣètò àwọn ìtẹ̀léra tí ó dá lórí ìṣòro tàbí àwọn àyípadà nínú àwọn ànímọ́ kan (fún àpẹẹrẹ, àwọn àpẹẹrẹ tí ó túbọ̀ díjú sí i).
Ìṣètò wúlò gan-an nígbà tí ìṣètò stratigraphy kò bá pé, fún àpẹẹrẹ nínú àwọn ìkójọ òkú, àwọn ibi ìdókòwò díẹ̀, tàbí àwọn ìkójọ ojú ilẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, ìṣètò serification nílò ìwífún tó péye àti èrò pé àwọn ìyípadà style máa ń wáyé díẹ̀díẹ̀ àti pé a lè ṣe àwòrán rẹ̀ déédéé.
Ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ibi-ayélujára: kíkọ́ ìtàn àkójọpọ̀ agbègbè kan
Ìbáṣepọ̀ ìbátan máa ń ní agbára tó ga jùlọ nígbà tí a bá lè so ó pọ̀ káàkiri àwọn ibi. Àwọn onímọ̀ nípa ìṣẹ̀dá ayélujára fi àwọn ìtẹ̀léra stratigraphic àti typological ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi wé láti kọ́ àwọn ọjọ́ ìṣẹ̀lẹ̀ agbègbè: fún àpẹẹrẹ, “Àwọn Ìpele I–II–III” ní àfonífojì kan, tàbí “àwọn àkókò ìbẹ̀rẹ̀–àárín–ìparí” ní agbègbè kan. Ìbáṣepọ̀ yìí tún lè jẹ́ ìrànlọ́wọ́ nípasẹ̀ àwárí àwọn “àmì” bíi àwọn ohun èlò amọ̀, owó, tàbí àwọn ohun èlò tí a mọ̀ láti ìgbà kan pàtó tí a dá lórí àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ ìtàn.
Àwọn ìbáṣepọ̀ agbègbè ń ran lọ́wọ́ láti dáhùn àwọn ìbéèrè pàtàkì: nígbà tí ìṣíkiri bá ṣẹlẹ̀, nígbà tí àwọn ìmọ̀-ẹ̀rọ tuntun bá yọjú, báwo ni àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì ìṣòwò ṣe ń dàgbàsókè, tàbí nígbà tí àwọn ìṣòro àti ìyípadà àwùjọ bá ṣẹlẹ̀.
Àwọn àǹfààní ìbáṣepọ̀ ìbátan
Ìbáṣepọ̀ ìbátan ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àǹfààní. Àkọ́kọ́, kìí ṣe gbogbo ìgbà ló máa ń nílò ohun èlò yàrá tàbí owó tó pọ̀. Èkejì, ó máa ń ṣiṣẹ́ kódà nígbà tí ohun èlò oníwàláàyè fún ìbáṣepọ̀ radiocarbon kò bá sí. Ẹ̀kẹta, ìbáṣepọ̀ ìbátan máa ń fúnni ní òye tó jinlẹ̀ nípa àyíká ọ̀rọ̀: kìí ṣe “ìbáṣepọ̀” nìkan, ṣùgbọ́n ìtẹ̀lé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àti ìbáṣepọ̀ láàrín àwọn ìgbòkègbodò ènìyàn ní ibi kan.
Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwakùsà, a kọ́kọ́ kọ́ ètò ìbáramu kan. Lẹ́yìn náà, a máa ń gbé àwọn àpẹẹrẹ fún ìbáramu pípé lọ sí àwọn àkókò pàtàkì láti “dí” wọn. Lọ́nà yìí, ìbáramu pípé kò dúró nìkan ṣùgbọ́n ó ń gbé e kalẹ̀ lórí àkọsílẹ̀ àkókò ìbáramu tó lágbára tẹ́lẹ̀.
Awọn idiwọn ati bi o ṣe le bori wọn
Àìlera pàtàkì ti ìbáṣepọ̀ ìbátan ni pé kò fúnni ní ọjọ́ pàtó kan, ó sì sinmi lórí dídára àyíká ọ̀rọ̀ náà. Tí ibi ìkànnì kan bá ní ìṣòro, ìtẹ̀léra stratigraphic lè dàrú. Tí a kò bá tíì fi ìkọ̀wé sí agbègbè kan, ìtumọ̀ lè má dúró dáadáa. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn ìkọ̀wé ohun èlò kì í sábà yí padà ní ìlà; ó lè mú àwọn ìkọ̀wé àtijọ́ padà tàbí lílo ọ̀pọ̀ ìkọ̀wé ní àkókò kan náà.
Láti yanjú èyí, àwọn onímọ̀ nípa ìtàn àròsọ máa ń so onírúurú ẹ̀rí pọ̀: stratigraphy, association, typology, seriation, material analysis, àti—nígbà tí ó bá ṣeé ṣe—pípé déédé. Ṣíṣe àkọsílẹ̀ pápá pẹ̀lẹ́pẹ̀lẹ́ ṣe pàtàkì: gbígbà àkọsílẹ̀ àyíká, àwọn àwòrán stratigraphic profile, fọ́tò, àti àwọn ètò stratigraphic unit (fún àpẹẹrẹ, Harris Matrix) ń ran lọ́wọ́ láti ṣe àfihàn àwọn ìbáṣepọ̀ “àgbà-àti ọ̀dọ́” ní kedere.
Penutup
Ìbáṣepọ̀ ìbátan jẹ́ ọ̀nà ìpìlẹ̀ kan tí ó fún àwọn onímọ̀ nípa ìtàn ayélujára láyè láti kọ́ “ìtàn àkókò” láti inú àwọn ìpele ilẹ̀ àti àwọn ohun tí ènìyàn fi sílẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò ní ṣe àwọn ọdún kàlẹ́ńdà, ọ̀nà yìí ṣe pàtàkì fún òye ìtẹ̀lé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀, àwọn ìyípadà àṣà, àti ìdàgbàsókè àwọn ibi lórí àkókò. Nípasẹ̀ stratigraphy, ìbáṣepọ̀, ìrísí, àti seriation, àwọn onímọ̀ nípa ìtàn ayélujára lè kọ́ àkọsílẹ̀ ọjọ́ ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé, lẹ́yìn náà fi àwọn ọjọ́ pípé múlẹ̀ nígbà tí ó bá wà. Níkẹyìn, ìbáṣepọ̀ ìbátan kìí ṣe irinṣẹ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ lásán, ṣùgbọ́n ọ̀nà láti fi àwọn àmì ohun èlò sínú ìtàn tí ó ṣe déédéé àti tí a lè dán wò nípa ìtàn ènìyàn.
Tí o bá fẹ́, mo lè yí àpilẹ̀kọ yìí padà sí ẹ̀kọ́ tó jinlẹ̀ (pẹ̀lú àwọn orí kéékèèké àti àwọn ìtọ́kasí), tàbí kí n fi àwọn àpẹẹrẹ àpẹẹrẹ láti Indonesia kún un (fún àpẹẹrẹ àwọn ibi ìgbàanì, àwọn ibi ìgbàanì, tàbí àwọn ibi ìjọba amúnisìn) láti jẹ́ kí ó jẹ́ èyí tó yéni.
