Ìdàgbàsókè Ìwádìí Àwọn Ohun Ìṣẹ̀lẹ̀ Ṣáájú Àtijọ́
Ẹ̀kọ́ nípa ìtàn àtijọ́ jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ nípa ìtàn àtijọ́ tó dá lórí ìgbésí ayé ènìyàn kí àwọn àkọsílẹ̀ tó wà. Nítorí pé àwọn ìwé ìtàn kò sí, àwọn olùwádìí gbọ́dọ̀ “ka” ohun tó ti ṣẹlẹ̀ kọjá nípasẹ̀ àwọn àmì ohun èlò: irinṣẹ́ òkúta, egungun, oúnjẹ tó ṣẹ́kù, àwòrán ihò àpáta, ibùgbé, àti àwọn àpẹẹrẹ ilẹ̀. Nípa sísopọ̀ àwọn ohun tí a rí wọ̀nyí pọ̀ mọ́ onírúurú ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, ìmọ̀ nípa ìtàn àtijọ́ ń wá ìdáhùn sí àwọn ìbéèrè pàtàkì: ìgbà tí ènìyàn fara hàn, bí wọ́n ṣe yege, bí àṣà ṣe dàgbàsókè, àti bí àwọn ènìyàn ṣe ṣí lọ sí ibòmíràn tí wọ́n sì bá àwọn àyípadà àyíká mu. Bí àkókò ti ń lọ, ìwádìí ní ẹ̀ka yìí ti yára dàgbàsókè—ní ti ẹ̀kọ́, ọ̀nà, àti ìmọ̀ ẹ̀rọ—àwọn àyípadà wọ̀nyí sì ti ṣe àtúnṣe ọ̀nà tí a gbà lóye ìtàn àtijọ́ ní kíkún àti ní ìwọ̀n.
Ìbẹ̀rẹ̀: Láti Àkójọ Àwọn Ohun Ìṣẹ̀ǹbáyé sí Ìkẹ́kọ̀ọ́ Sáyẹ́ǹsì
Ìdàgbàsókè ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa àwọn ohun ìgbàanì ní ìgbà àtijọ́ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àṣà kíkó àwọn ohun ìgbàanì jọ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún 18 sí ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún 19. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun ìgbàanì ni a ṣàwárí láìròtẹ́lẹ̀, lẹ́yìn náà a sì tọ́jú wọn sí “àwọn ohun ìgbàanì” láìsí àgbékalẹ̀. Àkókò yìí ṣe pàtàkì, ṣùgbọ́n àwọn ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì kò sí: àwọn ibi tí a ti rí wọn kì í sábàá kọ sílẹ̀ ní pípéye, a kò ṣe àyẹ̀wò àwọn ìpele ilẹ̀, a kò sì lóye ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn ohun ìgbàanì.
Ìyípadà pàtàkì kan wáyé nígbà tí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì bẹ̀rẹ̀ sí í mọ̀ pé a gbọ́dọ̀ kẹ́kọ̀ọ́ àwọn ohun ìṣẹ̀dá ní ìbámu pẹ̀lú àyíká ipò stratigraphic. Ìlànà “jinlẹ̀, àgbà” di ìpìlẹ̀ fún gbígbé ìtòlẹ́sẹẹsẹ ọjọ́-orí kalẹ̀. Ní àkókò kan náà, èrò náà gbé kalẹ̀ pé àwọn ohun èlò òkúta, egungun, àti irin dúró fún àwọn ìpele ìmọ̀-ẹ̀rọ tí a tẹ̀ léra.
Àkókò pàtàkì kan ni Ètò Ọjọ́-orí Mẹ́ta—Àkókò Òkúta, Idẹ, àti Irin—èyí tí ó ran àwọn olùwádìí lọ́wọ́ láti pín àwọn àwárí náà sí oríṣiríṣi àwọn ohun èlò àti ìmọ̀ ẹ̀rọ. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kà á sí èyí tí ó rọrùn jù tí kò sì yẹ fún gbogbo agbègbè, ìlànà náà pèsè ìpìlẹ̀ fún àwọn ìwádìí ìgbàanì: pé a lè tọ́pasẹ̀ ìyípadà àṣà nípasẹ̀ ẹ̀rí ohun èlò.
