Stratigraphy nínú Àwọn Ẹ̀kọ́ Archaeological
Stratigraphy jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èrò pàtàkì jùlọ nínú ìmọ̀ nípa ohun archaeology, pàápàá jùlọ nínú ìwakùsà. Ní ṣókí, stratigraphy ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ìpele ilẹ̀ àti ìdọ̀tí tí ó ń ṣẹ̀dá nígbà tí ó bá yá. Fún àwọn onímọ̀ nípa ohun archaeological, àwọn ìpele wọ̀nyí kìí ṣe àkójọpọ̀ ilẹ̀ nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ “àkójọ” tí ó ń ṣàkọsílẹ̀ ìgbòkègbodò ènìyàn, àwọn ìyípadà àyíká, àwọn àjálù àdánidá, àti àwọn ìlànà ojú ọjọ́ pàápàá. Nípa lílóye stratigraphy, àwọn onímọ̀ nípa ohun archaeological lè túmọ̀ ìtẹ̀lé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àtijọ́: ohun tí ó ṣẹlẹ̀ ní àkọ́kọ́, ohun tí ó ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn náà, àti bí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí ṣe bá ara wọn mu.
Ìtumọ̀ àti ìpìlẹ̀ stratigraphy
Ọ̀rọ̀ náà stratigraphy wá láti inú àwọn ọ̀rọ̀ stratum (ìpele) àti graphy (àpèjúwe). Nínú àyíká ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ayé, a lo stratigraphy láti lóye ìtàn ayé nípasẹ̀ àwọn ìpele àpáta àti ìpele. Ẹ̀kọ́ nípa ohun archaeology gba àwọn ìlànà kan náà, ṣùgbọ́n àfiyèsí rẹ̀ ṣe pàtó sí i: kíkẹ́kọ̀ọ́ àwọn ìpele tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìgbòkègbodò ènìyàn (àwọn ohun ìdókòwò àṣà) àti àwọn ìlànà àdánidá tí ó ní ipa lórí àwọn ibi. Àwọn ìpele ìmọ̀ nípa ohun archaeological sábà máa ń ní àdàpọ̀ ilẹ̀, eérú, àwọn ìdọ̀tí ilé, àwọn ègé seramiki, egungun, èédú, àti onírúurú ohun èlò mìíràn tí a ti bò mọ́lẹ̀ tí a sì ti yípadà.
Ìlànà pàtàkì kan nínú stratigraphy tí ó ṣe pàtàkì fún ìmọ̀ nípa ohun archaeology ni òfin superposition: lábẹ́ àwọn ipò déédé, àwọn ìpele ìsàlẹ̀ sábà máa ń dàgbà ju àwọn tí ó wà lókè wọn lọ. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn onímọ̀ nípa ohun archaeological tún máa ń ronú nípa àwọn ìdààmú bí ìwakùsà láti ọwọ́ àwọn ènìyàn àtijọ́, gbòǹgbò ewéko, ìgbòkègbodò ẹranko, ìfọ́, ìkún omi, tàbí ìkọ́lé òde òní tí ó lè “yí” tàbí da àwọn ìpele pọ̀.
Kí ló dé tí stratigraphy fi ṣe pàtàkì nínú ìmọ̀ nípa ohun archeology?
Ìlànà ìwádìí (Stratigraphy) ń ran àwọn onímọ̀ nípa ìwádìí lọ́wọ́ láti kọ́ ìtòlẹ́sẹẹsẹ àkókò kan, ìtẹ̀léra àkókò tí ó dá lórí ipò àwọn ìpele láì mọ ọjọ́ pàtó. Nípa mímọ àwọn ìpele tí ó dàgbà àti èyí tí ó kéré sí, àwọn onímọ̀ nípa ìwádìí lè gbé àwọn ohun ìṣẹ̀dá àti àwọn ohun èlò (fún àpẹẹrẹ, àwọn ibi ìdáná, àwọn ihò ẹ̀yìn, àwọn ihò, àwọn ilẹ̀ ilé) sí àyíká ipò wọn. Àyíká yìí ṣe pàtàkì fún ìtumọ̀. Àpò ìkòkò tí a rí lórí ilẹ̀ láìsí àyíká ipò ìṣètò lè jẹ́ ohun tí ó rọ̀, ṣùgbọ́n tí a bá rí i ní ìpele pàtó kan tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ilé tàbí ilẹ̀ ibi ìdáná, àwárí náà ń fúnni ní àmì nípa ìgbésí ayé, ìmọ̀ ẹ̀rọ, àti àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì ìṣòwò pàápàá.
