Àwọn èdè àti oríṣiríṣi èdè
Èdè jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ànímọ́ tó yàtọ̀ jùlọ tó ń ya ènìyàn sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn ẹ̀dá mìíràn. Nípasẹ̀ èdè, àwọn ènìyàn máa ń gbé èrò jáde, wọ́n máa ń kọ́ àjọṣepọ̀ láàárín àwọn ènìyàn, wọ́n máa ń gbé àṣà kalẹ̀, wọ́n sì tún máa ń dá àwọn ènìyàn mọ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, èdè kì í wà ní ìrísí tó dọ́gba pátápátá. Nínú èdè kan náà, a lè rí ìyàtọ̀ nínú pípè ọ̀rọ̀, yíyàn ọ̀rọ̀, àti ìṣètò gbólóhùn pàápàá. Àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí ni a máa ń rí nípasẹ̀ àwọn èrò pàtàkì méjì nínú èdè àti ìmọ̀ nípa èdè: èdè àti onírúurú èdè. Àwọn méjèèjì sábà máa ń dọ́gba, síbẹ̀ wọ́n ní àwọn ìtẹnumọ́ tó yàtọ̀ síra.
Ìtumọ̀ èdè àdúgbò
Ni gbogbogbo, ede alohun je iyipada ede ti awon agbohunsoke kan pato nlo, ti won maa n so mo agbegbe tabi agbegbe awujo kan pato. Awon ede alohun wa laarin agbohun ede kan naa, sugbon won ni awon abuda ti o yato si awon ede miran. Awon abuda wonyi ni a le ri ninu pipe (phonology), yiyan oro (lexicon), ati nigba miiran pelu grammar (morphology ati syntax).
Ní Indonesia, ó rọrùn láti rí àpẹẹrẹ àwọn èdè ìbílẹ̀ nítorí agbègbè tó pọ̀ àti onírúurú ẹ̀yà rẹ̀. A sábà máa ń ka èdè Indonesian tí wọ́n ń sọ ní Jakarta sí "èdè Jakarta," fún àpẹẹrẹ, nípa lílo àwọn ọ̀rọ̀ bíi "gue," "lu," "gak," àti ìró ohùn tó yàtọ̀ sí àwọn agbègbè mìíràn. Ní àkókò kan náà, ní Sumatra tàbí Sulawesi, ìpè àti ìró ohùn Indonesian lè dún ní ọ̀nà tó yàtọ̀, kódà bí ẹni tó ń sọ̀rọ̀ bá ti mọ èdè Indonesian dáadáa.
Àwọn èdè ìbílẹ̀ kì í ṣe “àwọn èdè tí kò tọ́.” Wọ́n jẹ́ onírúurú èdè tí ó tọ́ àti èyí tí ó jẹ́ ti àdánidá. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, àwọn èdè ìbílẹ̀ ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àmì ìdámọ̀ àwùjọ. A lè dá orísun ẹnìkan mọ̀ láti inú gbólóhùn díẹ̀ péré, èyí sì sábà máa ń mú kí àwọn olùsọ̀rọ̀ tí wọ́n ní èdè ìbílẹ̀ kan náà ní ìmọ̀lára ìsúnmọ́ra tàbí ìṣọ̀kan.
Àwọn Irú Àwọn Èdè Àdúgbò
A le ṣe iyatọ awọn ede oriṣiriṣi da lori ọpọlọpọ awọn apakan.
1. Àwọn èdè ìbílẹ̀ (agbègbè)
Àgbègbè ni ó ní ipa lórí àwọn èdè ìbílẹ̀ wọ̀nyí. Fún àpẹẹrẹ, àwọn èdè ìbílẹ̀ Javanese yàtọ̀ síra láàrín agbègbè Solo-Yogyakarta àti àwọn apá kan ní East Java. Àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí lè ní nínú ọ̀rọ̀, ìpè, tàbí àwọn ọ̀nà ìsọ̀rọ̀ pàtó.
