Èrò Ìyàtọ̀ àti Ìyàtọ̀ nínú Àwùjọ Òde Òní
A sábà máa ń yin àwùjọ òde òní fún ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ rẹ̀, ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé, àti àwọn àǹfààní fún ìrìn àjò àwùjọ. Síbẹ̀síbẹ̀, lábẹ́ àwọn àṣeyọrí wọ̀nyí, ọ̀pọ̀ ènìyàn ní ìrírí ìdààmú, àjọṣepọ̀ tí kò ní ìsopọ̀, àti ìmọ̀lára òfo tí a kò lè ṣàlàyé. Àwọn èrò méjì pàtàkì nínú ìmọ̀ ọgbọ́n-ẹ̀dá tí ó ràn wá lọ́wọ́ láti lóye àwọn àmì wọ̀nyí ni àìnímọ̀lára àti ìyapa. Àwọn méjèèjì sọ̀rọ̀ nípa ìṣòro ìrírí ènìyàn ní ìṣètò àwùjọ òde òní, ṣùgbọ́n wọ́n wá láti inú àwọn àṣà àti ìtẹnumọ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ tó yàtọ̀ síra. Àpilẹ̀kọ yìí ṣàyẹ̀wò ìtumọ̀ àìnímọ̀lára àti ìyapa, àwọn ohun tó ń fa wọn ní òde òní, àti bí wọ́n ṣe ń farahàn ní ìgbésí ayé ojoojúmọ́.
Lílóye Àìlóye: Nígbà tí Àwọn Àṣà bá Dáwọ́ Ìmúra Wọn
Ìrònú àìsí ìyípadà ni a mọ̀ jùlọ nípasẹ̀ iṣẹ́ Émile Durkheim, onímọ̀ nípa àwùjọ ará Faransé kan. Àìsí ìyípadà kan túmọ̀ sí ipò “àìsí ìyípadà,” tàbí ìrẹ̀wẹ̀sì àwọn ìlànà ìwà rere àti àwùjọ tí ó sábà máa ń ṣàkóso ìwà ẹnìkọ̀ọ̀kan. Nínú àwùjọ tí ó dúró ṣinṣin, àwọn ìlànà—fún àpẹẹrẹ, àwọn tí ó jẹ mọ́ iṣẹ́, ìdílé, ìsìn, tàbí ìṣọ̀kan—fún àwọn ènìyàn ní ìmọ̀lára ìtọ́sọ́nà: ohun tí a kà sí pé ó yẹ, àwọn góńgó tí ó yẹ kí a lépa, àti bí a ṣe lè ṣe wọ́n. Nígbà tí àwọn ìlànà bá di aláìlera tàbí tí wọ́n bá forí gbárí, àwọn ènìyàn lè pàdánù ìbánisọ̀rọ̀ àwùjọ wọn.
Durkheim ṣe àkíyèsí pé àìsí ìyípadà lè wáyé ní pàtàkì ní àkókò ìyípadà kíákíá: ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé tó ń gbilẹ̀, àwọn ìṣòro, ìdàgbàsókè ìlú ńlá, tàbí ìyípadà ilé-iṣẹ́. Nínú irú àwọn ipò bẹ́ẹ̀, àwọn òfin àtijọ́ kò tó mọ́, nígbà tí a kò tí ì fi àwọn tuntun múlẹ̀. Nítorí náà, àwọn ènìyàn máa ń ní ìrírí àìdánilójú, àníyàn, àti àìtẹ́lọ́rùn pẹ̀lú àwọn ìpilẹ̀ṣẹ̀ tí a kò mọ̀. Durkheim tilẹ̀ so àìsí ìyípadà pọ̀ mọ́ ewu pípa ara ẹni, bí àwọn ènìyàn ṣe ń rò pé àwọn nìkan ló wà lójú wàhálà, láìsí àjọṣepọ̀ àwùjọ àti àwọn ìlànà tí a pín láti ṣètìlẹ́yìn fún wọn.