Ìlànà ìṣàfihàn tún ń kó ipa pàtàkì nínú dídá àkójọ ìgbà tí a ń gbé ibi kan mọ̀. Ọ̀pọ̀ ibi ni a kì í gbé ní ẹ̀ẹ̀kan ṣoṣo; wọ́n lè ní ìrírí ìgbà tí a ń gbé nílé, àtúnkọ́, iná, ìkọ̀sílẹ̀, àti ìgbà tí a ń gbé nílé. Àwọn ìpele tí àwọn ìlànà wọ̀nyí dá sílẹ̀ lè fi àwọn ìyípadà hàn nínú àwọn ìlànà iṣẹ́, irú iṣẹ́, àti àwọn ìyípadà àṣà.
Ipele asa ati fẹlẹfẹlẹ adayeba
Nínú àwọn ìwádìí nípa ohun archaeological, àwọn ẹ̀ka méjì tó gbòòrò ló wà nínú àwọn ohun ìdọ̀tí: àwọn ìpele àdánidá àti àwọn ìpele àṣà. Àwọn ìpele àdánidá ní àwọn ohun ìdọ̀tí láti inú ìkún omi, ilẹ̀ ilẹ̀, ojú ọjọ́ àpáta, tàbí ìforúkọsílẹ̀ afẹ́fẹ́. Àwọn ìpele àṣà ni a ń ṣe nípasẹ̀ àwọn ìgbòkègbodò ènìyàn, bíi pípa ìdọ̀tí, kíkọ́ ilé, kíkún ilẹ̀, tàbí ìdọ̀tí sísun.
Kì í ṣe gbogbo ìgbà ni ìyàtọ̀ tó wà láàárín àwọn méjèèjì yìí máa ń hàn gbangba. Fún àpẹẹrẹ, àwọn ìṣàn omi lè bo àwọn ibi tí wọ́n ń gbé, kí wọ́n sì “pa” àwọn ìpele àṣà, kí wọ́n lè rí i dájú pé wọ́n wà ní ìpamọ́ tó yẹ. Ní ọ̀nà mìíràn, àwọn ìgbòkègbodò ènìyàn bíi wíwá àwọn ihò tàbí ìpìlẹ̀ lè ba àwọn ìpele àdánidá jẹ́. Nítorí náà, ìwádìí stratigraphic nílò àyẹ̀wò pẹ̀lẹ́pẹ̀lẹ́ nípa àwọn ànímọ́ ìpele náà: àwọ̀, ìrísí, ìwọ̀n, ohun èlò, àti ààlà.
Ìmọ̀ nípa àyíká àti àwọn ẹ̀ka stratigraphic
Nínú iṣẹ́ ìwádìí ìgbàlódé, a sábà máa ń pín stratigraphy sí àwọn ẹ̀ka tí a ń pè ní contexts tàbí stratigraphic units. Context kan lè jẹ́ ìpele ilẹ̀ kan ṣoṣo, ihò kan, ìkún, tàbí ẹ̀yà ara pàtó kan. A kọ àkọsílẹ̀ kọ̀ọ̀kan ní kúlẹ̀kúlẹ̀: ipò rẹ̀, nínípọn rẹ̀, ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn àyíká mìíràn, àti àwọn àwárí tí ó sopọ̀ mọ́ ọn. Ọ̀nà yìí ń ran àwọn onímọ̀ nípa ìtàn ìgbàanì lọ́wọ́ láti tún ṣe àtúntò ìtẹ̀lé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pẹ̀lú ìṣedéédé tó ga jù ju “ìpele òkè” àti “ìpele ìsàlẹ̀” lọ.