2. Èdè ìbílẹ̀ àwùjọ (sociolect)
Àwọn èdè ìbílẹ̀ tún lè wáyé láti inú ìyàtọ̀ láàárín àwọn ẹgbẹ́ àwùjọ, fún àpẹẹrẹ àwọn tí iṣẹ́ wọn, ìpele ẹ̀kọ́ wọn, tàbí ipò àwùjọ ń nípa lórí. Èdè tí àwùjọ kan ń lò, bíi èdè ọ̀dọ́, èdè ọjà, tàbí èdè iṣẹ́, ni a lè kà sí irú ìyàtọ̀ àwùjọ.
3. Èdè ìgbà díẹ̀ (chronolect)
Ìyàtọ̀ èdè tún máa ń wáyé nígbà tí àkókò bá tó. Àwọn ará Indonesia ní ìgbà àkọ́kọ́ òmìnira ní àṣà ìbílẹ̀ tó yàtọ̀ sí ti Indonesian lónìí, ní ti yíyàn ọ̀rọ̀ àti ìṣètò gbólóhùn. Àwọn àyípadà wọ̀nyí fi bí èdè ṣe ń ṣiṣẹ́ hàn.
4. Àìdámọ̀
Yàtọ̀ sí èdè àdúgbò, olúkúlùkù ní àwọn ànímọ́ èdè tó yàtọ̀ síra, bíi yíyan ọ̀rọ̀ tí a fẹ́ràn, ìró ohùn, tàbí ọ̀nà ìkọ̀wé. Àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí ni a ń pè ní idiolects.
Lílóye Onírúurú Èdè
Láìdàbí àwọn èdè àdúgbò, tí ó sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú "ẹni tí" àti "ibi tí" olùsọ̀rọ̀ náà ti wá, oríṣiríṣi èdè sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú "kíni" àti "nínú àwọn ipò wo" tí a ń lò èdè náà. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, oríṣiríṣi èdè jẹ́ oríṣiríṣi èdè tí ó dá lórí àyíká ìlò, ète, àárín, àti ìpele ìṣètò.
Àpẹẹrẹ kan ṣoṣo: ẹnìkan lè lo èdè Indonesian tó wọ́pọ̀ nígbà tó bá ń gbé ìròyìn kalẹ̀ tàbí tó ń kọ ìròyìn, ṣùgbọ́n ó lè lo èdè lásán nígbà tó bá ń bá àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ sọ̀rọ̀. Agbọ́hùn kan náà lè yí padà láàárín onírúurú àṣà láìsí pé ó ń yí èdè ìbílẹ̀ padà. Ìyípadà yìí fi hàn pé ó ṣeé ṣe láti bá ara rẹ̀ sọ̀rọ̀.
Oríṣiríṣi Èdè
A le pin awọn oniruuru ede ni ọna pupọ.
1. Oríṣiríṣi da lórí ìpele ìṣètò
– Àṣà ìbílẹ̀ (oníṣẹ́): a máa ń lò ó ní àwọn ipò ìjọ́ba bíi ọ̀rọ̀ ìjọba, lẹ́tà ìjọba, ìwé ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, tàbí ìròyìn ìròyìn. Àṣà yìí tẹ̀lé àwọn òfin gírámà àti ìkọ̀wé tí a gbà.
– Oríṣiríṣi àìṣedéédé: tí a lò nínú ìjíròrò ojoojúmọ́. Oríṣiríṣi yìí rọrùn jù, ó sábà máa ń lo àwọn fọ́ọ̀mù kúkúrú, kì í sì í tẹ̀lé àwọn òfin ìṣàpẹẹrẹ nígbà gbogbo.
2. Oríṣiríṣi tó dá lórí àwọn ohun èlò ìròyìn
– Èdè tí a ń sọ: tí a ń sọ ní tààrà nípasẹ̀ ohùn, tí a ń fiyèsí ohùn, ìdààmú, ìdákẹ́jẹ́ẹ́, àti ìfarahàn ojú. Èdè tí a ń sọ sábà máa ń jẹ́ ti ara ẹni, ó sì máa ń jẹ́ kí a tún un sọ tàbí kí a tún un ṣe.