Ìdàgbàsókè Àwọn Ọ̀nà Ìwakùsà àti Àwọn Ìkọ̀wé
Ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, àwọn ìwakùsà di èyí tí a ń ṣàkóso tí a sì ń lò dáadáa. Àwọn onímọ̀ nípa ilẹ̀ ayé bẹ̀rẹ̀ sí í lo àwọn ọ̀nà ìwakùsà onípele, kíkọ àwọn ibi tí àwọn ohun tí a rí wà sílẹ̀, kíkọ àwòrán ilẹ̀, àti ṣíṣe àkójọ àwọn ohun tí a rí. Àwọn àkọsílẹ̀ tó dára gba àwọn ìtumọ̀ tó lágbára, nítorí pé àwọn ohun tí a rí kò dá dúró ṣùgbọ́n wọ́n so mọ́ àyíká àti àyíká wọn.
Ní àsìkò yìí náà ni ìmọ̀ nípa àwọn ohun ìgbàanì àtijọ́ ṣe gbilẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka ìmọ̀-ẹ̀kọ́ tó ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ tó pọ̀. Ẹ̀kọ́ nípa ilẹ̀ ayé ran lọ́wọ́ láti lóye bí ibi ṣe ń ṣẹ̀dá, ìmọ̀ nípa àwọn ẹranko ìgbàanì ran lọ́wọ́ láti dá àwọn ẹranko mọ̀, nígbà tí ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn nípa ti ara fẹ̀ sí i ìkẹ́kọ̀ọ́ àwọn ènìyàn ìṣáájú. Ìwádìí ṣáájú ìtàn kò tún dojúkọ “àwọn ohun pàtàkì mọ́,” ṣùgbọ́n ó dá lórí ìgbésí ayé: oúnjẹ, ibùgbé, ìmọ̀-ẹ̀rọ, àti ìṣètò àwùjọ.
Ìyípadà Kàlẹ́ńdà: Láti Ìbátan sí Ìparí
Ìlọsíwájú tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú ìwádìí ìṣáájú ni bí àwọn ọ̀nà ìbáṣepọ̀ pípé ṣe bẹ̀rẹ̀ ní àárín ọ̀rúndún ogún, pàápàá jùlọ ìgbà tí a bá dá radiocarbon (C-14) mọ̀. Nígbà tí àwọn onímọ̀ nípa ìtàn ayélujára ti sọ pé Layer A ti dàgbà ju Layer B lọ, wọ́n lè ṣírò ọjọ́ orí ní ọdún báyìí (pẹ̀lú ààlà àìdánilójú kan). Ìyípadà yìí yí àyíká ayé àtijọ́ padà: ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àbá ìṣáájú àtijọ́ ni a tún ṣe, àwọn ìṣíkiri kan yára tàbí dínkù, àti àjọṣepọ̀ àárín agbègbè di ohun tó ṣe kedere.
Ní àfikún sí ìbáṣepọ̀ radiocarbon, àwọn ọ̀nà ìbáṣepọ̀ mìíràn ti ṣẹ̀dá, bíi thermoluminescence (fún àwọn ohun èlò amọ̀ tàbí àwọn ohun èlò ìdọ̀tí kan), OSL (Optical Stimulated Luminescence) fún àwọn ohun èlò ìdọ̀tí tí a fi ìmọ́lẹ̀ hàn kẹ́yìn, àti àwọn ọ̀nà tí a fi uranium ṣe fún àwọn ohun èlò kan ní àyíká ihò. Nípa pípa àwọn ọ̀nà wọ̀nyí pọ̀, àwọn onímọ̀ nípa ohun èlò ìwádìí lè kọ́ àwọn ọjọ́ ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó lágbára jù àti ṣàyẹ̀wò wọn.