Láti inú àwọn àkọsílẹ̀ àyíká wọ̀nyí, àwọn onímọ̀ nípa ohun abẹ̀mí lè ṣẹ̀dá Harris Matrix, àwòrán kan tí ó ṣàfihàn ìbáṣepọ̀ stratigraphic láàrín àwọn ẹ̀yà: èyí tí ó dúró lórí, èyí tí ó gé, àti èyí tí ó jẹ́ ti òde òní. Harris Matrix wúlò ní pàtàkì fún àwọn ibi tí ó díjú bíi àwọn ìlú àtijọ́, àwọn odi, tàbí àwọn ibùgbé tí a ti kọ́ lẹ́ẹ̀kan sí i.
Àwọn ọ̀nà ìwakùsà tí ó dá lórí Stratigraphy
Àwọn ìwakùsà ilẹ̀ ayé ní ọ̀nà tó dára jùlọ ni wọ́n máa ń tẹ̀lé ìpele àdánidá: àwọn ìpele ni a máa ń gbẹ́ jáde lọ́kọ̀ọ̀kan, ní títẹ̀lé ààlà ìpilẹ̀ṣẹ̀ wọn. Ọ̀nà yìí yàtọ̀ sí ìwakùsà ilẹ̀ (ní àwọn àkókò pàtó kan tí ó nípọn, fún àpẹẹrẹ, 10 cm), èyí tí a sábà máa ń lò nígbà tí àwọn ìpele kò bá yé kedere tàbí fún ìṣàkóso tó wọ́pọ̀. Ìwakùsà ilẹ̀ ayé nílò agbára láti ṣàwárí àwọn ìyípadà díẹ̀díẹ̀ nínú ilẹ̀ nígbà míì.
Nígbà tí wọ́n bá ń wa ilẹ̀, àwọn onímọ̀ nípa ohun abẹ̀mí máa ń lo àwọn irinṣẹ́ bíi trowels, brushes, àti sieves láti rí i dájú pé wọn kò pàdánù àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé kékeré. Lẹ́yìn náà, a máa ń ṣàyẹ̀wò àwòrán ògiri tí a fi ń wa ilẹ̀ láti mọ bí wọ́n ṣe wà. A lè fi ọwọ́ ya àwòrán yìí tàbí kí a fi àwòrán rẹ̀ hàn nípa lílo àwòrán fọ́tògírámù àti ìmọ̀ ẹ̀rọ 3D.
Awọn ilana iṣeto aaye
Ìlànà ìṣàfihàn kìí ṣe pé ó ń ṣàkọsílẹ̀ ìtẹ̀lé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ nìkan, ó tún ń ṣàkọsílẹ̀ àwọn ìlànà tí a fi ṣe ibi kan. Àwọn ìlànà àṣà ìbílẹ̀ ní ìkọ́lé, ìsọnù, ìparun, àti àtúnlo àwọn ohun èlò. Àwọn ìlànà àdánidá ní nínú ìdọ̀tí, ìbàjẹ́ ohun alààyè, ìṣiṣẹ́ àwọn kòkòrò àrùn, àti ìdàrúdàpọ̀ bioturbation (ìdàrúdàpọ̀ láti ọwọ́ àwọn ẹranko tàbí gbòǹgbò). Lílóye àwọn ìlànà wọ̀nyí ṣe pàtàkì láti dènà àwọn onímọ̀ nípa ohun abẹ̀mí láti má ṣe túmọ̀ àwọn àwárí lọ́nà tí kò tọ́. Fún àpẹẹrẹ, àwọn ohun abẹ̀mí ní àwọn ìpele kékeré lè ti “yọ́” nítorí ihò ẹranko, dípò lílo ènìyàn ní àkókò náà.
Stratigraphy ati ibaṣepọ
Ìlànà ìṣàfihàn (Stratigraphy) ní pàtàkì máa ń pèsè ìbáṣepọ̀ ìbátan, ṣùgbọ́n a lè so ó pọ̀ mọ́ ìbáṣepọ̀ pípé láti mú kí ìtàn ọjọ́-orí tó lágbára sí i. Fún àpẹẹrẹ, èédú láti inú ìpele kan pàtó lè jẹ́ radiocarbon tí a kọ láti pinnu ọjọ́-orí rẹ̀ pátápátá. A lè dá àwọn ìpele eeru òkè ayọnáyèéfín mọ̀ nípasẹ̀ ìṣàyẹ̀wò tephra àti èyí tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìbúgbà òkè ayọnáyèéfín ti ọjọ́ tí a mọ̀. Àwọn ohun èlò kan, bí àwọn àṣà seramiki tàbí owó ẹyọ, tún lè ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àmì àkókò nígbà tí a bá lóye bí wọ́n ṣe ń ṣe é nígbà gbogbo.