– Ọ̀nà ìkọ̀wé: tí a fi hàn nípasẹ̀ ọ̀rọ̀, tí a tẹnu mọ́ ìgbékalẹ̀ gbólóhùn tí ó mọ́ tónítóní àti tí ó sopọ̀ mọ́ ara wọn nítorí pé àwọn òǹkàwé kò lè “béèrè lọ́wọ́” òǹkọ̀wé fún àlàyé.
3. Oríṣiríṣi tó dá lórí pápá tàbí iṣẹ́ (ìforúkọsílẹ̀)
Ìrísí yìí wá láti inú àìní fún àwọn ọ̀rọ̀ àti àṣà pàtó kan láàrín pápá kan. Fún àpẹẹrẹ:
– àwọn oríṣiríṣi òfin (pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ bíi àpilẹ̀kọ, ẹsẹ, ìpinnu)
– oríṣiríṣi ìṣègùn (fún àpẹẹrẹ àyẹ̀wò, ìtọ́jú, ìtúnṣe)
– oríṣiríṣi ìmọ̀ ẹ̀rọ (fún àpẹẹrẹ àwọn olupin, àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì, àwọn ètò ìṣiṣẹ́)
4. Oríṣiríṣi nǹkan ló dá lórí ìbáṣepọ̀ láàárín olùbánisọ̀rọ̀ àti olùbánisọ̀rọ̀
Nígbà tí wọ́n bá ń bá àwọn àgbàlagbà tàbí àwọn tó wà ní ipò àṣẹ sọ̀rọ̀, àwọn olùsọ̀rọ̀ sábà máa ń yan èdè tó dára jù. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, pẹ̀lú àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn, èdè náà rọrùn láti gbọ́, ó sì mọ́ wọn dáadáa. Nínú àṣà Indonesia, yíyàn àdírẹ́sì, bíi Bapak/Ibu (Ọ̀gbẹ́ni/Ìyáàfin), Mas/Mbak (Mas/Mbak), tàbí Kak (Arákùnrin), tún ń tọ́ka sí irú èdè tí wọ́n fẹ́ràn jù.
Àwọn ìyàtọ̀ láàrín àwọn èdè àti oríṣiríṣi èdè
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n jẹ́ oríṣiríṣi èdè, èdè ìbílẹ̀ àti onírúurú èdè, a lè fi àwọn kókó wọ̀nyí hàn yàtọ̀ síra:
– Èdè ìbílẹ̀: ìyàtọ̀ nítorí ìyàtọ̀ nínú àwọn olùsọ̀rọ̀ (agbègbè, àwùjọ, àkókò). Àwọn èdè ìbílẹ̀ ni a so mọ́ ìdámọ̀ ẹgbẹ́, wọ́n sì sábà máa ń ní ìrísí láti ìgbà èwe.
– Onírúurú èdè: àwọn ìyàtọ̀ nítorí àwọn ìyàtọ̀ nínú àwọn ipò lílò (ìlànà-àìjẹ́ ...
Ẹnìkan lè ní èdè ìbílẹ̀ kan pàtó, fún àpẹẹrẹ, èdè Medan, ṣùgbọ́n ó lè lo onírúurú èdè: èdè ìbílẹ̀ ní ìpàdé, èdè ìjíròrò lásán, àti èdè pàtàkì ní àwọn ibi iṣẹ́. Èyí ni ó mú kí ìbánisọ̀rọ̀ ènìyàn ní ọrọ̀ tó bẹ́ẹ̀.
