Ẹ̀kọ́ nípa Ìṣèlú àti Ìṣètò Agbára
Ìmọ̀ nípa ìṣèlú jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ nípa ìṣèlú tí ó ń ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn apá ìṣèlú ìgbésí ayé ènìyàn ní onírúurú àwùjọ. Ohun pàtàkì tí ìmọ̀ nípa ìṣèlú ń gbé kalẹ̀ ni bí a ṣe ń gba agbára, lílò, àti bí a ṣe ń tọ́jú rẹ̀ ní onírúurú àṣà àti àwùjọ. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn èrò pàtàkì nípa ìṣèlú nípa ìṣèlú àti àwọn ètò agbára, àti bí ẹ̀kọ́ yìí ṣe ń fúnni ní òye àrà ọ̀tọ̀ nípa ìbáṣepọ̀ láàrín agbára àti àwùjọ.
Ifihan si Imọ-jinlẹ Oselu
Ẹ̀kọ́ nípa ìṣèlú ènìyàn bẹ̀rẹ̀ sí í dàgbàsókè gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka ẹ̀kọ́ tó yàtọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún. Àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn bẹ̀rẹ̀ sí í mọ̀ pé ìwọ̀n ìṣèlú àti agbára ṣe pàtàkì láti lóye àwùjọ ènìyàn lápapọ̀. Ọ̀kan lára àwọn aṣáájú nínú iṣẹ́ yìí ni Max Gluckmann, ẹni tó tẹnu mọ́ pàtàkì ṣíṣe àgbéyẹ̀wò àwọn ìlànà ìforígbárí àti ìpinnu ìforígbárí láàárín àwọn àwùjọ.
Ẹ̀kọ́ nípa ìṣèlú nípa ènìyàn kò ṣe àyẹ̀wò àwọn ilé-iṣẹ́ tó wà nílẹ̀ bíi ti àwọn orílẹ̀-èdè, àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú, àti àwọn àjọ àgbáyé nìkan, ṣùgbọ́n ó tún ṣe àgbékalẹ̀ agbára láàrín àwọn àwùjọ kéékèèké, àwọn ẹ̀yà, àwọn ẹ̀yà, àti àwọn ènìyàn ìbílẹ̀. Èyí mú kí àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn lóye ọ̀nà tó yàtọ̀ síra tí a fi ń ṣètò agbára àti àṣẹ.
Àwọn Ìmọ̀ Nínú Ìṣèlú Ènìyàn
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀kọ́ pàtàkì ló wà nínú ìmọ̀ nípa ìṣèlú nípa ènìyàn tó ń ṣe àlàyé bí agbára ṣe ń ṣiṣẹ́ nínú àwùjọ:
1. Ìmọ̀ nípa Ìṣètò-Iṣẹ́-iṣẹ́:
Ìrònú yìí, tí Talcott Parsons àti A.R. Radcliffe-Brown gbé lárugẹ, jiyàn pé àwọn àwùjọ jẹ́ ètò tí a ṣètò nínú èyí tí ẹ̀yà kọ̀ọ̀kan ní iṣẹ́ pàtó kan. Nínú ipò ìṣèlú, a sọ pé àwọn ilé-iṣẹ́ bíi ìjọba ń ṣiṣẹ́ láti mú ìwọ́ntúnwọ́nsí àti ìdúróṣinṣin wà nínú àwùjọ.
2. Ìlànà Ìforígbárí:
Ìrònú ìforígbárí, tí a so mọ́ Karl Marx àti Max Gluckmann, gbà pé agbára jẹ́ àbájáde ìjà àti ìjà láàárín àwọn ẹgbẹ́ tí wọ́n ń díje. A sábà máa ń rí agbára gẹ́gẹ́ bí ohun èlò láti fi ṣe ìnilára fún àwọn ẹgbẹ́ tí kò lágbára tó bẹ́ẹ̀.
3. Ìlànà Ilé Iṣẹ́:
Láìpẹ́ yìí, ìlànà ìjọba, tí Anthony Giddens àti Pierre Bourdieu ní ipa lórí, ti tẹnu mọ́ pàtàkì àwọn ènìyàn kọ̀ọ̀kan àti àwọn ẹgbẹ́ kékeré nínú ṣíṣe àtúnṣe àti yíyípadà àwọn ètò agbára. Ìlànà yìí mọ̀ pé àwọn ènìyàn kọ̀ọ̀kan àti àwọn ẹgbẹ́ ní agbára láti ṣe iṣẹ́ wọn láìsí ìdádúró, kódà láàárín àwọn ètò tó dàbí èyí tó le koko.