Nínú ìdàgbàsókè ìmọ̀ nípa àwùjọ, Robert K. Merton fẹ̀ sí èrò àìníyàn nípa lílo ọ̀nà "ìlànà ìdàrúdàpọ̀". Merton tẹnu mọ́ ìdàrúdàpọ̀ láàárín àwọn góńgó àṣà (fún àpẹẹrẹ, àṣeyọrí ohun ìní) àti àwọn ọ̀nà tí a gbé kalẹ̀ láti ṣàṣeyọrí wọn (ẹ̀kọ́, iṣẹ́ àṣekára, ipa ọ̀nà iṣẹ́ tó tọ́). Nígbà tí àwùjọ bá ń fipá mú gbogbo ènìyàn láti "ṣe àṣeyọrí" ṣùgbọ́n tí kò fúnni ní àǹfààní tó tọ́, àwọn ènìyàn kan yóò ní ìrírí ìdàrúdàpọ̀ wọ́n yóò sì dáhùn nípasẹ̀ àwọn àṣàtúnṣe bíi ìbáramu, ìṣẹ̀dá tuntun (pẹ̀lú àwọn ọ̀nà àìtọ́), àṣà ìbílẹ̀, ìfàsẹ́yìn, tàbí ìṣọ̀tẹ̀. Láti inú èyí, ó ṣe kedere pé àìníyàn kìí ṣe "kò sí òfin," ṣùgbọ́n ó sábà máa ń jẹ́ àìdọ́gba ètò àwùjọ tí ó ń mú kí àwọn ènìyàn rò pé àwọn ìbéèrè kò bá àwọn àǹfààní mu.
Lílóye Ìyàsọ́tọ̀: Ìyàsọ́tọ̀ nínú Ayé Tí A Ṣètò Ètò
Ní ìyàtọ̀ sí àìdára, èyí tí ó tẹnu mọ́ àwọn ìlànà àwùjọ, èrò ìyapa ni a so pọ̀ mọ́ Karl Marx. Ìyapa túmọ̀ sí ipò kan tí àwọn ènìyàn ti nímọ̀lára pé wọ́n ti ya ara wọn sọ́tọ̀, láti inú àbájáde iṣẹ́ wọn, láti inú iṣẹ́, àti láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn ẹlẹgbẹ́ wọn. Gẹ́gẹ́ bí Marx ti sọ, lábẹ́ ètò ìṣòwò owó, àwọn òṣìṣẹ́ kò ṣàkóso iṣẹ́. Wọ́n ń ta iṣẹ́ wọn, nígbà tí èso iṣẹ́ wọn jẹ́ ti àwọn ẹlòmíràn. Nítorí náà, iṣẹ́ kì í ṣe àyè fún ìfarahàn ara ẹni mọ́, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìgbòkègbodò tí ó dàbí ẹni pé a fipá mú wọn, tí a ń tún ṣe, tí kò sì ní ìtumọ̀.
Marx mẹ́nu ba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwọ̀n ìyàsọ́tọ̀ tí a sábà máa ń ṣàkópọ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àtẹ̀lé yìí:
1. Ìyàsọ́tọ̀ kúrò nínú iṣẹ́: ohun kan tí a bá ṣe jẹ́ “jíjìnnà” ní tòótọ́ tí a kò sì ní, ó sì lè yípadà kí ó sì fi ìfúnpá lé àwọn òṣìṣẹ́ lọ́wọ́ (fún àpẹẹrẹ, àwọn ibi tí a fẹ́ ṣe iṣẹ́ tàbí àwọn ètò tí ó ń mú kí iṣẹ́ yára sí i).
2. Ìyàsọ́tọ̀ kúrò nínú iṣẹ́: iṣẹ́ ni a ń darí nípasẹ̀ ìyípadà ẹ̀rọ, ìlànà, àti àbójútó; àwọn ènìyàn kọ̀ọ̀kan pàdánù òmìnira.