Àyípadà nínú Ìlànà: Àṣà-Ìtàn, Ìlànà, àti Lẹ́yìn Ìlànà
Ìdàgbàsókè ìwádìí nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́ kìí ṣe nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ nìkan, ṣùgbọ́n nípa àwọn ọ̀nà ìrònú pẹ̀lú. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, ọ̀nà àṣà-ìtàn ló gbajúmọ̀ jùlọ: àwọn onímọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé máa ń ya àwòrán àwọn àṣà tí a gbé ka orí àwọn àṣà ìṣẹ̀ǹbáyé, lẹ́yìn náà wọ́n máa ń túmọ̀ àwọn ìyípadà gẹ́gẹ́ bí àbájáde ìtànkálẹ̀ tàbí ìṣíkiri. Ọ̀nà yìí wúlò fún kíkọ́ àwọn àwòrán àṣà, ṣùgbọ́n ó sábà máa ń tẹnu mọ́ ìpínsọ́tọ̀ àti pé ó máa ń dín “ìdí” ìyípadà kù.
Ní nǹkan bí ọdún 1960, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ìṣẹ̀dá ìgbàlódé farahàn, tí ó tẹnu mọ́ àwọn ọ̀nà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àwọn àbá tí a lè dán wò, àti ipa tí àyíká ní nínú ṣíṣe àṣà. Àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í lo àwọn àpẹẹrẹ ètò ọrọ̀ ajé, àyíká, àti àwùjọ láti ṣàlàyé ìyípadà: fún àpẹẹrẹ, bí ojú ọjọ́ ṣe ń nípa lórí àwọn ìlànà ìbílẹ̀, tàbí bí ìmọ̀ ẹ̀rọ ṣe ń yí padà lábẹ́ àwọn ìfúnpá tí ó ń ṣe àtúnṣe.
Ní ọdún 1980, ìmọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé lẹ́yìn iṣẹ́ bẹ̀rẹ̀, wọ́n ń ṣe àríwísí èrò náà pé ìmọ̀ nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé lè jẹ́ “aláìdádúró” pátápátá kí ó sì kàn ṣiṣẹ́ bí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àdánidá. Ọ̀nà yìí tẹnu mọ́ ìtumọ̀ àmì, èrò inú, ìdámọ̀, àjọṣepọ̀ agbára, àti ipa ìtumọ̀. Nínú ìwádìí nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ṣáájú àkókò, ìmọ̀ nípa iṣẹ́ lẹ́yìn iṣẹ́ tẹnu mọ́ ọn pé àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé kì í ṣe ohun èlò iṣẹ́ lásán ṣùgbọ́n wọ́n tún lè fi àwọn ìlànà, ipò, àti ìgbàgbọ́ hàn.
Lónìí, ìwádìí nípa ìgbàanì sábà máa ń so ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà pọ̀ mọ́ra: àwọn àlàyé sáyẹ́ǹsì tí a gbé kalẹ̀ láti inú dátà ṣì ṣe pàtàkì, ṣùgbọ́n a tún mọ àwọn ìwọ̀n àwùjọ àti àmì. Àbájáde rẹ̀ ni kíkà tó pọ̀ sí i nípa ìgbà àtijọ́—kì í ṣe nípa “ìgbà” àti “báwo” nìkan, ṣùgbọ́n nípa “bí àwọn ènìyàn ṣe lóye ìgbésí ayé wọn.”
Ìmọ̀-ẹ̀rọ Òde-Òní: Láti àwòrán Satẹlaiti sí DNA Àtijọ́
Ní ogún ọdún sẹ́yìn, àwọn agbára ìwádìí nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé ti pọ̀ sí i ní àkókò ìṣáájú nítorí ìmọ̀ ẹ̀rọ. Àwọn ọ̀nà ìmòye láti ọ̀dọ̀ àwọn onímọ̀ nípa bí àwòrán sátẹ́láìtì, fọ́tò afẹ́fẹ́, àti LiDAR jẹ́ kí àwọn olùwádìí rí àwọn ohun tí ó ṣòro láti mọ̀ láti ojú ilẹ̀—pẹ̀lú àwọn ilẹ̀ oko, àwọn ilé tí a sin, tàbí àwọn ìlànà ìbílẹ̀ ní àwọn igbó àti àwọn agbègbè jíjìnnà. Ìmọ̀ ẹ̀rọ yìí ń gba ààyè fún àwọn ìwádìí kíákíá, gbígbòòrò sí i, àti ìdíwọ́ ibi tí ó kéré sí i.
