O le mafaufau o tamaiti ma le taua o la'asaga o le atina'e

Mafaufauga o Tamaiti ma le Taua o Laasaga o le Atina'e

O le mafaufau o tamaiti o le matāʻupu lea e suʻesuʻeina ai le auala e mafaufau ai, lagona ai, aʻoaʻoina ai, amio ai, ma fausia ai mafutaga faʻaagafesootai a tamaiti mai le pepe seʻia oʻo i le talavou. O le malamalama i le mafaufau o tamaiti e fesoasoani i mātua, faiaʻoga, ma ē tausi tamaiti e lē o ni "tagata matutua laiti," ae o ni tagata taʻitoʻatasi o loʻo atiina aʻe i laʻasaga patino. I laʻasaga taʻitasi, e eseese manaʻoga, tomai, ma luʻitau o tamaiti. O le mea lea, o le malamalama i laʻasaga o le atinaʻe e taua tele mo le tuʻuina atu o faʻamalosiʻau talafeagai, faʻatuina o mamanu soifua maloloina o matua, ma puipuia ai faʻafitauli e ono tulaʻi mai i faʻamoemoega e lē talafeagai ma tausaga.

Aiseā e Tāua ai La'asaga o le Atina'e?

O laasaga taua o le atina'e o se fa'avae e fa'amatalaina ai suiga e masani ona tutupu i tamaiti i le aluga o taimi. O nei laasaga taua e aofia ai le atina'eina o le tino-fa'agaoioi, mafaufau (mafaufau), gagana, agafesootai-lagona, ma amioga. E ui o tamaiti ta'ito'atasi e iai lona saoasaoa tulaga ese, ae o laasaga taua o le atina'e e fesoasoani ia i tatou e iloa ai mamanu lautele: o mea e masani ona mafai e tamaiti i se tausaga patino ma le lagolago latou te mana'omia.

O le malamalama i laasaga taua o le atinaʻe e taua mo ni mafuaʻaga se tolu. Muamua, e mafai ai e tagata matutua ona fetuʻunaʻi mea e faʻamoemoeina. O se tamaititi e tolu tausaga le matua e masani ona ita, mo se faʻataʻitaʻiga, e leʻi i ai ni tomai faʻatonutonu lagona e pei o se tamaititi e valu tausaga le matua. Lua, o laasaga taua o le atinaʻe e taʻitaʻia ai le faʻamalosiauina. E le gata i le "faʻavavevaveina" o tomai o se tamaititi, ae faʻapea foʻi i le tuʻuina atu o aafiaga talafeagai e faʻateleina ai lona gafatia. Tolu, o lenei malamalama e faʻafaigofie ai le vave iloa. Afai e iai ni tuai tele o le tautala, faigata faʻaagafesootai, poʻo ni faʻafitauli o le gauai atu, e mafai e matua ona vave sailia se fesoasoani faʻapolofesa.

Laasaga o le Atina'eina o Tamaiti: O se Aotelega

E eseese manatu fa'alemafaufau e fa'amatalaina ai le atina'eina o le tamaititi, e pei o le manatu fa'alemafaufau a Jean Piaget, le manatu fa'alemafaufau a Erik Erikson, ma le manatu fa'api'opi'o a John Bowlby ma Mary Ainsworth. E ui o lo'o ofoina mai e ia manatu ta'itasi se va'aiga eseese, ae e tutusa lava le fe'au: e tutupu a'e tamaiti i la'asaga feso'ota'i. Afai e le fa'amalieina mana'oga o le tasi la'asaga, e ono feagai le tamaititi ma lu'itau i le isi la'asaga.

O loʻo i lalo se aotelega o laʻasaga lautele o le atinaʻe, faʻatasi ai ma itu tau mafaufau e manaʻomia ona mafaufau i ai.

1. Pepe (0–2 Tausaga): Faavae o le Saogalemu ma le Faatuatuaga

I le taimi o le pepe, o le taulaʻiga autū o le atinaʻeina o le mafaufau o le atinaʻeina lea o se lagona o le saogalemu. E aʻoaʻoina e pepe pe faʻatuatuaina le lalolagi e ala i aafiaga i aso faisoo: pe ua faʻamalieina o latou manaʻoga autū, pe ua faʻamalieina i latou pe a latou tagi, ma pe tali atu ē tausi maʻi. O le aʻoaʻoga a Erikson e faʻatatau i lenei laʻasaga o le "faʻatuatuaga e faʻasaga i le le talitonuina." A maua e pepe ni tali faifai pea ma faifai pea, e sili atu ona latou atiina ae se faʻavae malosi faʻalagona.

E vave tele fo'i le atina'eina o le mafaufau i lenei la'asaga. E tusa ai ma Piaget, o pepe o lo'o i le la'asaga o le sensorimotor, lea latou te a'oa'oina ai e ala i o latou lagona ma gaioiga. O ta'aloga faigofie, e pei o le uuina o meataalo, a'apa atu i meafaitino, po'o le ta'alo peek-a-boo, e fesoasoani i pepe e malamalama i le mafua'aga ma le a'afiaga ma atiina ae le manatu o meafaitino e tumau pea tusa lava pe latou te le o va'aia (object permanence).