3. Ìyàsọ́tọ̀ kúrò nínú “ẹ̀dá ènìyàn” (ìwà ènìyàn): àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá oníṣẹ̀dá àti àwùjọ ti dínkù; iṣẹ́ kò tún jẹ́ kí ènìyàn ní ìwà ènìyàn mọ́.
4. Ìyàsọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn ẹlòmíràn: àjọṣepọ̀ láàárín àwọn ènìyàn sábà máa ń jẹ́ ti ìdíje, ti ìṣòwò, tàbí ti ìjọba.
Nínú àwùjọ òde òní, ìyàsọ́tọ̀ kò mọ sí àwọn òṣìṣẹ́ ilé iṣẹ́ nìkan. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òṣìṣẹ́ ọ́fíìsì, àwọn onímọ̀ iṣẹ́-ọnà, àti àwọn òṣìṣẹ́ oní-nọ́ńbà pàápàá ní ìrírí irú àwọn ìlànà kan náà: iṣẹ́ tí a pín sí wẹ́wẹ́, tí a ṣe ìdájọ́ rẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ìwọ̀n, tí a darí nípasẹ̀ àkókò ìparí, tí a sì sábà máa ń yà sọ́tọ̀ kúrò nínú ipa gidi láàárín àwùjọ. Ní àkókò kan, àwọn ènìyàn lè nímọ̀lára bíi pé wọ́n “gbé ayé wọn láti ṣiṣẹ́” kí wọ́n sì pàdánù ìsopọ̀ ìmọ̀lára wọn pẹ̀lú iṣẹ́ wọn.
Àwọn ìyàtọ̀ àti ibi tí ó wọ́pọ̀ láàrín àìnímọ̀lára àti ìyapa
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn méjèèjì ṣàpèjúwe ìṣòro ìrírí òde òní, àìdámọ̀ àti ìyàsọ́tọ̀ ní àwọn àfiyèsí ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀:
– Àìmọ̀-ara-ẹni tẹnu mọ́ àìlera àwọn ìlànà àti ìlànà àwùjọ. Ìṣòro pàtàkì ni ìdàrúdàpọ̀ ìníyelórí: “Kí ni kí n ṣe? Àwọn ìlànà wo ló wúlò?”
– Ìyàsọ́tọ̀ tẹnumọ́ ìyàsọ́tọ̀ láàárín àwọn ìbáṣepọ̀ iṣẹ́ àti àwọn ètò ọrọ̀ ajé. Ìṣòro pàtàkì ni pípadánù ìtumọ̀, òmìnira, àti ìsopọ̀: “Kí ló dé tí mo fi ń ṣe èyí? Fún ta ni? Ṣé èmi nìyí?”
Sibẹsibẹ, awọn mejeeji maa n fun ara wọn ni agbara. Nigbati awọn ilana awujọ ba wa ni iduroṣinṣin (anomie), awọn eniyan le ni rilara ti o ya sọtọ (iyasọtọ) nitori pipadanu itọsọna ati atilẹyin agbegbe. Ni ilodi si, nigbati awọn eto iṣẹ ati lilo ba di inira ati asan diẹ sii (iyasọtọ), awọn eniyan rii pe o nira sii lati faramọ awọn ilana apapọ, bi igbesi aye ṣe dinku si ọrọ iwalaaye ati idije.