Nígbà tí ìwádìí lórí ìpele-ìwé àti ìwádìí lórí ìfọ̀rọ̀wérọ̀ bá ń ran ara wọn lọ́wọ́, ìtumọ̀ náà máa ń jẹ́ kí ó dáni lójú. Tí àwọn ìyàtọ̀ bá dìde—fún àpẹẹrẹ, àwọn àbájáde radiocarbon tí ó ti pẹ́ ju bí a ṣe rò lọ—àwọn onímọ̀ nípa ohun abẹ̀mí gbọ́dọ̀ ṣe àyẹ̀wò bóyá ìbàjẹ́ àpẹẹrẹ lè wáyé, tàbí kí wọ́n dapọ̀ àwọn ìpele pọ̀, tàbí kí wọ́n má ṣe lóye ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ náà dáadáa.
Àwọn ìpèníjà nínú ìṣàyẹ̀wò stratigraphic
Láìka ìjẹ́pàtàkì rẹ̀ sí, stratigraphy gbé àwọn ìpèníjà kalẹ̀. Àkọ́kọ́, àwọn ààlà ìpele kìí ṣe kedere nígbà gbogbo; àwọn ìyípadà àwọ̀ ilẹ̀ lè jẹ́ díẹ̀díẹ̀ àti ìpele-ìpele. Èkejì, àwọn ìdààmú òde òní bíi iṣẹ́ àgbẹ̀, ìdàgbàsókè, àti jíjí nǹkan gbé lè ba ìṣètò ìpele náà jẹ́. Ẹ̀kẹta, àwọn àkọsílẹ̀ tí kò péye lè mú kí ìwádìí stratigraphic ṣòro láti tún lò. Nítorí náà, àkọsílẹ̀ oníwà-bí-ẹlẹ́sẹ̀ ni kókó: àwọn fọ́tò, àwọn àwòrán ìrísí, àwọn àpèjúwe ilẹ̀, wíwá àwọn ìṣọ̀kan, àti àwọn ìbáṣepọ̀ láàrín àwọn ẹ̀ka gbọ́dọ̀ wà ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ.
Síwájú sí i, ìrírí tún ní ipa lórí ìtumọ̀ stratigraphic. Àwọn awakọ̀ méjì lè rí àwọn ìpín ìpele tó yàtọ̀ síra tí kò bá sí àwọn ìlànà ìforúkọsílẹ̀ tó ṣe kedere. Nítorí náà, ìdánilẹ́kọ̀ọ́ pápá àti lílo àwọn ìlànà àpèjúwe ìdọ̀tí—bí ìwọ̀n àwọ̀ Munsell, ìpínyà ìrísí ilẹ̀, àti àkọsílẹ̀ ìfikún—ṣe ìrànlọ́wọ́.
Ipari
Stratigraphy ni ipilẹ̀ ìwakùsà àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé nítorí pé ó pèsè ìlànà fún òye ìtàn àti ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ní ibi kan. Nípa kíkà àwọn ìpele ilẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àkọsílẹ̀ ìtàn, àwọn onímọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé lè tún àwọn ìyípadà ibùgbé, ìyípadà àṣà, ìbáṣepọ̀ láàárín ènìyàn àti àyíká, àti àwọn ìlànà tí ó ṣe àtúnṣe ibi kan sí ìrísí rẹ̀ báyìí. Ní ìṣe, stratigraphy nílò ìṣedéédé gíga, ìwé kíkún, àti agbára láti ṣàyẹ̀wò àwọn ìlànà àṣà àti àdánidá. Nígbà tí a bá so pọ̀ mọ́ àwọn ọ̀nà ìbáṣepọ̀ òde òní àti àwọn ọ̀nà àkọsílẹ̀, stratigraphy ń jẹ́ kí àwọn onímọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé lè kọjá wíwá àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé sí òye ìtàn ìgbà àtijọ́ ní kíkún àti ní ìbámu pẹ̀lú.