Ní ìpele yàrá ìwádìí, ìṣàyẹ̀wò isotope tí ó dúró ṣinṣin ti eyín àti egungun ń ran lọ́wọ́ láti tọ́pasẹ̀ àwọn ìlànà oúnjẹ (fún àpẹẹrẹ, agbára àwọn amuaradagba ẹranko tàbí lílo àwọn ewéko kan) àti ìṣíkiri (yálà àwọn ènìyàn dàgbà ní agbègbè kan náà tàbí wọ́n ń gbé kiri). Ẹ̀kọ́ nípa ẹranko àti paleoethnobotany ń dàgbàsókè láti lóye ìbáṣepọ̀ ènìyàn pẹ̀lú àwọn ẹranko àti ewéko, títí kan ìtọ́jú ẹran àti àwọn ìyípadà nínú àwọn ọgbọ́n ìtọ́jú ẹran.
Àṣeyọrí tó gbayì jùlọ ni ìwádìí DNA àtijọ́. Nípasẹ̀ àwọn àpẹẹrẹ egungun tàbí eyín, àwọn olùwádìí lè tọ́pasẹ̀ ìbátan ènìyàn, iye ènìyàn, àti àjọṣepọ̀ ìrìnàjò láti ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún sẹ́yìn. DNA àtijọ́ ti yí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtàn padà: ìdàpọ̀ àwọn ènìyàn, àwọn ipa ọ̀nà ìrìnàjò tó díjú, àti ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn ẹgbẹ́ tí ó ṣòro láti fi hàn tẹ́lẹ̀ láti inú àwọn ohun ìṣẹ̀dá nìkan.
Ni afikun, a ti bẹrẹ sii lo apẹẹrẹ kọmputa ati oye atọwọda lati ṣe ilana data nla: idanimọ awọn ilana ninu awọn ege ohun-elo, asọtẹlẹ awọn ipo aaye, tabi atunkọ awọn ilẹ atijọ. Imọ-ẹrọ ko rọpo iṣẹ-ṣiṣe aaye, ṣugbọn o gbooro sii awọn ibeere ti a le dahun.
Ìwà Ìwà, Ìtọ́jú, àti Ìbáṣepọ̀ Àwùjọ
Àwọn ọ̀ràn ìwà rere àti ìpamọ́ nípa ìdàgbàsókè ìwádìí nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́ náà tún ń nípa lórí ìdàgbàsókè àwọn ìwádìí nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́. Àwọn ibi ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́ kò ṣeé bàjẹ́ láti inú ìdàgbàsókè, iwakusa, ìrìn àjò púpọ̀, àti ìwakùsà tí kò bófin mu. Nítorí náà, àwọn àṣà ìṣẹ̀ǹbáyé àti ìwádìí nípa ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àti ìdènà, tí a ṣe ṣáájú àwọn iṣẹ́ ìkọ́lé pàtàkì, ti farahàn.
Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi, ìmọ̀ nípa ohun archaeology tún ń lọ sí ọ̀nà ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn agbègbè. Ìwádìí kò sí gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ ẹ̀kọ́ nìkan mọ́, ṣùgbọ́n ó jẹ́ apá pàtàkì ti àṣà ìbílẹ̀ tí ó yẹ kí a lóye lápapọ̀. Ìkópa àwùjọ ń ṣe àfikún sí ìtọ́jú ibi náà, ó ń mú kí ìtumọ̀ pọ̀ sí i nípasẹ̀ ìmọ̀ agbègbè, ó sì ń dènà àwọn ìjà lórí níní àwọn ohun tí a rí.