Àìnímọ̀lára àti Ìyàsọ́tọ̀ nínú Àwọn Àmì Ìgbésí Ayé Òde Òní
1. Ìdàgbàsókè ìlú àti àìlera àjọṣepọ̀ àwùjọ
Àwọn ìlú ńlá máa ń fúnni ní àǹfààní, ṣùgbọ́n wọ́n tún máa ń mú kí orúkọ ẹni wà. Ní àwọn àyíká tí ó yára kánkán, àjọṣepọ̀ àwùjọ lè di èyí tí kò jinlẹ̀: àwọn aládùúgbò máa ń pàdánù ìbáṣepọ̀, àwọn ìdílé tó gbòòrò máa ń pínyà, àwọn àwùjọ ìbílẹ̀ sì máa ń di aláìlera. Èyí jẹ́ ilẹ̀ ọlọ́ràá fún àìnímọ̀kan: àwọn ènìyàn kò tún ń gba ìtọ́sọ́nà láti inú àwọn ètò àwùjọ tí wọ́n mọ̀ mọ́. Ní àkókò kan náà, àwọn ènìyàn lè nímọ̀lára pé wọ́n ti ya ara wọn sọ́tọ̀ nípa gbígbé ní àyíká tí ó kún fún ènìyàn ṣùgbọ́n tí ó dá wà, tí wọ́n ní ìsopọ̀ ara ṣùgbọ́n tí wọ́n ya ara wọn sọ́tọ̀ ní ti ìmọ̀lára.
2. Àṣà ìdíje àti àwọn ìlànà àṣeyọrí tó jọra
Àwùjọ òde òní sábà máa ń gbé àṣeyọrí àti iṣẹ́ àṣeyọrí ohun ìní lárugẹ: owó oṣù, ipò, àṣeyọrí ẹ̀kọ́, òkìkí. Nígbà tí àwọn ìlànà wọ̀nyí bá di olórí, àwọn tí kò lè ṣe é tàbí tí wọn kò fẹ́ ṣe é lè nímọ̀lára àìnítìjú, àìtó, àti pípadánù ìgbẹ́kẹ̀lé ara-ẹni. Gẹ́gẹ́ bí Merton ti sọ, ìdààmú láàárín àwọn góńgó àti àǹfààní lè fa àìbáradé. Gẹ́gẹ́ bí Marx ti sọ, iṣẹ́ àti ìgbésí ayé lè yípadà sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdíje tí ó ń mú kí àwọn ènìyàn jìnnà sí ara wọn.
3. Ṣíṣe ẹ̀rọ ayélujára, ìkànnì àwùjọ, àti “àwọn àdúgbò èké”
Àwọn ìkànnì àwùjọ ń ṣèlérí ìsopọ̀, ṣùgbọ́n wọ́n sábà máa ń ṣẹ̀dá àfiwé tí kò lópin. Àwọn ènìyàn máa ń kọ́ àwòrán, wọ́n máa ń wá ìjẹ́rìísí, wọ́n sì máa ń wọn ara wọn nípasẹ̀ nọ́mbà. Àwọn ìlànà nípa “ìgbésí ayé pípé” di ohun tí kò dájú: níbo ni àwọn àìní gidi wà, níbo ni àwọn ìbéèrè algoridimu wà? Àìdámọ̀ràn máa ń dìde nígbà tí àwọn ìlànà ìgbésí ayé bá ń yí padà kíákíá. Ìyàsọ́tọ̀ máa ń dìde nígbà tí àjọṣepọ̀ àwùjọ bá di ìṣe, tí ìmọ̀lára ara ẹni sì gbára lé ìdáhùn gbogbo ènìyàn.
4. Ìpínyà iṣẹ́ àti ọrọ̀ ajé iṣẹ́
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn àpẹẹrẹ iṣẹ́ tó rọrùn máa ń fúnni ní àǹfààní, wọ́n tún máa ń mú kí àìdánilójú pọ̀ sí i. Àwọn òṣìṣẹ́ iṣẹ́ lè dojú kọ àkókò àìdánilójú, ààbò díẹ̀, àti àjọṣepọ̀ iṣẹ́ tí kò ní ìfarakanra. Lábẹ́ àwọn ipò wọ̀nyí, ọ̀pọ̀ ènìyàn ń tiraka láti fi ìdámọ̀ iṣẹ́ àti ìrànlọ́wọ́ àwùjọ múlẹ̀ níbi iṣẹ́. Àìdánilójú ni a máa ń rí nípasẹ̀ àwọn òfin tí kò ṣe kedere àti ọjọ́ iwájú tí kò dájú; ìyàsọ́tọ̀ ni a máa ń rí nípasẹ̀ iṣẹ́ tí kò ní ìtumọ̀ àti àwùjọ.
