Fua fa'atatau o le kalave
O le kalave o se tasi o mea taua ma sili ona taua i le fisiki. O le malosi lea e tosina mai ai ni mea se lua o se mamafa faapitoa le tasi i le isi. O le manatu o le kalave na muamua suʻesuʻeina ma le loloto e Sir Isaac Newton i le seneturi lona 17, ma talu mai lena taimi, ua matua alualu i luma lo tatou malamalama i le kalave, faatasi ai ma ni sao taua mai le aʻoaʻoga a Albert Einstein i le relativi lautele. O lenei tusiga o le a toe iloiloina ai le manatu o le kalave, le fua faʻavae a Newton mo le kalave, ma le auala na alualu ai i luma le aʻoaʻoga o le kalave i le aluga o taimi.
Malamalama i le Kalave
O le kalave o le malosi o le tosina atu e tupu i le va o ni mea se lua e iai le mamafa. O lenei malosi e mafua ai le tele o mea faanatura, e pei o le pa'ū o mea i le eleele, le gaoioi o paneta e faataamilo i le la, ma le fausiaina o fausaga tetele o le vateatea. E ui o le kalave o se tasi o malosiaga autu e fa i le atulaulau, ae o le malosiaga sili lea ona vaivai pe a faatusatusa i le malosiaga malosi faaniukilia, le malosiaga vaivai faaniukilia, ma le malosiaga eletise. Peitai, o le kalave e le gata lona aapa atu, lea e matua taua ai i se fua faatatau o le vateatea.
Tulafono a Newton o le Kalave
O le fua fa'atatau sili ona lauiloa mo le kalave o le Tulafono a Newton o le Kalave Lautele, lea e ta'u mai ai o le malosi o le kalave i le va o ni mea se lua e tutusa tonu lava ma le fua o o la mamafa ma e fa'afeagai ma le sikuea o le mamao i le va o o la ogatotonu o le mamafa. I le fa'amatematika, o lenei fua fa'atatau e fa'aalia fa'apenei:
\[ F = G \frac{m_1 \cdot m_2}{r^2} \]
O fea:
– \( F \) o le malosi o le kalave i le va o ni mea se lua (Newton, N),
– \( G \) o le tumau o le kalave fa'avaomalo (\( 6.67430 \times 10^{-11} \, \text{Nm}^2/\text{kg}^2 \)),
– o le \( m_1 \) ma le \( m_2 \) o mamafa ia o mea faitino e lua (kilokalama, kg),
– \( r \) o le mamao i le va o ogatotonu o le mamafa o mea e lua (mita, m).
Fa'aauau pea o le Kalave Lautele (G)
O le tumau o le kalave lautele, \( G \), o se mea itiiti lava ma faigata ona fuaina ma le sa'o maualuga. Peita'i, o le fuataga muamua na manuia na faia e Henry Cavendish i le 1798. O lana fa'ata'ita'iga, ua lauiloa o le "fa'ata'ita'iga Cavendish," na fa'aogaina ai se ave torsion e fua ai le malosi itiiti lava i le va o mamafa ua iloa.
Fa'aaogāina o le Fua Fa'atatau o le Kalave a Newton
E tele fa'aoga taua o le tulafono a Newton e uiga i le kalave lautele. O se tasi o ia fa'aoga o le fuafuaina o le mamafa o mea i luga o le fogaeleele o le Lalolagi. O le mamafa o le malosi o le kalave o lo'o fa'atinoina i luga o le mamafa o se mea. O le fua fa'atatau mo le fuafuaina o le mamafa (W) o le:
\[ W = m \cdot g \]
O fea:
– \( W \) o le mamafa o le mea faitino (Newton, N),
– \( m \) o le mamafa o le mea faitino (kilokalama, kg),
– \( g \) o le fa'avavevaveina ona o le kalave i le Lalolagi (pe tusa ma le \( 9.8 \, \text{m/s}^2 \) i luga o le fogaeleele o le Lalolagi).
O lenei tulafono e faʻaaogaina foʻi e fuafua ai taʻamilosaga o paneta, masina, ma satelite faʻapitoa. I le tulaga o le vateatea, o lenei fua faʻatatau e mafai ai ona tatou malamalama i le auala e fegalegaleai ai paneta ma isi ma o latou fetu.