O le matafaioi a le tagata matua i lenei laasaga o le faafaileleina lea o se mafutaga maloloina: tali atu i faailoilo a le pepe, fevaaiai o mata, pa'i filemu, faiga masani mautu, ma fesootaiga agamalu. O lenei saogalemu faalelagona e faataatia ai le faavae mo le tutoatasi i laasaga mulimuli ane.

2. Tausaga o Tamaiti Laiti ma Tamaiti A'oga Fa'ata'ita'i (2–6 Tausaga): Tuto'atasi, Gagana, ma le Fa'atonutonuina o Lagona

I le va o le 2–3 tausaga, e amata ona faaalia e tamaiti se naunautaiga malosi mo le tutoatasi: filifilia o latou lava lavalava, fafagaina i latou lava, pe fai atu "leai." O se vaega taua tele lea o le atinaʻe. Na taʻua e Erikson le laasaga 1–3 tausaga o le "tutoatasi e faasaga i le maasiasi ma le masalosalo." Afai e masani ona faasaina, faamaasiasi, pe otegia e tagata matutua tamaiti pe a latou taumafai e tutoatasi, e mafai ona latou ola aʻe ma masalosalo i o latou lava tomai.

I le taimi o le aʻoga faataʻitaʻi (pe tusa o le 3–6 tausaga le matutua), e ulufale atu tamaiti i le tulaga o le "faʻamoemoe e faʻasaga i le lagona tausalaina" a Erikson. E fiafia tamaiti e faia le faʻamoemoe: fai fesili, faʻataʻitaʻi matafaioi i taʻaloga, ma suʻesuʻeina o latou siosiomaga. E vave ona atiaʻe tomai i le gagana, ma e matua gaoioi mafaufauga o tamaiti. Peitaʻi, e leʻi matua lava tomai i le puleaina o lagona. O le ita, feeseeseaiga ma tupulaga, ma le faigata ona faʻatali mo lo latou taimi e masani lava.

O le matafaioi a mātua ma faiaʻoga o le faʻatulagaina lea o ni tuaoi manino ae mafanafana. Nai lo le na o le faʻasalaina, e mafai e tagata matutua ona fesoasoani i tamaiti e iloa lagona ("Ua e ita ona ua aveʻesea lau meataalo") ma aʻoaʻo ni auala faigofie e pei o le mānava, faʻatali, poʻo le ole atu mo se fesoasoani. I le taimi nei, o le taʻalo o le "gagana" autū lea a le tamaititi mo le aʻoaʻoina o fegalegaleaiga faʻaagafesootai, agaalofa, ma le foʻia o faʻafitauli.

3. Tausaga A'oga (6–12 Tausaga): Agavaa, Fa'asinomaga o le Ausia, ma Sootaga Lautele

A ulufale atu tamaiti i le aʻoga, e faʻalauteleina lo latou lalolagi. Latou te lē gata ina fegalegaleai ma o latou aiga ae faʻapea foʻi ma faiaʻoga, tupulaga, ma tulaga faʻaleaʻoaʻoga ma agafesootai. Na taʻua e Erikson lenei laʻasaga o le "galue malosi e faʻasaga i le faʻatauvaʻa." E amata ona iloilo e tamaiti i latou lava e faʻatatau i o latou tomai: faitau, numera, taʻaloga, faatufugaga, ma tomai faʻaagafesootai e pei o le galulue faʻatasi.

O le mafaufau o se tamaititi i lenei laʻasaga e matuā aʻafia lava i le lagolago ma le faʻailoaina. O le faʻamalo faʻapitoa ("Na e galue malosi i lenei faʻafitauli") e sili atu ona fesoasoani nai lo le faʻailogaina ("E te atamai"). O faʻamalo talafeagai e faʻafailele ai se mafaufau tuputupu aʻe—o le talitonuga e mafai ona atiina ae tomai e ala i le faʻataʻitaʻi.

I le isi itu, o le soona mamafa e mafai ona mafua ai ona popole pe fefe tamaiti i le toilalo. O le faatusatusaina o tamaiti i uso ma tuafafine po o uo e masani ona taitai atu ai i lagona o le faatauvaa. O le mea e manaomia e tamaiti o se taiala moni: lu’iina i latou e tuputupu a’e a’o faaaloalo i le faagasologa.

4. Talavou (12–18 Tausaga): Faasinomaga, Tutoatasi, ma le Lagona Maaleale

E masani ona manatu le talavou o se "taimi faigata," ae o le mea moni o se vaega o le mauaina o le faasinomaga. O suiga fa'aletino (matua) e tutupu fa'atasi ma suiga fa'alemafaufau ma fa'aagafesootai. Na ta'ua e Erikson lenei vaega o le "faasinomaga vs. fenumiai o matafaioi." E taumafai talavou e malamalama po'o ai i latou, o a o latou tulaga faatauaina, ma po'o fea latou te fetaui ai i vaega fa'aagafesootai.