Ipa Awujọ: Lati Aniyan si Irẹrun Iṣọkan
Àìnímọ̀lára àti ìyapa kìí ṣe nípa àwọn ènìyàn nìkan ṣùgbọ́n àwùjọ pẹ̀lú. Ní ìwọ̀n gbígbòòrò, wọ́n lè fa ìdààmú ọkàn, ìsoríkọ́, ìlòkulò oògùn olóró, ìwà ipá, àti ìpínyà àwùjọ. Nígbà tí àwọn ènìyàn kò bá gbàgbọ́ mọ́ pé àwọn òfin náà jẹ́ òdodo (àìnímọ̀lára) tí wọn kò sì rò pé wọn kò jẹ́ ara ètò náà (ìyàsọ́tọ̀), ìṣọ̀kan lè bàjẹ́. Níkẹyìn, ó máa ń ṣòro fún àwùjọ láti kọ́ ìṣọ̀kan ìwà rere tí a pín, bí ìrírí àpapọ̀ ṣe ń pín sí àwọn ohun tí ó ń díje.
Àwọn ìsapá láti dín àìnímọ̀lára àti ìyapa kúrò
Ko si ojutu kan ṣoṣo, ṣugbọn ọpọlọpọ awọn itọsọna eto imulo ati awọn iṣe awujọ le ṣe iranlọwọ:
1. Fífún àwọn ilé-iṣẹ́ àwùjọ tí ó ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀ lágbára: ẹ̀kọ́, iṣẹ́ ìlera ọpọlọ, àti ààbò àwùjọ tí ó péye lè dín àwọn ìdààmú ètò kù.
2. Ṣíṣẹ̀dá àwọn ààyè àwùjọ: àwọn àjọ aráàlú, àwọn àwùjọ tí ó nífẹ̀ẹ́ sí, àwọn àjọ alájọṣepọ̀, àti àwọn ààyè gbogbogbò ń fún ìsopọ̀ àti ìmọ̀lára jíjẹ́ ara ẹni níṣìírí.
3. Iṣẹ́ tó ní ìtumọ̀ àti tó jẹ́ ti ọmọlúwàbí: ṣíṣe àfihàn àwọn góńgó, òmìnira, ìkópa àwọn òṣìṣẹ́, àti ìwọ́ntúnwọ̀nsì iṣẹ́ àti ìgbésí ayé dín ìyàsọ́tọ̀ kù.
4. Ìmọ̀ nípa ẹ̀rọ ayélujára àti ìwà rere lórí ìkànnì ayélujára: ṣíṣàkóso lílo àwọn ìkànnì ayélujára, kíkọ́ àwọn ìwà àgbéyẹ̀wò, àti fífi ìbéèrè fún ìjíhìn lórí ìkànnì ayélujára lè dín ìfúnpá àṣà ìfiwéra kù.
Penutup
Àìnímọ̀lára àti ìyàsọ́tọ̀ jẹ́ ojú ìwòye pàtàkì méjì fún òye apá òkùnkùn ti òde òní: nígbà tí ìyípadà àwùjọ bá yára ju agbára wa láti kọ́ ìtumọ̀ lọ, àti nígbà tí àwọn ètò ìṣelọ́pọ́ àti ìmọ̀ ẹ̀rọ bá yí àjọṣepọ̀ ènìyàn padà sí iṣẹ́, ara ẹni, àti àwùjọ. Nípa mímọ àwọn àmì àrùn náà—ìdàrúdàpọ̀ àwọn ìlànà, ìjákulẹ̀, pípadánù ìtumọ̀—a lè ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìdáhùn àwùjọ tí ó túbọ̀ jẹ́ ti ènìyàn. Òde òní kò ní láti parí sí òfo; ó lè jẹ́ ààyè fún àtúntò ìṣọ̀kan, ìbáramu àǹfààní, àti iṣẹ́ tí ó ní ọlá.