4. Ìmọ̀ràn Lẹ́yìn ìjọba amúnisìn:
Ìlànà lẹ́yìn ìjọba amúnisìn, tí àwọn onímọ̀ràn bíi Edward Said àti Gayatri Chakravorty Spivak ṣojú fún, tẹnu mọ́ bí àwọn ìtàn ìjọba amúnisìn àti ìjọba amúnisìn ṣe nípa lórí àwọn ètò agbára àgbáyé. Ìlànà yìí tẹnu mọ́ pàtàkì òye bí àjọṣepọ̀ agbára ní àwọn àyíká ìjọba amúnisìn àti lẹ́yìn ìjọba amúnisìn ṣe ń nípa lórí àwọn àwùjọ àti àṣà ìbílẹ̀.
Ìṣètò Agbára ní Àwùjọ
Àwọn ètò agbára ní àwùjọ lè yàtọ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú àṣà, àwùjọ, àti ìtàn. Àwọn wọ̀nyí ni àwọn irú ètò agbára tí a sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ nínú ìmọ̀ nípa ìṣèlú ènìyàn:
1. Agbára Àtijọ́:
Agbára ìbílẹ̀ sábà máa ń dá lórí àṣà, ìwà rere àṣà, àti òfin ìbílẹ̀. Àpẹẹrẹ ni agbára àwọn ọba tàbí àwọn olórí ẹ̀yà ní àwọn agbègbè ìbílẹ̀. Nínú àwọn ètò agbára ìbílẹ̀, àṣẹ sábà máa ń jẹ́ ti àjogúnbá àti ìṣàkóso nípasẹ̀ àwọn ìlànà àṣà tó lágbára.
2. Agbára Ẹ̀mí:
Agbára ìfẹ́-ọkàn jẹ́ láti inú àwọn ànímọ́ tàbí agbára ẹnìkọ̀ọ̀kan tí àwọn ọmọlẹ́yìn rẹ̀ kà sí ohun àrà ọ̀tọ̀. Max Weber sọ pé agbára ìfẹ́-ọkàn jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà mẹ́ta ti àṣẹ (pẹ̀lú ọgbọ́n-òfin àti àṣà). Àwọn ènìyàn bíi àwọn aṣáájú ìsìn, àwọn ajìjàgbara, tàbí àwọn aṣáájú ìṣèlú tí a bọ̀wọ̀ fún lè gba agbára nípasẹ̀ ìfẹ́-ọkàn wọn.
3. Agbára Òfin-Ìlànà:
Agbára òfin tó péye jẹ́ àgbékalẹ̀ lórí ètò òfin àti ìlànà tí a mọ̀ dáadáa. A sábà máa ń rí ètò agbára yìí ní àwọn àwùjọ òde òní, níbi tí a ti ń fi òfin àti òfin ṣe àgbékalẹ̀ agbára. Àwọn ilé-iṣẹ́ bíi ìjọba, ilé ẹjọ́, àti àwọn aṣòfin jẹ́ àpẹẹrẹ àwọn ètò agbára tó péye àti òfin.
4. Agbára Ọrọ̀-ajé:
Agbára ọrọ̀ ajé ní í ṣe pẹ̀lú ìṣàkóso lórí àwọn ohun àlùmọ́nì ọrọ̀ ajé, bí ilẹ̀, olówó-orí, àti iṣẹ́. Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwùjọ, àwọn ètò ẹgbẹ́ àwùjọ lè ní ipa lórí pípín agbára ọrọ̀ ajé. Àpẹẹrẹ kan ni ètò ọrọ̀ ajé, níbi tí àwọn oníṣòwò-owó ti ń lo agbára pàtàkì ní pípinnu ètò ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú.
5. Agbára Ìṣèlú:
Agbára ìṣèlú túmọ̀ sí agbára láti gba, láti ní ipa lórí, àti láti lo àṣẹ láàrín ìjọba tàbí àjọ ìṣèlú mìíràn. Àwọn ètò agbára ìṣèlú lè ní àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú, àwọn aṣòfin, àti àwọn olórí ìjọba nínú.