Tapula'a o le Tulafono a Newton o le Kalave
E ui lava e matuā aogā ma sa'o le Tulafono a Newton o le Kalave Lautele i le tele o tulaga, ae e iai ona tapula'a e tula'i mai i lalo o nisi o tulaga. O se tasi o na tapula'a o lo'o i luga o fua fa'atatau tetele o le vateatea po'o totonu o fanua malolosi tele o le kalave, e pei o pu uliuli e lata ane. I nei tulaga, o le a'oa'oga a Albert Einstein o le relativi lautele e maua ai se fa'amatalaga sili atu ona sa'o o le kalave.
Le A'oa'oga Aoao a Einstein i le Fegalegaleaiga
Na fautuaina e Albert Einstein lana aʻoaʻoga lautele o le relativity i le 1915, lea na suia ai lo tatou malamalama i le kalave. I lenei aʻoaʻoga, o le kalave e le o se malosiaga e galue i le va o le tele, ae o se taunuuga o le piʻo o le vateatea-taimi e mafua mai i le tele ma le malosi. O le fua faʻavae o le relativity lautele o le fua faʻatatau o le fanua a Einstein:
\[ R_{\mu\nu} – \frac{1}{2} R g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = \frac{8\pi G}{c^4} T_{\mu\nu} \]
O fea:
– \( R_{\mu\nu} \) o le Ricci tensor lea e faʻamatalaina ai le piʻo o le avanoa-taimi,
– O le \( R \) o se Ricci scalar,
– \( g_{\mu\nu} \) o le metric tensor lea e faʻamatalaina ai le geometry o le avanoa-taimi,
– \( \Lambda \) o le tumau o le vateatea,
– \( G \) o le tumau o le kalave,
– \( c \) o le saoasaoa o le malamalama i totonu o se masini gaogao,
– \( T_{\mu\nu} \) o le tensor o le malosiaga-momentum e faʻamatalaina ai le tufatufaina o le malosi ma le momentum i le avanoa-taimi.
O le a'oa'oga lautele o le relativity e mafai ai ona tatou malamalama i mea eseese e le mafai e le tulafono a Newton o le kalave ona fa'amatalaina, e pei o le tioata o le kalave, le fa'asolosolo o le ta'amilosaga a Mercury, ma le fa'alauteleina o le atulaulau. E valoia ai fo'i le i ai o galu kalave, ia na muamua iloa sa'o e le Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory (LIGO) i le 2015.
Sailiga ma Atinaʻe lata mai nei
O le mauaina o galu o le kalave o se tasi lea o mea sili ona maoae na ausia i le fisiki faʻaonaponei, ma ua maua ai se faʻamaoniga tuusaʻo mo se tasi o valoʻaga autū o le aʻoaʻoga lautele o le relativity. O lenei iloa e tatala ai se faʻamalama fou i le atulaulau ma le suʻesuʻega o mea mataʻutia o le vateatea, e pei o fetoʻai i le va o pu uliuli ma fetu neutron.
E le gata i lea, o suʻesuʻega i mea pogisa ma le malosiaga pogisa ua fautua mai ai atonu e iai ni vaega o le kalave e leʻi malamalama atoatoa i ai. E foliga mai o mea pogisa ma le malosiaga pogisa e pulea le atulaulau, ae latou te le faʻasalalauina pe mitiia le malamalama, ma faigata ai ona iloa saʻo. Peitaʻi, o aafiaga o le kalave o mea pogisa e mafai ona matauina e ala i le tioata o le kalave ma le gaioiga o aniva.
I'uga
O le tulafono o le kalave o se tasi o manatu autū ma sili ona tāua i le fisiki, e suia ai le auala tatou te malamalama ai i le atulaulau. Mai le tulafono a Newton o le kalave lautele i le aʻoaʻoga a Einstein o le relativi lautele, ua matuā alualu i luma lo tatou malamalama i le kalave. O suʻesuʻega ma mea na maua talu ai nei o loʻo faʻaauau pea ona luʻitauina ma faʻalolotoina lo tatou malamalama, ma saunia ai le ala mo mea na maua i le lumanaʻi. O loʻo tumau pea le kalave o se matāʻupu suʻesuʻega e matuā galue malosi ma mataʻina, ma e tele mea lilo e leʻi foʻia.