I le itu tau neura, o loo faagasolo pea le atinaʻeina o vaega o le faiʻai e pulea ai le fuafuaina ma le puleaina o lagona faafuasei. O lenei mea e faigofie ai ona faia e talavou ni faaiuga faafuasei, faigofie ona tosina atu i lagona, pe matua maaleale foi i faamasinoga a tupulaga. Peitai, ua amata foi ona atiina ae e talavou le tomai e mafaufau ai i ni mea e le masani ai, fesiligia ai tulaga masani, ma malamalama i ni vaaiga e sili atu ona faigata.

E masani ona faia e tagata matutua le mea sese o le na o le pulea e aunoa ma le faia o ni talanoaga. Peitaʻi, e manaʻomia e talavou se tuʻufaʻatasiga o tapulaʻa manino ma le avanoa e faia ai faʻaiʻuga. O fesootaiga tatala, faʻalogologo e aunoa ma le faʻamasinoina, ma le lagolagoina o mea e fiafia i ai ma taleni e taua tele mo le soifua maloloina o le mafaufau o talavou.

A'afiaga Pe a Lē Malamalama i La'asaga

A lē malamalama i tulaga taua o le atinaʻe, e mafai e tagata matutua ona i ai ni faʻamoemoega e lē moni. O se tamaititi aʻoga faataʻitaʻi e fai atu i ai e nofo filemu mo se taimi umi e ono manatu i ai o se tagata ulavale, ae o le mea moni, o loʻo i ai o ia i se tulaga o suʻesuʻega malosi. O se talavou e amata ona lē ioe e ono manatu i ai o se tagata fouvale, ae o le mea moni, o loʻo ia atiina aʻe se faasinomaga. O se taunuuga, o fegalegaleaiga i le va o tamaiti ma tagata matutua e mafai ona tumu i feeseeseaiga, e lagona e tamaiti le lē malamalama, ma faʻateleina ai le lamatiaga o faʻafitauli faʻalagona.

E le gata i lea, o le le malamalama e mafai ona taofia ai tamaiti mai avanoa e aoao ai. Mo se faataitaiga, o le vave tele ona faasaina o tamaiti mai le taumafai ona o le fefe ne’i faia se mea leaga e mafai ona faalavelaveina ai lo latou tutoatasi. O le soona fai o le tele o mea e ausia e aunoa ma le mafaufau i le saunia faalelagona e mafai ona mafua ai le popole, atuatuvale, ma e oo lava i le vave ona fiu.

O le Matafaioi a Matua ma le Siosiomaga: Fa'atasi, Ae Le o le Pulea

O laasaga taua o le atina'e e lē o se "lisi o sini" e ausia atoatoa, ae o se ta'iala mo le lagolagoina o fanau. O mātua lelei e masani ona i ai ni uiga se lua: le agalelei (tali vave, agaalofa) ma le fausaga (tulafono tutusa). O le agalelei e lagona ai e tamaiti le saogalemu, ae o le fausaga e fesoasoani ia i latou e a'oa'o ai le amio pulea ma le tiutetauave.

E iai fo'i se sao tāua o le siosiomaga: o mamanu o fesoota'iga i le fale, le auala e taulima ai e faia'oga tamaiti a'oga, ma le lelei o faigauo a se tamaititi. A maloloina le siosiomaga o se tamaititi, e malosi ai lona atina'eina fa'alemafaufau. Afai e iai ni fa'ailoga o faigata faifai pea—e pei o le fa'alavelave umi o le moe, suiga tetele o amioga, pa'ū tele o le fa'atinoga o a'oa'oga, po'o le alu ese—o le feutaga'i ma se foma'i mafaufau o tamaiti atonu o se la'asaga atamai.

Fa'ato'a

Ua aʻoaʻoina e le mafaufau o tamaiti o le atinaʻe o se faagasologa faifai malie e aʻafia i fegalegaleaiga o mea tau le tino, aafiaga, ma le siosiomaga. O le malamalama i laʻasaga o le atinaʻe e fesoasoani i matua ma faiaʻoga e fetuʻunaʻi ai faʻamoemoega, tuʻuina atu faʻamalosiʻau talafeagai, ma fausia ni mafutaga lelei ma a latou fanau. O le mea moni, o la tatou sini e le o le faʻaatoatoaina o tamaiti, ae ia fesoasoani ia i latou e tuputupu aʻe ma avea ma tagata mautinoa e mafai ona pulea o latou lagona, ia i ai ni tomai malolosi faʻaagafesootai, ma ua sauni e feagai ma luʻitau o le olaga e talafeagai ma o latou tausaga. Faatasi ai ma le lagolago talafeagai i laʻasaga taʻitasi, e maua ai e tamaiti se avanoa sili atu e atiina ae ai i se tulaga sili ona lelei, i le aʻoga ma le mafaufau ma le lagona.

Taofi faamatalaga