Àwọn Ẹ̀kọ́ Ọ̀ràn Nínú Ẹ̀kọ́ Ìṣèlú Anthropology
Láti lóye bí àwọn ètò agbára ṣe ń ṣiṣẹ́ ní onírúurú àwùjọ, àwọn ìwádìí pàtàkì kan wà nínú ìmọ̀ nípa ìṣèlú ènìyàn:
1. Àwọn ènìyàn Acehnese ní Indonesia:
Àwọn ìwádìí nípa àwùjọ Acehnese fi bí agbára ìbílẹ̀ àti ti òde òní ṣe lè sopọ̀ mọ́ra hàn. Ní Aceh, ètò agbára ìbílẹ̀ kan tí a ń pè ní "nanggroe" wà pẹ̀lú ìṣàkóso òde òní. Àwọn aṣáájú àṣà (ulama) àti àwọn aṣáájú òṣèlú ìgbà gbogbo gbọ́dọ̀ ṣiṣẹ́ papọ̀ láti ṣàkóso àti láti ṣàkóso àwùjọ.
2. Ètò Ẹbí ní Ìlà Oòrùn Áfíríkà:
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àwùjọ ìlà-oòrùn Áfíríkà, bíi Maasai, ní ètò agbára tí ó dá lórí ẹ̀yà. Àwọn olórí ìdílé ní àṣẹ pàtàkì, wọ́n sì ni wọ́n ń ṣe iṣẹ́ pípín àwọn ohun ìní àti yíyanjú ìjà láàárín àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ìdílé. Ìṣètò yìí ń fi irú agbára ìbílẹ̀ kan hàn tí ó ṣe pàtàkì fún ìgbésí ayé ojoojúmọ́.
3. Ìjọba Abúlé ní Mexico:
Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn abúlé Mexico, ìjọba ìbílẹ̀ ni a ṣètò nípasẹ̀ ìlànà tí a mọ̀ sí “usos y costumbres” (àṣà àti àṣà). Ètò yìí ń fún àwọn abúlé láyè láti yan àwọn olórí wọn ní ìbámu pẹ̀lú ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àti àṣà ìbílẹ̀, èyí tí ó sábà máa ń yàtọ̀ sí ètò ìjọba orílẹ̀-èdè.
Ipari
Ìmọ̀ nípa ìṣèlú ènìyàn jẹ́ kí a lóye àwọn ìṣòro agbára ní onírúurú àṣà àti àwùjọ. Nípa ṣíṣe àwárí onírúurú ìmọ̀ àti ètò agbára, àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn lè ran wá lọ́wọ́ láti ṣàwárí àwọn ọ̀nà tí àwọn àwùjọ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ń gbà ṣètò ìgbésí ayé ìṣèlú wọn. Àwọn ètò agbára—ìbá ṣe ti ìbílẹ̀, ti àṣà, ti òfin-òfin, ti ọrọ̀ ajé, tàbí ti ìṣèlú—fihàn pé kò sí ọ̀nà kan ṣoṣo láti lóye agbára. Nípasẹ̀ àwọn ìkẹ́kọ̀ọ́ ọ̀ràn láti gbogbo àgbáyé, ìmọ̀ nípa ìṣèlú ń tẹ̀síwájú láti mú kí òye wa gbòòrò síi nípa bí agbára ṣe ń ṣiṣẹ́ nínú ìgbésí ayé ènìyàn.
Nítorí náà, ìmọ̀ nípa ìṣèlú ènìyàn ní ojú ìwòye tó kún fún onírúurú àti onírúurú láti lóye àjọṣepọ̀ láàárín àwọn ènìyàn, àwọn ẹgbẹ́, àti àwọn ilé-iṣẹ́ láàárín onírúurú ipò agbára. Ó jẹ́ pápá kan tí ó ń tẹ̀síwájú láti dàgbàsókè tí ó sì tún jẹ́ pàtàkì nínú ayé tí ń yípadà, tí ó ń fún wa ní àwọn irinṣẹ́ onímọ̀ nípa ìwádìí pàtàkì fún òye àti dídájú àwọn ìpèníjà ìṣèlú òde òní.