Lọ́wọ́ kan náà, àwọn ìlànà ìtẹ̀jáde àti ìfọkànsí dátà ni a ń béèrè fún síi. Àwọn dátà tí ó hàn gbangba ń gba ààyè láti tún ṣe àyẹ̀wò àwọn àwárí, ó ń dènà àwọn ẹ̀sùn láìsí ẹ̀rí tó lágbára, ó sì ń mú kí ìlọsíwájú sáyẹ́ǹsì yára síi. Ní àyíká ìtàn ṣáájú, níbi tí àwọn orísun tí a kọ sílẹ̀ ti sábà máa ń “dákẹ́,” ìdúróṣinṣin dátà pápá ni ó ṣe pàtàkì.
Àwọn Ìtọ́sọ́nà Ọjọ́ Ìwájú ti Ìwádìí Ṣáájú-Ìtàn
Ní ọjọ́ iwájú, ìwádìí nípa àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àtijọ́ yóò di ohun tí ó ń sopọ̀ mọ́ra. Àwọn ìbéèrè pàtàkì bíi ìpilẹ̀ṣẹ̀ àwọn ènìyàn òde òní, ìyípadà ìṣíkiri, ìtọ́jú ilé, ìyípadà ojúọjọ́, àti ìfarahàn ìṣòro àwùjọ ni a óò dáhùn nípasẹ̀ àpapọ̀ dátà pápá, ìwádìí yàrá, àti àwòṣe ìṣirò. Ní àfikún sí i, àwọn iṣẹ́ àgbékalẹ̀ jẹ́ onímọ̀-ẹ̀rọ púpọ̀, pẹ̀lú àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ akọ́ọ́lẹ̀ tí ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ akọ́ọ́lẹ̀, àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ akọ́ọ́lẹ̀, àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ akọ́ọ́lẹ̀ àti àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ data.
Sibẹsibẹ, awọn ipenija tun n pọ si. Iyipada oju-ọjọ n halẹ mọ awọn aaye eti okun ati awọn ihò, rogbodiyan ati iṣowo arufin n halẹ mọ awọn ohun-ini, ati awọn ibeere idagbasoke n fi titẹ si awọn agbegbe ti o ni awọn ohun-ini atijọ. Nitorinaa, ọjọ iwaju ti imọ-jinlẹ nipa ohun-ini atijọ ko da lori awọn ilọsiwaju imọ-ẹrọ nikan ṣugbọn tun lori awọn eto imulo itọju to dara, ẹkọ gbogbogbo, ati iwa-rere iwadii.
Penutup
Ìdàgbàsókè ìwádìí ìṣẹ̀dálẹ̀ ayé àtijọ́ fi ìrìn àjò gígùn láti ìkójọ àwọn ohun ìṣẹ̀dálẹ̀ àtijọ́ sí ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó díjú àti ìmọ̀ ẹ̀rọ gíga hàn. Láti ìpele stratigraphy àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pípé sí DNA àtijọ́ àti ìfọkànsí jíjìnnà, ìlọsíwájú kọ̀ọ̀kan ń ṣí àwọn ìpele tuntun ti òye nípa ènìyàn àti àṣà wọn ṣáájú ìtàn tí a kọ sílẹ̀. Èyí tí ó ṣe pàtàkì jùlọ ni pé, ìwádìí ìṣẹ̀dálẹ̀ ayé àtijọ́ kọ́ni pé ìgbà àtijọ́ kìí ṣe àkókò tí ó ń lọ lọ́wọ́ lásán, ṣùgbọ́n ìrírí ènìyàn tí a lè tọ́pasẹ̀ nípasẹ̀ àwọn àmì ohun èlò—níwọ̀n ìgbà tí a bá ń kẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọ̀nà ìṣọ́ra, ìtumọ̀ pàtàkì, àti ìfaramọ́ sí ìpamọ́ fún àwọn ìran tí ń bọ̀.