Àwọn èdè ìbílẹ̀, oríṣiríṣi èdè, àti ìdámọ̀ wọn
Àwọn èdè ìbílẹ̀ sábà máa ń jẹ́ àmì ìdánimọ̀, ìgbéraga agbègbè, àti ìṣọ̀kan. Ní àwọn àyíká ipò kan, àwọn èdè ìbílẹ̀ lè fún ìmọ̀lára “àwa” lágbára láàrín àwùjọ kan. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn èdè ìbílẹ̀ tún lè fa àwọn èrò àìdámọ̀ràn, bíi èrò pé àwọn èdè ìbílẹ̀ kan ń dún bí ohun àìdámọ̀ tàbí ohun tí ó ń fi ẹ̀rín músẹ́. Àwọn èrò wọ̀nyí wá láti inú ìdájọ́ àwùjọ, kì í ṣe láti inú dídára èdè ìbílẹ̀ fúnra rẹ̀.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, lílo onírúurú èdè fi hàn pé ó ní ìmọ̀ nípa àwùjọ. Ẹni tí ó bá lè yan onírúurú tó yẹ ni a kà sí ẹni tí ó ní ìmọ̀ èdè tó dára. Èyí ṣe pàtàkì ní ẹ̀kọ́, ibi iṣẹ́, àti gbogbo ènìyàn. Fún àpẹẹrẹ, agbára láti kọ̀wé ní onírúurú èdè, ń ran ẹnìkan lọ́wọ́ láti gbé àwọn èrò jáde ní kedere kí ó sì di ẹni tí gbogbo ènìyàn gbà.
Àwọn Ìpèníjà àti Ìdàgbàsókè ní Àkókò Oní-nọ́ńbà
Ní àkókò ìkànnì àwùjọ, ìdàpọ̀ àwọn èdè àti onírúurú èdè ń hàn gbangba sí i. Àwọn ènìyàn ń kọ̀wé bí wọ́n ṣe ń sọ̀rọ̀: ní kúkúrú, kíákíá, ó kún fún àwọn ọ̀rọ̀ kúkúrú, nígbà míìrán wọ́n ń da àwọn èdè agbègbè pọ̀, èdè Indonesia, àti èdè àjèjì. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí ń mú kí onírúurú èdè pọ̀ sí i, ṣùgbọ́n ó tún ń gbé àwọn ìpèníjà kalẹ̀, bíi mímú kí àwọn ọgbọ́n èdè déédéé wà fún lílo ẹ̀kọ́ àti ní ọ̀nà ìṣètò.
Síwájú sí i, ìkànnì ayélujára ti mú kí àwọn èdè kan tàn káàkiri. Fún àpẹẹrẹ, èdè Jakarta sábà máa ń fara hàn nínú àwọn ètò eré ìnàjú àti àwọn ohun èlò oní-nọ́ńbà, èyí tó ń nípa lórí àṣà èdè àwọn ọ̀dọ́ ní àwọn agbègbè mìíràn. Ní ọwọ́ kan, èyí fi ìsopọ̀ àárín agbègbè hàn; ní ọwọ́ kejì, ó lè mú kí àwọn ènìyàn máa ṣàníyàn nípa ìyàsọ́tọ̀ àwọn èdè àdúgbò.
Penutup
Àwọn èdè àti onírúurú èdè jẹ́ ẹ̀rí pé èdè ń gbé pẹ̀lú àwọn olùsọ̀rọ̀ rẹ̀. Àwọn èdè àdúgbò ń ṣàfihàn onírúurú ìdámọ̀, ìpilẹ̀ṣẹ̀, àti ìtàn àwọn àwùjọ, nígbà tí onírúurú èdè ń ṣàfihàn bí èdè ṣe rọrùn láti bá àìní ìbánisọ̀rọ̀ mu ní onírúurú ipò. Lílóye méjèèjì ń ràn wá lọ́wọ́ láti di olùsọ̀rọ̀ tó ní ìmọ̀lára: mímọrírì ìyàtọ̀ èdè láìsí ìdájọ́, àti láti lè yan onírúurú èdè tó tọ́ láti fi àwọn ìránṣẹ́ ránṣẹ́ lọ́nà tó dára. Níkẹyìn, onírúurú èdè kì í ṣe ìdènà, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ọrọ̀ àṣà àti ti àwùjọ tó yẹ láti pa mọ́.
